Pocz\u0105tek polskiego \u017cycia literackiego w Szczecinie wyznacza\u0142a akcja \u201erepolonizacji kulturalnej Ziem Odzyskanych\u201d, kt\u00f3ra znana jest r\u00f3wnie\u017c pod nazw\u0105 \u201eosadnictwa literackiego\u201d. Wybitny teoretyk i historyk literatury prof. Erazm Ku\u017ama uzna\u0142, \u017ce projekt ten by\u0142 \u201etworem sztucznym, kt\u00f3ry r\u00f3wnie pr\u0119dko rozpad\u0142 si\u0119, jak powsta\u0142\u201d. Zaznaczy\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie, \u017ce wybitni pisarze, kt\u00f3rzy przybyli do miasta w latach 40., a po kilku latach je opu\u015bcili, \u201ewi\u0119cej mu dali, ni\u017c wzi\u0119li\u201d. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tego projektu wida\u0107 na kulturalnej mapie Szczecina do dzisiaj. Plac im. Konstantego Ildefonsa Ga\u0142czy\u0144skiego, ulica Franciszka Gila, Dom Kultury 13 Muz, literackie spu\u015bcizny przechowywane w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej to jego materialne \u015blady. Widoczne s\u0105 one jednak tak\u017ce w ludzkich losach, o czym tak napisa\u0142 Artur Daniel Liskowacki: \u201eRyszard Liskowacki przyjecha\u0142 do Szczecina \u015bci\u0105gni\u0119ty tu przez Wirpsz\u0119 (\u2026). Tak \u017ce i ja tutaj, by tak rzec z u\u015bmiechem, sta\u0142em si\u0119 jak wida\u0107 elementem tego projektu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy okres tworzenia pisarskiego \u017cycia w stolicy regionu zachodniopomorskiego \u0142\u0105czy\u0107 nale\u017cy z og\u00f3lnopolsk\u0105 akcj\u0105 przesiedlania tw\u00f3rc\u00f3w i tw\u00f3rczy\u0144 na tereny nowo pozyskane przez Polsk\u0119 zainicjowan\u0105 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. To w jej skutek, przy silnym wsparciu w\u0142adz lokalnych, do Szczecina przyje\u017cd\u017caj\u0105 takie s\u0142awy pisarskie jak Jerzy Andrzejewski czy Konstanty Ildefons Ga\u0142czy\u0144ski. Obietnica otrzymania poniemieckich willi i dom\u00f3w z ogr\u00f3dkami wabi zubo\u017ca\u0142ych w skutek wojny i st\u0142oczonych w przeludnionych Domach Literat\u00f3w w \u0141odzi i Krakowie ludzi pi\u00f3ra. Na osiedlenie w nadodrza\u0144skim mie\u015bcie decyduj\u0105 si\u0119 osoby z bardzo odmiennymi do\u015bwiadczeniami \u017cyciowymi: debiutuj\u0105cy marynista i obie\u017cy\u015bwiat Jan Papuga, uznany lwowski reporta\u017cysta Franciszek Gil, \u201epryszczaty\u201d i rozpolitykowany Wiktor Woroszylski, poetycki i \u201eheglowsko uk\u0105szony\u201d Witold Wirpsza, propagator misji \u201epowrotu Polski nad Odr\u0119\u201d Edmund Osma\u0144czyk, recenzent teatralny i \u201eradiowiec\u201d Walerian Lachnitt; m\u0142ody poeta i mi\u0142o\u015bnik legend Tymoteusz Karpowicz; krytyk literacki i \u017co\u0142nierz AK Stanis\u0142aw Telega, czy \u201euciekaj\u0105ca przed prze\u015bladowaniami\u201d Maria Boniecka. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich osiedli\u0142a si\u0119 w dzielnicy G\u0142\u0119bokie, kt\u00f3r\u0105 goszcz\u0105cy u Andrzejewskich Czes\u0142aw Mi\u0142osz, okre\u015bli mianem \u201enajlepszego z mo\u017cliwych \u015bwiat\u00f3w\u201d dodaj\u0105c r\u00f3wnocze\u015bnie, \u017ce \u201earesztowania s\u0142abo dociera\u0142y do willi w Szczecinie\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Cho\u0107 tworz\u0105ce si\u0119 \u015brodowisko nie by\u0142o liczne, ze wzgl\u0119du na rozpoznawalno\u015b\u0107 i publicystyczn\u0105 aktywno\u015b\u0107, wp\u0142ywa\u0142o na kulturalny krajobraz ziemi szczeci\u0144skiej. Rzeczywistym problem, wskazanym przez pierwszego wojewod\u0119 Leonarda Borkowicza, by\u0142 brak instytucji kultury, kt\u00f3ry niwelowano powo\u0142ywaniem klub\u00f3w literackich. Pierwszy z nich \u2013 Klub Literacko-Artystyczny \u2013 powsta\u0142 w 1946 roku, a jego celem by\u0142o organizowanie spotka\u0144 i konkurs\u00f3w literackich. To w\u0142a\u015bnie z jego inicjatywy ufundowana zosta\u0142a nagroda miasta Szczecina \u201eza dzia\u0142alno\u015b\u0107 literack\u0105 i plastyczn\u0105\u201d. Rok p\u00f3\u017aniej utworzony zosta\u0142 Klub Inteligencji, jednak najbardziej rozpoznawalny i istniej\u0105cy do dzisiaj by\u0142 Klub Zwi\u0105zk\u00f3w Tw\u00f3rczych \u201e13 Muz\u201d. By\u0142o to miejsce wielu wydarze\u0144 artystycznych i tocz\u0105cych si\u0119 \u2013 cz\u0119sto burzliwych \u2013 dyskusji. Dla oddania atmosfery panuj\u0105cej w Klubie \u201e13 Muz\u201d, warto przytoczy\u0107 nast\u0119puj\u0105cy opis: \u201eWraca\u0142o si\u0119 do Klubu 13 Muz, gdzie przy kawie i kieliszku krajowego wina czy patriotycznej czystej eksportowej m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o Wilnie, Lwowie, Krakowie. W rozmowach wszystko kr\u0119ci\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 wspomnie\u0144 starych dobrych \u201eSygna\u0142\u00f3w\u201d, tu najcz\u0119\u015bciej wspomina\u0142o si\u0119 Uniwersytet Jagiello\u0144ski, aur\u0119 artystycznej cyganerii lwowskiej i krakowskiej, z kt\u00f3rej wszystko pami\u0119taj\u0105cy Gil ewokowa\u0142 ducha proletariackich i ludowych zamawia\u0144 Adama Polewki, Borejszy, Kuryluka\u2026 Nina Rydzewska wspomina\u0142a czasami o\u017cywcze duchy warszawskiej \u201eKwadrygi\u201d. Kurecka narzeka\u0142a na brak krytyk\u00f3w. Wirpsza pr\u00f3bowa\u0142 rozk\u0142ada\u0107 swoje \u017cyciowe doznania wed\u0142ug rubryk filozoficznych podzia\u0142\u00f3w. Andrzejewski celebrowa\u0142 swoj\u0105 chud\u0105 i d\u0142ug\u0105 posta\u0107. B\u0105czyk \u015bpiewa\u0142 i gra\u0142 na band\u017coli. A jeden jedyny Jasiu Papuga upomina\u0142 si\u0119 o \u017ceglarskie glejty dla pisarzy i plastyk\u00f3w. Popiera\u0142 go w tym Telega, dop\u00f3ki nie machn\u0105\u0142 r\u0119k\u0105 na literackie gadaniny i nie osiad\u0142 w spokoju szaf i rega\u0142\u00f3w Biblioteki Wojew\u00f3dzkiej\u201d (Szczecin literacki. Almanach<\/em>, 1958).<\/p>\n\n\n\n Polem do o\u017cywczych i wci\u0105\u017c jeszcze swobodnych polemik by\u0142a r\u00f3wnie\u017c prasa. Na \u0142amach \u201eKuriera Szczeci\u0144skiego\u201d i \u201eG\u0142osu Szczeci\u0144skiego\u201d \u017carliwie spierano si\u0119 o rol\u0119 pisarzy i warunki, w jakich przysz\u0142o im funkcjonowa\u0107. Przestrze\u0144 do tego dawa\u0142 r\u00f3wnie\u017c tygodnik \u201eSzczecin\u201d, dzia\u0142aj\u0105cy w latach 1946\u20131948. Istotn\u0105 funkcj\u0119 w propagowaniu literatury regionalnej pe\u0142ni\u0142o tak\u017ce wydawnictwo \u201ePolskie Pismo i Ksi\u0105\u017cka\u201d, istniej\u0105ce od 1945 do 1950 roku. Poza mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przedstawienia swojego stanowiska, pisarze prezentowali tam swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107. Stanowi\u0142o to jedno z nielicznych \u017ar\u00f3de\u0142 ich dochod\u00f3w \u2013 publikowanie ksi\u0105\u017cek by\u0142o procesem d\u0142ugotrwa\u0142ym i wi\u0105za\u0142o si\u0119 z licznymi problemami, r\u00f3wnie\u017c finansowymi. Tw\u00f3rcy imali si\u0119 zatem rozmaitych aktywno\u015bci \u2013 uczestniczyli w akcjach odczytowych na terenie wojew\u00f3dztwa, pisali audycje radiowe, podejmowali prace w bibliotekach i szko\u0142ach. Dojmuj\u0105cy by\u0142 brak \u015brodk\u00f3w publicznych na ich dzia\u0142alno\u015b\u0107, a okazjonalnie przyznawane zasi\u0142ki czy stypendia sprawy nie za\u0142atwia\u0142y. Osiedleni w Szczecinie pisarze pr\u00f3bowali tak\u017ce zaistnie\u0107 w obiegu og\u00f3lnopolskim. Odleg\u0142o\u015b\u0107 i peryferyjno\u015b\u0107 o\u015brodka szczeci\u0144skiego z pewno\u015bci\u0105 tego nie u\u0142atwia\u0142a, co wp\u0142yn\u0119\u0142o na trwa\u0142o\u015b\u0107 istnienia tego literackiego \u201esztucznego tworu\u201d.<\/p>\n\n\n\n Istotnym wydarzeniem wp\u0142ywaj\u0105cym na funkcjonowanie \u015brodowiska literackiego nie tylko w regionie zachodniopomorskim, ale i w ca\u0142ej Polsce, by\u0142 IV Zjazd Zwi\u0105zku Zawodowego Literat\u00f3w Polskich. Odby\u0142 si\u0119 on w styczniu 1949 roku Szczecinie. Cho\u0107 to nie w\u00f3wczas zadekretowano, \u017ce jedynym s\u0142usznym nurtem w literaturze ma by\u0107 realizm socjalistyczny, to postulat ten wskazano jako obowi\u0105zuj\u0105cy (proklamowanie socrealizmu nast\u0105pi\u0142o w 1950 roku). Z ust przebywaj\u0105cego w zachodniopomorskiej stolicy ministra W\u0142odzimierza Sokorskiego pad\u0142y w\u00f3wczas s\u0142owa: \u201eTak jak nie istnieje \u017cadna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 poza czasem i przestrzeni\u0105 swojej epoki, tak nie istnieje neutralna postawa pisarza pomimo nieraz jego subiektywnej roli\u201d. Ko\u0144czy\u0142 si\u0119 okres \u201eidylli na G\u0142\u0119bokim\u201d, a rozpoczyna\u0142 rozpad nieokrzep\u0142ego wci\u0105\u017c \u015brodowiska i skrajne upolitycznienie tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W listopadzie 1950 roku ukonstytuowa\u0142 si\u0119 szczeci\u0144ski oddzia\u0142 Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich (usuni\u0119cie z nazwy stowarzyszenia cz\u0142onu \u201ezawodowy\u201d nast\u0105pi\u0142o podczas wzmiankowanego IV Zjazdu), co pozornie mog\u0142o \u015bwiadczy\u0107 o jego trwa\u0142o\u015bci. Male\u0144kie by\u0142o to grono: pi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w rzeczywistych i o\u015bmiu kandydat\u00f3w. Nie by\u0142o ju\u017c wtedy w tej grupie Ga\u0142czy\u0144skiego, autora napisanej w Szczecinie Satyry na bo\u017c\u0105 kr\u00f3wk\u0119<\/em>, kt\u00f3ry po rozleg\u0142ym zawale przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Warszawy. W portowym mie\u015bcie przebywa\u0142 bardzo kr\u00f3tko w 1949 roku, darzy\u0142 jej jednak sentymentem i atencj\u0105, czemu da\u0142 wyraz w kilku wierszach. Kolejna s\u0142awa pisarska tego okresu, czyli Jerzy Andrzejewski, cho\u0107 udziela\u0142 si\u0119 i przewodzi\u0142 miejscowemu ZLP, stale by\u0142 w rozjazdach. Zafascynowany marksizmem i wierny socrealizmowi napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 Partia i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pisarza<\/em> (1952), kt\u00f3rej p\u00f3\u017aniej wstydzi\u0142 si\u0119 do ko\u0144ca \u017cycia, a chwil\u0119 po jej wydaniu opu\u015bci\u0142 Szczecin. W pierwszej po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przedstawiciele szczeci\u0144skiego o\u015brodka wydali kilka publikacji, by wymie\u0107 Marii Bonieckiej Nad wielkim Zalewem<\/em> (1950), Franciszka Gila Ziemi\u0119 i Morze<\/em> (1954) czy Witolda Wirpszy Dziennik Ko\u017cedo<\/em> (1952). Coraz trudniej by\u0142o jednak funkcjonowa\u0107 z jednej strony w okowach stalinowskiej wizji roli pisarzy, z drugiej za\u015b w mie\u015bcie niezainteresowanym rzeczywistym wsparciem ich dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Rok przed Andrzejewskim Szczecin opuszcza \u201ep\u0142omienny komunista\u201d Wiktor Woroszylski, za\u015b w 1952 roku z willi na G\u0142\u0119bokim wyprowadza si\u0119 Edmund Osma\u0144czyk. W prze\u0142omowym, \u201eodwil\u017cowym\u201d roku 1956 z miasta wyje\u017cd\u017ca, wraz z t\u0142umaczk\u0105 i krytyczk\u0105 literack\u0105, a zarazem ma\u0142\u017conk\u0105 Mari\u0105 Kureck\u0105, Witold Wirpsza. Od 1949 roku nie ma ju\u017c w mie\u015bcie utalentowanego poety Tymoteusza Karpowicza. Ale \u017cycie nie lubi pr\u00f3\u017cni \u2013 pojawiaj\u0105 si\u0119 nowi lokatorzy opuszczonych domostw, niekt\u00f3rzy z dorobkiem, inni \u201easpiruj\u0105cy\u201d do pisarskiego zawodu. Do willi po autorze Popio\u0142u i diamentu<\/em> wprowadza si\u0119 s\u0142ynna \u201eKwadrygantka\u201d Nina Rydzewska i g\u00f3rnik z literackimi aspiracjami Edmund B\u0105czyk. W po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przyje\u017cd\u017ca r\u00f3wnie\u017c Ryszard Liskowacki, kt\u00f3ry zasila szeregi Ko\u0142a M\u0142odych ZLP oraz Ireneusz Gwidon Kami\u0144ski \u2013 obaj z nadodrza\u0144skim miastem zwi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 na ca\u0142e \u017cycie i odcisn\u0105 trwa\u0142y \u015blad w jego kulturowym pejza\u017cu.<\/p>\n\n\n\n To wydarzenia okre\u015blane mianem Odwil\u017cy, czyli destalinizacja \u017cycia i nadzieja na zluzowanie totalitarnego gorsetu i wolno\u015b\u0107 tw\u00f3rcz\u0105, spowodowa\u0142y ponowne rozbudzenie szczeci\u0144skiego \u015brodowiska literackiego. Przesta\u0142 si\u0119 ukazywa\u0107 wydawany w latach 1951\u20131956 dodatek do \u201eG\u0142osu Szczeci\u0144skiego\u201d \u201e\u017bycie i Kultura\u201d, kt\u00f3ry by\u0142 przede wszystkim narz\u0119dziem oddzia\u0142ywania ideologicznego. Symbolem przemian Pa\u017adziernika\u201956 by\u0142o powo\u0142anie tygodnika spo\u0142eczno-kulturalnego \u201eZiemia i Morze\u201d (1956\u20131957), kt\u00f3rego redaktork\u0105 naczeln\u0105 zosta\u0142a Maria Boniecka (zast\u0105piona w 1957 roku przez Kazimierza B\u0142ahija). W sk\u0142adzie redakcji pojawili si\u0119 nowi tw\u00f3rcy: marynista Jerzy Pachlowski oraz dziennikarz i literat Feliks Fornalczyk, a na jego \u0142amach publikowali debiutuj\u0105cy poeci: Helena Raszka i J\u00f3zef Bursewicz. Ten ostatni by\u0142 r\u00f3wnie\u017c liderem pierwszej i zarazem najwa\u017cniejszej grupy poetyckiej w Szczecinie \u201eMetafora\u201d, kt\u00f3ra istnia\u0142a w latach 1956\u20131967. Grupa organizowa\u0142a warsztaty, wsp\u00f3lnie wyst\u0119powa\u0142a na \u0142amach prasy i wydawa\u0142a tomiki poezji. Zwi\u0105zani z ni\u0105 byli r\u00f3wnie\u017c Andrzej Dzier\u017canowski, Ryszard Grabowski i, przej\u015bciowo, Edward Balcerzan. By\u0142 to czas aktywno\u015bci m\u0142odych tw\u00f3rc\u00f3w, za\u015b w\u015br\u00f3d ich osi\u0105gni\u0119\u0107 wydawniczych nale\u017cy wymieni\u0107 opublikowany pod redakcj\u0105 I.G. Kami\u0144skiego i przywo\u0142ywany ju\u017c Szczecin literacki. Almanach.<\/em> Jerzy Madejski wskaza\u0142, \u017ce antologia ta \u201estanowi reprezentatywny wyb\u00f3r tw\u00f3rczo\u015bci pisarzy Szczecina i regionu\u201d oraz \u201edokumentuje wa\u017cn\u0105 chwil\u0119 w historii Polski, ale tak\u017ce w dziejach regionu, czyli rok 1956\u201d.<\/p>\n\n\n\n Prze\u0142om lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych to czas dramatycznych odej\u015b\u0107 \u2013 w 1958 roku umiera Nina Rydzewska borykaj\u0105ca si\u0119 z problemem bezdomno\u015bci, za\u015b dwa lata p\u00f3\u017aniej \u015bmier\u0107 zabiera funkcjonuj\u0105cego w skrajnej biedzie i opuszczeniu Franciszka Gila. Pomys\u0142u na siebie szuka\u0142 szczeci\u0144ski Hemingway Jan Papuga, kt\u00f3rego kolejne pr\u00f3by zak\u0142adania literackich falanster\u00f3w czy to na wyspie Wolin, czy w Bieszczadach, zako\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem. Natomiast w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ukazuj\u0105 si\u0119 dwa tomy jego opowiada\u0144: Guadulajara! Guadulajara!<\/em> (1965) i Rio Papagaio<\/em> (1969). Jednak, jak ju\u017c wspominano, do g\u0142osu dochodzi nowe pokolenie szczeci\u0144skich tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3re nadaje ton \u015brodowisku. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w roli prozatorki debiutuje Katarzyna Suchodolec \u2013 najpierw tomem opowiada\u0144 Jezioro czterech \u0142ab\u0119dzi<\/em> (1960), a nast\u0119pnie g\u0142o\u015bnym, opowiadaj\u0105cym o przesiedle\u0144cach, zbiorem Spotkanie w Wolkenbergu<\/em> (1965). Z kolei dorobek Ryszarda Liskowackiego z tego okresu jest imponuj\u0105cy i wielogatunkowy \u2013 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych publikuje wiersze (Wi\u0119c przekora<\/em>, 1962), sztuki teatralne, scenariusze filmowe. Przede wszystkim jednak pami\u0119ta\u0107 go nale\u017cy jako prozaika. Napisa\u0142 liczne powie\u015bci (Po tamtej stronie \u017cycia<\/em>, 1960; Granice pami\u0119ci<\/em>, 1961; Dzie\u0144 si\u00f3dmy, dzie\u0144 pierwszy<\/em>, 1963; Powr\u00f3t z tamtego brzegu<\/em>, 1966), warto zwr\u00f3ci\u0107 r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na jego powie\u015bci dla m\u0142odzie\u017cy (m.in. Wodzu, wyspa jest twoja<\/em>, 1965 oraz Powr\u00f3t na wysp\u0119, <\/em>1967). Cytuj\u0105c S\u0142awomira Iwasiowa \u201edzi\u015b proz\u0119 Ryszarda Liskowackiego da\u0142oby si\u0119 czyta\u0107 na trzy sposoby; 1) jako zapis wydarze\u0144 historycznych; 2) jak (auto)biografi\u0119; 3) jako sp\u00f3jn\u0105 tematycznie koncepcj\u0119 opowiadania o pewnym momencie z najnowszej historii Szczecina, ale z rozbudowanymi w\u0105tkami: wojennym i powojennym\u201d.<\/p>\n\n\n\n To cz\u0119ste motywy w tw\u00f3rczo\u015bci lokalnych pisarek i pisarzy, kt\u00f3rzy przecie\u017c wszyscy byli \u201esk\u0105d\u015b\u201d i przynosili, b\u0105d\u017a dopiero zaczynali tworzy\u0107, osobiste narracje. Zwracali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w stron\u0119 swojego nowego, portowego, morskiego miejsca co pozwala\u0142o w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w zachodniopomorsk\u0105 problematyk\u0119. Do kanonu szczeci\u0144skiej marynistyki z pewno\u015bci\u0105 przynale\u017cy zbi\u00f3r opowiada\u0144 Jerzego Pachlowskiego Delfiny id\u0105 pod wiatr <\/em>(1963), za\u015b tematyka ta by\u0142a mocno obecna zar\u00f3wno w literaturze jak i publicystyce. W dodatku tematycznym do \u201eKuriera Szczeci\u0144skiego\u201d \u2013 \u201eKurierze Morskim\u201d (1961\u20131965) \u2013 swoje liczne utwory literackie zamieszcza\u0142 m.in. pisarz-marynista Wies\u0142aw Andrzejewski. Z kolei w niedzielnym dodatku do \u201eG\u0142osu Szczeci\u0144skiego\u201d pod nazw\u0105 \u201e7-my G\u0142os Tygodnia\u201d (1957\u20131972) publikowa\u0142 m.in. wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca grupy literackiej \u201eDwie twarze\u201d i autor debiutanckiej powie\u015bci Twarze<\/em> (1962), Adolf Momot. Przez trzy lata ukazywa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zeszyty miesi\u0119cznika \u201eSzczecin\u201d maj\u0105cego w podtytule \u201eSzczecin literacki\u201d (1959\u20131962), kt\u00f3rego redaktorem naczelnym by\u0142 autor poczytnych powie\u015bci historycznych Ireneusz Gwidon Kami\u0144ski (Czerwony Sok\u00f3\u0142<\/em>, 1957, 1966; M\u015bciciel przyp\u0142ywa z Rugii<\/em>, 1958, 1966). Istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 r\u00f3wnie\u017c inny bran\u017cowy periodyk, czyli \u201eRocznik Kultury i Sztuki\u201d\/\u201dVineta\u201d (1965\u20131970), wydawany przez Zwi\u0105zek Literat\u00f3w Polskich w Szczecinie. Redaktorem pierwszego numeru by\u0142 dziennikarz, pisarz i krytyk literacki Micha\u0142 Misiorny, a na jego \u0142amach dominowa\u0142y sprawy \u015brodowiska literackiego.<\/p>\n\n\n\n W odniesieniu do sz\u00f3stej dekady XX wieku pojawiaj\u0105 si\u0119 stwierdzenia, \u017ce \u201eby\u0142a w\u00f3wczas literatura, ale nie by\u0142o ruchu literackiego\u201d. W okresie \u201ema\u0142ej stabilizacji\u201d wyznaczanej rz\u0105dami I sekretarza PZPR W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki, zaostrza\u0142 si\u0119 konflikt pomi\u0119dzy tw\u00f3rcami a w\u0142adz\u0105, kt\u00f3ra narzuca\u0142a kierunki polityki kulturalnej. Ograniczenia przydzia\u0142u papieru na druk ksi\u0105\u017cek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury sta\u0142y si\u0119 przyczyn\u0105 napisania w 1964 roku s\u0142ynnego \u201eListu 34\u201d, sygnowanego przez osobisto\u015bci \u017cycia kulturalnego i naukowego i dopominaj\u0105cego si\u0119 \u201eprawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji\u201d. Zawarte w li\u015bcie postulaty wskazywa\u0142y na bol\u0105czki trawi\u0105ce ca\u0142e \u015brodowisko tw\u00f3rcze, co nie oznacza oczywi\u015bcie, \u017ce wszyscy jego reprezentanci byli gotowi na otwarty sprzeciw wobec systemu. Przy kolejnym kryzysie, czyli Marcu\u201968, szczeci\u0144scy tw\u00f3rcy w wi\u0119kszo\u015bci poparli Gomu\u0142k\u0119 w jego antysemickiej i antyinteligenckiej kampanii. Jej skutkiem by\u0142 przymusowy wyjazd zwi\u0105zanej ze Szczecinem do 1960 roku poetki i prozaiczki Anny Frajlich, kt\u00f3rej debiut nast\u0105pi\u0142 przed opuszczeniem miasta, ale na w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 wesz\u0142a ju\u017c po opuszczeniu Polski. Szczecin, miasto jej dzieci\u0144stwa i wczesnej m\u0142odo\u015bci, pozosta\u0142 dla niej miejscem \u201eniewinnym\u201d.<\/p>\n\n\n\n \u201eMa\u0142a stabilizacja\u201d to tak\u017ce kolejne Zjazdy Pisarzy Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych, z kt\u00f3rych dwa \u2013 w 1961 i 1967 roku \u2013 odby\u0142y si\u0119 w zachodniopomorskiej stolicy. W tym okresie dzia\u0142a\u0142 nadal miejscowy Zwi\u0105zek Literat\u00f3w Polskich i dzia\u0142aj\u0105ce przy nim Ko\u0142o M\u0142odych; odbywa\u0142y si\u0119 Festiwale Polskiej Poezji Wsp\u00f3\u0142czesnej im. I.K. Ga\u0142czy\u0144skiego; og\u0142aszano konkursy literackie i przyznawano nagrody. Jak wskazuje Kazimierz Koz\u0142owski, \u201ezainteresowanie og\u00f3lnopolskiej krytyki wzbudza tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Heleny Raszki, autorki tomik\u00f3w poetyckich (\u2026) oraz tw\u00f3rczo\u015b\u0107 poetycka Joanny Kulmowej. T\u0142umaczone s\u0105 na j\u0119zyk polski 2 ksi\u0105\u017cki poetyckie mieszkaj\u0105cego w Szczecinie i pisz\u0105cego w j\u0119zyku jidysz Eljasza Rajzmana\u201d. Pisarki i pisarze poszukiwali wydawc\u00f3w w Poznaniu, Gdyni i Warszawie, gdzie ukazywa\u0142y si\u0119 ich ksi\u0105\u017cki. Pracowali w redakcjach gazet, radio i telewizji, zajmowali stanowiska w urz\u0119dach i instytucjach zwi\u0105zanych z kultur\u0105. Byli nauczycielami, badaczami, bibliotekarzami i bibliofilami. Pisali recenzje, sztuki teatralne, brali udzia\u0142 w odczytach i zjazdach, wsp\u00f3\u0142tworzyli kulturalny i naukowy obraz miasta i regionu. Najcz\u0119\u015bciej nie wchodzili przy tym w kurs kolizyjny z polityk\u0105 kulturaln\u0105 kreowan\u0105 przez PZPR, do kt\u00f3rej r\u00f3wnie\u017c przynale\u017celi. Cho\u0107 w sytuacjach kryzysowych pojawia\u0107 zacz\u0119\u0142y si\u0119 postawy sprzeciwu.<\/p>\n\n\n\n Tak by\u0142o w czasie grudniowej, robotniczej rewolty 1970 roku. Szefuj\u0105cy lokalnym o\u015brodkiem telewizyjnym Ryszard Liskowacki, odrzuci\u0142 partyjny zakaz emisji film\u00f3w dokumentuj\u0105cych robotniczy zryw i straci\u0142 posad\u0119 redaktora. Poetka Helena Raszka opatrzy\u0142a dedykacj\u0105 dla szczeci\u0144skich stoczniowc\u00f3w sw\u00f3j tomik wierszy Liczba mnoga<\/em> i nie zgodzi\u0142a si\u0119 na jej usuni\u0119cie \u2013 za t\u0119 decyzj\u0119 zosta\u0142a obj\u0119ta zakazem druku. Jerzy Pachlowski za swoje poparcie dla strajkuj\u0105cych obj\u0119ty zosta\u0142 inwigilacj\u0105 przez S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa. Postawy te by\u0142y jednak wyj\u0105tkowe i nie wywo\u0142a\u0142y powszechnego poparcia w szczeci\u0144skim \u015brodowisku, kt\u00f3re wchodzi\u0142o w dekad\u0119 wyznaczan\u0105 rz\u0105dami Edwarda Gierka. Dla kilkukrotnego prezesa szczeci\u0144skiego oddzia\u0142 ZLP, Ireneusza Gwidona Kami\u0144skiego, zwi\u0105zki polityki z literatur\u0105 by\u0142y oczywiste, co wyrazi\u0142 na \u0142amach miesi\u0119cznika spo\u0142eczno-kulturalnego \u201eSpojrzenia\u201d (1971\u20131974): \u201enie ma we wsp\u00f3\u0142czesnym \u017cyciu spraw, kt\u00f3re nie \u0142\u0105czy\u0142yby si\u0119 z polityk\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n \u201eSpojrzenia\u201d dawa\u0142y r\u00f3wnie\u017c przestrze\u0144 na inne stanowiska. Dla przyk\u0142adu Ryszard Liskowacki, w cyklicznie publikowanych Listach do towarzysza N<\/em>, krytykowa\u0142 partyjnych radyka\u0142\u00f3w. W czasopi\u015bmie zamieszczane by\u0142y jednak przede wszystkim teksty o charakterze literackim, b\u0105d\u017a krytycznoliterackim. Pismo organizowa\u0142o tak\u017ce plebiscyty na ksi\u0105\u017ck\u0119 roku i za tak\u0105 w\u0142a\u015bnie \u2013 w roku 1978 \u2013 uznano debiutanck\u0105 powie\u015b\u0107 Britty Wuttke Homunculus z tryptyku <\/em>(1977). Autorka wys\u0142a\u0142a swoj\u0105 prac\u0119 na konkurs organizowany z okazji trzydziestolecia \u201eZiem Odzyskanych\u201d i zaj\u0119\u0142a w nim drugie miejsce. Historia Niemki, kt\u00f3ra wybra\u0142a bycie Polk\u0105, nie tylko zyska\u0142a pozytywne recenzje krytyk\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c wpisywa\u0142a si\u0119 w oczekiwania stawiane w\u00f3wczas literaturze (co nie umniejsza talentu pisarskiego Wuttke).<\/p>\n\n\n\n W latach siedemdziesi\u0105tych dzia\u0142a\u0142 pr\u0119\u017cnie szczeci\u0144ski oddzia\u0142 Stowarzyszenia Marynist\u00f3w Polskich \u2013 by\u0142o ono pomys\u0142odawc\u0105 konkursu na s\u0142uchowisko i opowiadanie o tematyce regionalnej \u201eSzczecin nad Odr\u0105 i Ba\u0142tykiem\u201d. Marynistyka doceniona zosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c przez bibliotekarzy Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej (instytucja ta do 1994 roku funkcjonowa\u0142a pod nazw\u0105 Wojew\u00f3dzka i Miejska Biblioteka Publiczna), kt\u00f3rzy w 1977 roku uhonorowali Jerzego Pachlowskiego Z\u0142otym Exlibrisem. W tym samym roku ta najwi\u0119ksza zachodniopomorska biblioteka rozpocz\u0119\u0142a organizacj\u0119 Dni Ksi\u0105\u017cki Szczeci\u0144skiej inicjuj\u0105c r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnicz\u0105. W Bibliotece Literackiej, kierowanej przez Halin\u0119 Lizy\u0144czyk i Bogdana Twardochleba, publikowane by\u0142y debiutanckie teksty takich tw\u00f3rc\u00f3w jak Dariusz Bitner czy Tadeusz \u017bukowski. Ksi\u0105\u017cnica Pomorska zwraca\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w stron\u0119 pisarek i pisarzy, kt\u00f3rzy ze Szczecinem zwi\u0105zani byli wcze\u015bniej \u2013 do jej zbior\u00f3w zacz\u0119\u0142y nap\u0142ywa\u0107 ich spu\u015bcizny. Dzi\u0119ki temu powsta\u0142 gabinet po\u015bwi\u0119cony pami\u0119ci Konstantego Ildefonsa Ga\u0142czy\u0144skiego i sala im. Stefana Flukowskiego. Aktywno\u015b\u0107 ta zaowocowa\u0142a \u201enajbardziej opieku\u0144cz\u0105 wobec \u015brodowiska literackiego agend\u0105 Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej\u201d, czyli Muzeum Literackim, kt\u00f3re powsta\u0142o w 1985 roku.<\/p>\n\n\n\n Wprowadzenie w 1981 roku stanu wojennego odcisn\u0119\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na szczeci\u0144skich tw\u00f3rczyniach i tw\u00f3rcach. Zawieszony, a nast\u0119pnie rozwi\u0105zany zosta\u0142 Zwi\u0105zek Literat\u00f3w Polskich, kt\u00f3ry – cho\u0107 reaktywowany pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 – dzia\u0142a\u0142 pod innym zarz\u0105dem i z innym sk\u0142adem. \u201eNowy\u201d ZLP nie zosta\u0142 uznany przez liczne grono pisarek i pisarzy, kt\u00f3re w miejsce represjonowanego przez re\u017cim \u201estarego\u201d ZLP, powo\u0142ali Stowarzyszenie Pisarzy Polskich (szczeci\u0144ski oddzia\u0142 SPP powsta\u0142 ju\u017c po prze\u0142omie, w roku 1992). Opozycyjn\u0105 aktywno\u015bci\u0105 wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119, mieszkaj\u0105ca w podgoleniowskich Strumianach, Joanna Kulmowa, kt\u00f3ra zamieszcza\u0142a swoje utwory w podziemnej prasie solidarno\u015bciowej. Obj\u0119ta zakazem druku by\u0142a tak\u017ce poetka Helena Raszka.<\/p>\n\n\n\n Niemniej \u017cycie literackie toczy\u0142o si\u0119 dalej. Powstawa\u0142y kolejne pisma: tygodnik \u201eMorze i Ziemia\u201d (1982\u20131992); kwartalnik \u201eMi\u0119dzy innymi\u201d (1984\u20131988). Ogromn\u0105 popularno\u015b\u0107 czytelnicz\u0105 i Z\u0142ote Exlibrisy zdoby\u0142, niemaj\u0105cy konkurencji w regionie, pisarz science fiction Jacek Sawaszkiewicz. Jego sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z trzech cz\u0119\u015bci Kronika Akaszy<\/em>, uznana zosta\u0142a za \u201eszczeci\u0144sk\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 czterdziestolecia\u201d. Oddech od siermi\u0119\u017cnej rzeczywisto\u015bci przynosi\u0142y r\u00f3wnie\u017c ba\u015bnio-powie\u015bci Zbigniewa Belina-Brzozowskiego: Kilka czarodziejskich historii<\/em> (1988), czy Z\u0142ota kareta<\/em> (1988).<\/p>\n\n\n\n W ostatniej dekadzie istnienia Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej utworzone zosta\u0142o szczeci\u0144skie wydawnictwo \u201eGlob\u201d specjalizuj\u0105ce si\u0119 w marynistyce i wspieraj\u0105ce tw\u00f3rc\u00f3w. Wydawnictwo organizowa\u0142o konkursy, nagradza\u0142o najlepsze ksi\u0105\u017cki, organizowa\u0142o eksperckie dyskusje. Funkcjonowa\u0142o przy nim \u201eKo\u0142o M\u0142odych Krytyk\u00f3w\u201d, prowadzone przez teoretyka i historyka literatury, Miros\u0142awa Lalaka. Lata osiemdziesi\u0105te to tak\u017ce wschodz\u0105ce osobowo\u015bci \u015bwiata literackiego \u2013 recenzj\u0105 w \u201eNowych Ksi\u0105\u017ckach\u201d zadebiutowa\u0142a tak rozpoznawalna i honorowana wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Inga Iwasi\u00f3w, za\u015b nagradzany w konkursach poetyckich Artur Daniel Liskowacki mia\u0142 sw\u00f3j ksi\u0105\u017ckowy debiut (Balbaryk i Skrzydlate Psy<\/em>, 1982). Ich nazwiska rozb\u0142ysn\u0105 pe\u0142nym \u015bwiat\u0142em w nowej, wyznaczanej transformacj\u0105 ustrojow\u0105 roku 1989, rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n