{"id":2591,"date":"2026-01-30T15:50:12","date_gmt":"2026-01-30T15:50:12","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=2591"},"modified":"2026-02-10T08:53:07","modified_gmt":"2026-02-10T08:53:07","slug":"stoewer-i-inni-szczecinskie-marki-motoryzacyjne","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/stoewer-i-inni-szczecinskie-marki-motoryzacyjne\/","title":{"rendered":"Stoewer i inni\u2013 szczeci\u0144skie marki motoryzacyjne"},"content":{"rendered":"\n

Pocz\u0105tek motoryzacyjnej historii firmy Stoewer mia\u0142 miejsce w marcu 1896 roku. Bernhard Stoewer senior uruchomi\u0142 w tym roku fabryk\u0119 pod nazw\u0105 Stettiner Eisenwerke Bernhard Stoewer Sen<\/strong>., przy dzisiejszej Alei Wojska Polskiego (wtedy Falkenwalder Chaussee). Podstaw\u0105 jej produkcji by\u0142y z pocz\u0105tku maszyny do obr\u00f3bki metalu (tokarki) oraz, dodatkowo, cz\u0119\u015bci do rower\u00f3w (peda\u0142y, \u0142a\u0144cuchy).  <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Widok og\u00f3lny fabryki samochod\u00f3w Stoewer w Szczecinie, lata 20te  XX w. (Wszystkie zdj\u0119cia pochodz\u0105 z archiwum Manfrieda Bauera, w zbiorach Muzeum Techniki i Komunikacji \u2013 Zajezdnia Sztuki w Szczecinie)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

24-letni Emil Stoewer i 22-letni Bernhard Junior, do\u015b\u0107 wcze\u015bnie poznawszy uroki nowego wynalazku, jakim by\u0142 pojazdy mechaniczne nap\u0119dzane silnikiem, j\u0119li przekonywa\u0107 swego ojca do pomys\u0142u rozpocz\u0119cia budowy pojazd\u00f3w mechanicznych na bazie rower\u00f3w, znanych im doskonale konstrukcji produkowanych w firmie Stoewer. Bracia rozpocz\u0119li pierwsze pr\u00f3by i eksperymenty zwi\u0105zane z projektem i konstrukcj\u0105 swojego pierwszego oryginalnego pojazdu, kt\u00f3ry mia\u0142 ram\u0119 z w\u0142asnej fabryki rower\u00f3w i zosta\u0142 zaopatrzony w francuski silnik (240 cm3)  firmy De Dion – Bouton. <\/p>\n\n\n\n

Pierwszy prototyp zosta\u0142 uko\u0144czony w latach 1897\/1898.  Dla braci przysz\u0142o\u015bci\u0105 by\u0142 jednak czteroko\u0142owy pojazd silnikowy, elektryczny lub nap\u0119dzany silnikiem spalinowym. Ju\u017c w 1898 zak\u0142ad by\u0142 w stanie wyprodukowa\u0107  pierwsze kr\u00f3tkie serie tego typu pojazd\u00f3w. Prace braci zyska\u0142y w ko\u0144cu na tyle uznania w oczach ojca, \u017ce w roku 1899 roku przekaza\u0142 do ich dyspozycji fabryk\u0119 przy Falkenwalder Stra\u00dfe, zmieniaj\u0105c jednocze\u015bnie jej nazw\u0119 na: Gebr\u00fcder Stoewer. Fabrik f\u00fcr Motorfahrzeuge und Fahrradbestandendteile Stettin<\/strong> (Bracia Stoewer. Fabryka rower\u00f3w i pojazd\u00f3w silnikowych). Po obj\u0119ciu kontroli nad firm\u0105, bracia w pierwszej kolejno\u015bci dokonali podzia\u0142u zada\u0144. Emil (23 lata) obj\u0105\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107 za sprawy handlowe, a Bernhard jr. (21 lat) zaj\u0105\u0142 si\u0119 wszystkimi kwestiami dotycz\u0105cymi projekt\u00f3w technicznych. Pierwszy z prawdziwego zdarzenia samoch\u00f3d Stoewer powsta\u0142 jeszcze w 1899  –  osi\u0105ga\u0142 maksymaln\u0105 pr\u0119dko\u015b\u0107 17 km\/h. Jeden z egzemplarzy tego modelu przetrwa\u0142 i jest obecnie wystawiony w Muzeum Politechniki Moskiewskiej.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot 2 Emil Stoewer na tr\u00f3jko\u0142owcu marki Stoewer (prawdopodobnie z silnikiem Dion-Bouton), lata 90. XIX w. <\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

R\u00f3wnolegle z produkcj\u0105 samochodu z silnikiem benzynowym bracia Stoewer zbudowali sw\u00f3j pierwszy samoch\u00f3d elektryczny. Pr\u00f3by zastosowania nap\u0119du elektrycznego w pierwszych pojazdach braci  Stoewer datuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na rok 1899. W latach 1899-1905 po\u0142ow\u0119 produkcji fabryki Stoewer stanowi\u0142y pojazdy elektryczne. Na 32 rodzaje produkowanych w\u00f3wczas pojazd\u00f3w a\u017c 22 by\u0142y to wersje samochod\u00f3w elektrycznych.  Katalog ofertowy fabryki obejmowa\u0142 luksusowe (jak na owe czasy) elektryczne samochody osobowe oraz ci\u0119\u017car\u00f3wki, autobusy, taks\u00f3wki i pojazdy stra\u017cackie, karetki pogotowia ratunkowego, taks\u00f3wki.  <\/p>\n\n\n\n

W 1905 zaprzestano jednak produkcji pojazd\u00f3w elektrycznych.  Bracia Stoewer postawili na pojazdy spalinowe, nad kt\u00f3rymi nieprzerwanie prowadzili prace projektowe. W 1901 roku  firma wypu\u015bci\u0142a na rynek sw\u00f3j nowy seryjny model wyposa\u017cony w dwucylindrowy silnik spalinowy.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot.3  Jeden z pierwszych samochod\u00f3w Stoewer w wersji z silnikiem elektrycznym, pocz. XX w. przed 1910 r.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Od 1900 roku w ofercie fabryki samochod\u00f3w braci Stoewer, opr\u00f3cz samochod\u00f3w osobowych, pojawi\u0142y si\u0119 autobusy pasa\u017cerskie i samochody ci\u0119\u017carowe. Dynamika produkcji nowej generacji pojazd\u00f3w musia\u0142a by\u0107 znaczna, skoro w 1904 r. firma Stoewer zosta\u0142a uznana za jednego z wa\u017cniejszych dostawc\u00f3w autobus\u00f3w pasa\u017cerskich. Bardzo istotnym wydarzeniem dla tego wci\u0105\u017c  m\u0142odego i rozwijaj\u0105cego si\u0119 przedsi\u0119biorstwa by\u0142o uzyskanie w 1906 roku zam\u00f3wienia na dostaw\u0119 200 pi\u0119trowych autobus\u00f3w z silnikami 4.600 cm3 dla hrabstwa Londyn. W 1906 r. szczeci\u0144ski zak\u0142ad wprowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c pierwszy w Niemczech samoch\u00f3d z 6-cylindrowym silnikiem (model P6). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot 4 Jeden z pierwszych samochod\u00f3w Stoewer z silnikiem spalinowym (1899 r.)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Fot 5 a,b  Prezentacja proponowanych wersji nadwozi w katalogu Stoewer model D9V, (Lata 1925-1927)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Od pocz\u0105tk\u00f3w produkcji, firma Stoewer oferowa\u0142a r\u00f3\u017cnorodne warianty rozwi\u0105za\u0144 konstrukcyjnych nadwozi zar\u00f3wno pojazd\u00f3w osobowych, jak i autobus\u00f3w i samochod\u00f3w ci\u0119\u017carowych. Jedno z pierwszych zestawie\u0144 cenowych pojazd\u00f3w, z roku 1903, zawiera\u0142o jeszcze 21 wariant\u00f3w konstrukcji nadwozi aut elektrycznych (osobowych, ci\u0119\u017carowych i omnibus\u00f3w) oraz 10 wersji pojazd\u00f3w z silnikiem benzynowym. Przegl\u0105d kolejnych propozycji cennik\u00f3w, w kt\u00f3rych nie wyst\u0119puj\u0105 ju\u017c pojazdy elektryczne, wskazuje, i\u017c preferowano kilka podstawowych wariant\u00f3w nadwozia. By\u0142y to przede wszystkim Landauet, Faeton, Limuzyna (z zamkni\u0119tym lub sk\u0142adanym lub rolowanym dachem), Limuzyna Pullman, limuzyna kabriolet, kabriolet, kabriolet w specjalnej wersji sport i roadster kabrio.<\/p>\n\n\n\n

Ewolucja oferty, w tym rezygnacja z nap\u0119du elektrycznego, mog\u0142a mie\u0107 zwi\u0105zek ze zmianami trend\u00f3w i  gust\u00f3w samych klient\u00f3w. Z drugiej strony znaczenie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 fakt, i\u017c zbyt du\u017ca r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 propozycji stanowi\u0142a nadmierne obci\u0105\u017cenie dla samej fabryki. Mo\u017cna zastosowa\u0107 tu proste por\u00f3wnanie do restauracji \u2013 im d\u0142u\u017csze menu, tym wi\u0119cej czasu potrzeba na przygotowanie potraw, co generuje wi\u0119ksze wydatki na zakup materia\u0142\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej miejsca na gromadzenie i przechowywanie wszystkich niezb\u0119dnych produkt\u00f3w. Niekt\u00f3re z produkowanych  pojazd\u00f3w osobowych Stoewer mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c wersje dostosowane do potrzeb r\u00f3\u017cnego rodzaju zada\u0144 specjalnych – s\u0142u\u017cb mundurowych, pogotowia ratunkowego).    <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot 6, Sanitarka na bazie samochodu Stoewer model D12V (1925-1927 r)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

D\u0105\u017cenie do uniwersalno\u015bci produkt\u00f3w by\u0142o te\u017c \u015bwiadectwem mo\u017cliwo\u015bci sprawnego dostosowania cyklu produkcyjnego fabryki do r\u00f3\u017cnych wymaga\u0144 klient\u00f3w.  W 1905 roku na Mi\u0119dzynarodowej Wystawie Motoryzacyjnej w Berlinie w\u015br\u00f3d 10 prezentowanych r\u00f3\u017cnego rodzaju pojazd\u00f3w Stoewer przedstawi\u0142 4-osobowy w\u00f3z, wyposa\u017cony jeszcze w nap\u0119d elektryczny, przeznaczony dla potrzeb stra\u017cy po\u017carnej (prawdopodobnie jedyny seryjny model elektrycznego pojazdu po\u017carniczego fabryki Stoewer). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot 7 W\u00f3z stra\u017cacki Stoewer w wersji z silnikiem elektrycznym (ok.1905 r.)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Pojazdy firmy Stoewer mia\u0142y kilka swoich ods\u0142on auta praktycznego czy te\u017c u\u017cytkowego. Obok wersji transportowych (np. z zamykan\u0105 skrzyni\u0105 \u0142adunkow\u0105), pojazd\u00f3w karetek do transportu os\u00f3b chorych, z ta\u015bmy monta\u017cowej schodzi\u0142y te\u017c w Stoewery w wersji ma\u0142ej taks\u00f3wki. Do roku 1925 wa\u017cnym  segmentem produkcji fabryki by\u0142y samochody ci\u0119\u017carowe oraz autobusy. Firma chwali\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c gam\u0105  r\u00f3\u017cnorodnych pojazd\u00f3w specjalnych, budowanych na bazie swych konstrukcji ci\u0119\u017car\u00f3wek. Produkcja samochod\u00f3w ci\u0119\u017carowych nasili\u0142a si\u0119 w okresie I wojny \u015bwiatowej ze wzgl\u0119du na zam\u00f3wienia samochod\u00f3w ci\u0119\u017carowych dla potrzeb wojskowych. \u0141\u0105cznie, w okresie od 1897 do 1925, hale fabryczne opu\u015bci\u0142o  2190 sztuk ci\u0119\u017car\u00f3wek (o nap\u0119dzie elektrycznym i spalinowym).  <\/p>\n\n\n\n

Konstrukcja ci\u0119\u017car\u00f3wek firmy Stoewer pozwala\u0142 na budow\u0119 na ich bazie r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cnych wersji omnibus\u00f3w do komunikacji miejskiej i transportu mi\u0119dzymiastowego. <\/p>\n\n\n\n

Gdy po zako\u0144czeniu I wojny \u015bwiatowej sta\u0142a si\u0119 niemo\u017cliwa dalsza produkcja silnik\u00f3w lotniczych dla potrzeb wojskowych, hale fabryczne i park maszynowy zosta\u0142 wykorzystany do uruchomienia produkcji nowego typu  pojazdu \u2013 p\u0142uga motorowego, wielofunkcyjnego pojazdu do prowadzenia prac polowych, jak i transportu. P\u0142ug Stoewer by\u0142 maszyn\u0105 uniwersaln\u0105, przystosowan\u0105 do pracy w \u015brednich gospodarstwach rolnych. Maszyna mog\u0142a by\u0107 r\u00f3wnie\u017c u\u017cywana jako lokomobil, do nap\u0119du maszyn stacjonarnych, takich jak m\u0142ockarnie, sieczkarnie, maszyny do czyszczenia ziarna itp.  <\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w\u0142a\u015bciciele wielu innych firm motoryzacyjnych bracia Stoewer docenili znaczenie reklamy jako\u015bci swoich pojazd\u00f3w w sytuacjach ekstremalnych. Form\u0105 sprawdzenia i prezentacji parametr\u00f3w produkowanych pojazd\u00f3w by\u0142y udzia\u0142y w wy\u015bcigach, rajdach i pr\u00f3bach sprawno\u015bciowych. Lista rajd\u00f3w, wy\u015bcig\u00f3w, pr\u00f3b sprawno\u015bciowych czy konkurs\u00f3w pi\u0119kno\u015bci, w kt\u00f3rych startowa\u0142y samochody Stoewera (niejednokrotnie zajmuj\u0105c czo\u0142owe miejsca)  jest d\u0142uga i obejmuje w przedziale czasowym od 1905 do 1939 roku ponad 110 r\u00f3\u017cnego rodzaju imprez. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Fot 8a Ernst Kordewan przy modelu wy\u015bcigowego auta Stoewer w czasie wy\u015bciu na du\u0144skiej wyspie Fano (1922). Fot 8b zdj\u0119cia z relacji o udziale Pani Hedwig Schulte w rajdzie Monte Carlo (1928 r.) <\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Auta Stoewer mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 na trasach zar\u00f3wno klasycznych rajd\u00f3w krajowych (np. rajdy A.D.A.C.,  Prinz-Heinrich-Fahrt – prekursor Grand Prix Niemiec.) czy Herkomer Fahrt (jeden z najstarszych niemieckich rajd\u00f3w samochodowych). Samochody Stoewera uczestniczy\u0142y te\u017c w wielu zagranicznych rajdach (Lorraine, zimowe rajdy w Szwecji i Finlandii, rajd Monte Carlo czy rajd Pary\u017c – Nicea).  Niejednokrotnie w czasie tych rajd\u00f3w za kierownic\u0105 pojazd\u00f3w zasiadali osobi\u015bcie obaj bracia Stoewer. W wi\u0119kszo\u015bci rajd\u00f3w, pr\u00f3b sprawno\u015bciowych bra\u0142y udzia\u0142 seryjnie produkowane samochody marki Stoewer. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot 9 Samochody marki Stoewer w czasie rajdu Ksi\u0119cia Henryka (Prinz Heinrich- Fahrt, 1911 r.)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W trosce o swoich klient\u00f3w firma Stoewer, opr\u00f3cz kompleksowej informacji na temat zasad bie\u017c\u0105cej eksploatacji oferowanych pojazd\u00f3w, oferowa\u0142a im r\u00f3wnie\u017c bezp\u0142atne kursy i szkolenia w zakresie obs\u0142ugi i nauki jazdy swymi pojazdami. Dotyczy\u0142o to zar\u00f3wno samochod\u00f3w osobowych jaki ci\u0119\u017car\u00f3wek czy p\u0142ug\u00f3w motorowych. Prowadzone by\u0142y r\u00f3wnie\u017c szkolenia dla firm.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot 12a, Lothar Duill, Instruktor szko\u0142y nauki jazdy Stoewer obok auta Stoewer S8 (1929 r.)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Fot 12 b, Wn\u0119trze Sali szkoleniowej szko\u0142y jazdy Stoewer (prawd. Lata 20. XX wieku)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Koniec firmy Stoewer<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mimo szybkiego i pr\u0119\u017cnego rozwoju \u201eAuto-Stoewer-Werke\u201d, firma braci Stoewer kilkakrotnie stawa\u0142a w obliczu powa\u017cnych problem\u00f3w. Kryzys bankowy, kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 w po\u0142owie 1931 roku, spowodowa\u0142 gwa\u0142towny spadek koniunktury w niemieckiej gospodarce, co mia\u0142o katastrofalne skutki dla ca\u0142ej bran\u017cy motoryzacyjnej. R\u00f3wnie\u017c firma Stoewer musia\u0142a ponie\u015b\u0107 tego konsekwencje. Z\u0142o\u017cy\u0142a w\u00f3wczas wniosek o post\u0119powanie uk\u0142adowe, kt\u00f3re zosta\u0142o wszcz\u0119te 9 stycznia 1932 roku przed s\u0105dem rejonowym w Szczecinie. Wniosek o uk\u0142ad zosta\u0142 przyj\u0119ty przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 wierzycieli, jednak dyrektor generalny Emil Stoewer musia\u0142 opu\u015bci\u0107 przedsi\u0119biorstwo. Wierzyciela zamierzali powo\u0142a\u0107 swojego pe\u0142nomocnika na stanowisko dyrektora handlowego. W rezultacie Emil Stoewer opu\u015bci\u0142 w listopadzie 1932 r. przedsi\u0119biorstwo, kt\u00f3rego by\u0142 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem. Z kolei Bernhard Stoewer popad\u0142 w konflikt z kierownictwem NSKK (Nationalsozialistisches Kraftfahr-Korps), kt\u00f3re uwa\u017ca\u0142o, \u017ce samochody z nap\u0119dem na przednie ko\u0142a nie nadaj\u0105 si\u0119 do jazdy w terenie, a zatem nie nadaj\u0105 si\u0119 do u\u017cytku w Reichswehrze i nale\u017cy je odrzuci\u0107. Oznacza\u0142o to, \u017ce Bernhard Stoewer nie znalaz\u0142 ju\u017c wystarczaj\u0105cego poparcia dla swojej polityki modelowej (nap\u0119d na przednie ko\u0142a) w radzie nadzorczej, kontrolowanej w mi\u0119dzyczasie przez NSDAP. W 1934 r. opu\u015bci\u0142 fabryk\u0119 Stoewer. <\/p>\n\n\n\n

W latach trzydziestych XX wieku produkcja fabryki by\u0142a coraz mocniej zwi\u0105zana z zam\u00f3wieniami dla wojska. W 1934 roku powsta\u0142a w Za\u0142omiu filia fabryki Stoewera, produkuj\u0105ca silniki lotnicze. Od  1937 roku by\u0142 to ju\u017c samodzielny zak\u0142ad, kt\u00f3ry pod nazw\u0105 \u201ePommersche Motorenbau GmbH\u201d (Pomorska Fabryka Silnik\u00f3w) dzia\u0142a\u0142 do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej. Fabryka samochod\u00f3w przy Falkenwalder Stra\u00dfe po wybuchu wojny dostosowa\u0142a swoj\u0105 produkcj\u0119 do potrzeb Wehrmachtu. W latach 1939-1940 z ta\u015bm monta\u017cowych zjecha\u0142o oko\u0142o 2 tysi\u0119cy woz\u00f3w terenowych Gel\u00e4ndewagen R200 (nap\u0119dzanych silnikami o mocy 60 KM) oraz oko\u0142o 500 motocykli wyposa\u017conych w dwie \u017celazne g\u0105sienice zamiast tylnego ko\u0142a (Kettenkraftrad HK 101, z silnikami o mocy 36 KM, na licencji NSU). Koniec wojny zako\u0144czy\u0142 histori\u0119 fabryki w wydaniu stworzonym przez jej za\u0142o\u017cycieli.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Stoewer Sedina, Produkowany w latach 1937-1940 (fot. G. Ka\u017amierczak, ze zbior\u00f3w Muzeum Techniki i Komunikacji \u2013 Zajezdnia Sztuki w Szczecinie)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n