{"id":2729,"date":"2026-02-03T10:56:40","date_gmt":"2026-02-03T10:56:40","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=2729"},"modified":"2026-02-10T09:12:05","modified_gmt":"2026-02-10T09:12:05","slug":"trzymamy-straz-nad-odra","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/trzymamy-straz-nad-odra\/","title":{"rendered":"Trzymamy stra\u017c nad Odr\u0105"},"content":{"rendered":"\n

Has\u0142o \u201eTrzymamy stra\u017c nad Odr\u0105\u201d powraca co kilka\/kilkana\u015bcie lat i chocia\u017c zmieniaj\u0105 si\u0105 konteksty polityczne i spo\u0142eczne nadal budzi emocje. Ich skala nie jest ju\u017c taka, gdy powstawa\u0142o \u2013 w pierwszym okresie powojennym, ale nadal pe\u0142ne jest odniesie\u0144, kt\u00f3re wyzwalaj\u0105 szerokie historyczne konotacje. <\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejsz\u0105 z nich jest oczywi\u015bcie kwestia nowej polskiej granicy zachodniej, ustalanej w ramach gry mocarstw w ko\u0144cu II wojny \u015bwiatowej, d\u0142ugo niepewnej i budz\u0105cej kontrowersje. To poczucie tymczasowo\u015bci towarzysz\u0105ce polskim osadnikom podbudowywane by\u0142o przez trudno\u015bci zagospodarowania nowo pozyskanych teren\u00f3w, nazywanych w\u00f3wczas Ziemiami Odzyskanymi. Polityczny konsensus co do bezwzgl\u0119dnych wymog\u00f3w racji stanu ukszta\u0142towania i utrwalenia polskiej obecno\u015bci, wymaga\u0142 wzmocnienia propagandowego. W tym u\u017cycie mocnego, kr\u00f3tkiego i budz\u0105cego wa\u017cne skojarzenia wojenne has\u0142a by\u0142o bezwzgl\u0119dnie u\u017cyteczne. Przeciwstawia\u0142o si\u0119 ono nie tylko ewentualnym d\u0105\u017ceniom niemieckim do podwa\u017cenia narzuconych granic, ale mog\u0142o budowa\u0107 punkt oparcia dla przybywaj\u0105cych osadnik\u00f3w. W tym sensie zderza\u0142o si\u0119 ze zniszczeniami infrastruktury, bardzo z\u0142ym stanem bezpiecze\u0144stwa osobistego, ale i mentalnym zetkni\u0119ciem z przestrzeni\u0105 zagospodarowywan\u0105 przez setki lat przez Niemc\u00f3w. Dla Pomorza Zachodniego szczeg\u00f3lne znaczenie mia\u0142 tu oczywi\u015bcie portowy, przedzielony rzek\u0105 Szczecin.<\/p>\n\n\n\n

Has\u0142o \u201eTrzymamy stra\u017c nad Odr\u0105\u201d sta\u0142o si\u0119 wiod\u0105cym w czasie uroczysto\u015bci pierwszej rocznicy zdobycia miasta w 1946 r., nazywanymi w\u00f3wczas \u201eDniami Szczecina\u201d. Zgromadzi\u0142y one ok. 50 tys. uczestnik\u00f3w z ca\u0142ego kraju. Zlot m\u0142odzie\u017cy pod has\u0142em \u201eTrzymamy stra\u017c nad Odr\u0105\u201d, sprowadzi\u0142 do miasta tysi\u0105ce m\u0142odych ludzi, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych dominowali harcerze. Rozmach uroczysto\u015bci mia\u0142 przy\u0107mi\u0107 wszystkie tego typu zgromadzenia zorganizowane dotychczas w Polsce. Miasto przygotowywano ju\u017c od pocz\u0105tku kwietnia, apeluj\u0105c o likwidacj\u0119 niemieckich napis\u00f3w i uprz\u0105tni\u0119cie \u015bmieci. Z czasem wezwania stawa\u0142y si\u0119 coraz ostrzejsze. W zarz\u0105dzeniu prezydenta miasta dotycz\u0105cym tej sprawy czytamy, i\u017c za realizacj\u0119 wytycznych odpowiedzialni b\u0119d\u0105 administratorzy dom\u00f3w i Milicja Obywatelska oraz o wprowadzeniu kar za niestosowanie si\u0119 do postanowie\u0144 (grzywna do 10 tys. z\u0142, kara aresztu do 6 tygodni lub obie kary \u0142\u0105cznie). Powo\u0142ano specjaln\u0105 komisj\u0119 plastyk\u00f3w, kt\u00f3ra mia\u0142a zaj\u0105\u0107 si\u0119 upi\u0119kszeniem miasta.<\/p>\n\n\n\n

Zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 uroczysto\u015bci to 13 i 14 kwietnia 1946 r. Przyjazdy uczestnik\u00f3w rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 jednak w pi\u0105tek 12 kwietnia. Zorganizowano wtedy eliminacje do zawod\u00f3w sportowych, z\u0142o\u017cono kwiaty na grobach \u017co\u0142nierzy radzieckich na pl. Sprzymierzonych. Tego samego dnia odby\u0142 si\u0119 koncert Orkiestry Polskiego Radia. 15 kwietnia natomiast zorganizowano konferencj\u0119 prasow\u0105 oraz wycieczk\u0119 m\u0142odzie\u017cy z prezydentem Piotrem Zaremb\u0105 oraz Ministrem Informacji i Propagandy Stefanem Matuszewskim.<\/p>\n\n\n\n

Program obchod\u00f3w otwierano stwierdzeniem: \u201ecelem uczczenia I rocznicy wyzwolenia Szczecina oraz zamanifestowania woli Narodu posiadania tego miasta Komitet Organizacyjny I Obchodu Trzymamy Stra\u017c nad Odr\u0105 organizuje nast\u0119puj\u0105ce uroczysto\u015bci [\u2026]\u201d. Wydaje si\u0119, i\u017c by\u0142 to g\u0142\u00f3wny i dominuj\u0105cy cel, co nie wyklucza wykorzystania jej tak\u017ce do dora\u017anych cel\u00f3w politycznych, w tym kampanii przed referendum, czy wywarcia presji na Polskie Stronnictwo Ludowe. Warto tak\u017ce podkre\u015bli\u0107, i\u017c imprez\u0119 planowano jako cykliczn\u0105, organizowan\u0105 corocznie w r\u00f3\u017cnych miastach tzw. ziem odzyskanych. Spo\u0142ecze\u0144stwo o planowanych uroczysto\u015bciach poinformowano ju\u017c w ko\u0144cu lutego. Na prze\u0142omie marca i kwietnia patronat nad imprez\u0105 obj\u0105\u0142 Boles\u0142aw Bierut.<\/p>\n\n\n\n

Dla lokalnych w\u0142adz administracyjnych obchody by\u0142y niew\u0105tpliwie okazj\u0105 do podniesienia presti\u017cu miasta, przedstawienia go jako miejsca wartego osiedlenia si\u0119, pe\u0142nego perspektyw, ciekawego i jednocze\u015bnie, wbrew powszechnej opinii \u2013 bezpiecznego. <\/p>\n\n\n\n

Przygotowania, poza ministerstwami Ziem Odzyskanych i Spraw Zagranicznych, konsultowano tak\u017ce z Ministerstwem Informacji i Propagandy oraz G\u0142\u00f3wnym Zarz\u0105dem Polityczno-Wychowawczym Wojska Polskiego. W programie znalaz\u0142y si\u0119 zawody sportowe, koncerty, pokazy film\u00f3w i spektakle teatralne.<\/p>\n\n\n\n

Komisja Kwaterunkowa Komitetu Obchodu przewidzia\u0142a kwatery dla 23 tys. uczestnik\u00f3w, w tym dla 13 tys. kwatery grupowe (w hotelach, pensjonatach, szko\u0142ach itp.) oraz 10 tys. kwater prywatnych u mieszka\u0144c\u00f3w Szczecina. Celem przygotowania miejsc noclegowych powo\u0142ano 23 komitety rejonowe. Przyby\u0142o 13 poci\u0105g\u00f3w specjalnych z kraju. <\/p>\n\n\n\n

Uroczysto\u015bci 13 kwietnia rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 na \u00f3wczesnym Pl. Teatralnym (dzisiaj jego cz\u0119\u015b\u0107 to Pl. \u017bo\u0142nierza Polskiego) \u015blubowaniem m\u0142odzie\u017cy, przem\u00f3wieniami w\u0142adz i ods\u0142oni\u0119ciem makiety planowanego w przysz\u0142o\u015bci pomnika. Za\u0142o\u017cenie by\u0142o interesuj\u0105ce: nad dwiema kolumnami umieszczono wizerunek or\u0142a, obok znak gryfa, a pod nim napis \u201eTrzymamy stra\u017c nad Odr\u0105\u201d oraz tablic\u0119 \u201eBohaterom poleg\u0142ym w walkach na szlaku Boles\u0142awowym Odry i Ba\u0142tyku 13.04.1946 r.\u201d. Pomnik nigdy nie powsta\u0142, po kilku tygodniach makieta zosta\u0142a rozebrana, a w 1950 r. w tym miejscu ods\u0142oni\u0119to pomnik Wdzi\u0119czno\u015bci dla Armii Radzieckiej.<\/p>\n\n\n\n

Wieczorem 13 kwietnia na Wa\u0142ach Chrobrego (dawniej Haken Terrasse) przygotowano parad\u0119 jednostek p\u0142ywaj\u0105cych i przemarsz organizacji m\u0142odzie\u017cowych, podziwianych przez w\u0142adze zgromadzone na tarasie widokowym. Znale\u017ali si\u0119 na nim m.in.: Boles\u0142aw Bierut, Edward Os\u00f3bka-Morawski, marsza\u0142ek Micha\u0142 Rola-\u017bymierski, Stanis\u0142aw Grabski, cz\u0142onkowie rz\u0105du, ambasadorowie ZSRR, Anglii i Francji. Przyby\u0142 tak\u017ce Stanis\u0142aw Miko\u0142ajczyk, przyw\u00f3dca PSL, kt\u00f3rego, spo\u0142ecze\u0144stwo postrzega\u0142o jako polityka najbli\u017cszego tradycji Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego, premiera z Londynu.Wraz z pojawieniem si\u0119 Miko\u0142ajczyka rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 skandowanie jego nazwiska, zapocz\u0105tkowane prawdopodobnie przez cz\u0142onk\u00f3w \u201eWici\u201d i podchwycone przez harcerzy. Spotka\u0142o si\u0119 to z dezaprobat\u0105 m\u0142odzie\u017cy ZWM wznosz\u0105cej okrzyki na cze\u015b\u0107 Boles\u0142awa Bieruta. Harcerki chor\u0105gwi warszawskiej skandowa\u0142y \u201ezgoda-jedno\u015b\u0107\u201d. W wyniku znacznej przewagi liczbowej harcerzy i m\u0142odzie\u017cy z \u201eWici\u201d ich okrzyki (trwaj\u0105ce ok. 20\u201330 min.) zdominowa\u0142y uroczysto\u015b\u0107. Nie pomog\u0142y apele wojewody Leonarda Borkowicza ani samego Miko\u0142ajczyka. Bierut zmuszony by\u0142 zej\u015b\u0107 z trybuny. Z nim odeszli tak\u017ce inni zgromadzeni na trybunie honorowej, w tym Miko\u0142ajczyk, kt\u00f3ry na po\u017cegnanie pomacha\u0142 kapeluszem. W momencie gdy znalaz\u0142 si\u0119 w samochodzie, m\u0142odzie\u017c pr\u00f3bowa\u0142a go podnie\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W odwecie nast\u0119pnego dnia harcerzy nie dopuszczono do defilady, przygotowanej w Alei Wojska Polskiego, a kt\u00f3ra by\u0142a kulminacyjnym momentem obchod\u00f3w. Rozpocz\u0119\u0142a je msza \u015bwi\u0119ta polowa na Jasnych B\u0142oniach. Korespondent \u201ePolski Zbrojnej\u201d notowa\u0142: \u201eMsza polowa. Orkiestra wojskowa gra \u00abBogurodzic\u0119\u00bb \u2026 Nisko chyl\u0105 si\u0119 g\u0142owy Prezydenta Bieruta, Marsza\u0142ka \u017bymierskiego i wszystkich obecnych, gdy kl\u0119kaj\u0105 podczas Podniesienia na \u015bwi\u0119tej Ziemi Lechit\u00f3w\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Potem nast\u0105pi\u0142o po\u015bwi\u0119cenie sztandar\u00f3w i wr\u0119czenie dar\u00f3w od miasta dla wojska. Po dekoracji pionier\u00f3w odby\u0142a si\u0119 defilada wojskowa, kt\u00f3r\u0105 poprowadzi\u0142 dow\u00f3dca 12 Dywizji gen. Wiktor Lemontowicz. Jeszcze tego dnia wieczorem i nast\u0119pnego od rana rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wyjazdy uczestnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Naruszenie przyj\u0119tego planu uroczysto\u015bci, demonstracyjne okrzyki na cze\u015b\u0107 wicepremiera Stanis\u0142awa Miko\u0142ajczyka i represje wobec harcerstwa i PSL, nada\u0142y imprezie szerszy kontekst polityczny, o znaczeniu og\u00f3lnopolskim. Je\u015bli chodzi o realizacj\u0119 cel\u00f3w postawionych przed imprez\u0105 nale\u017cy stwierdzi\u0107, i\u017c na niezwykle trudnym terenie uda\u0142o si\u0119 zorganizowa\u0107 masow\u0105 manifestacj\u0119, z udzia\u0142em tysi\u0119cy go\u015bci z kraju, przygotowa\u0107 zakwaterowanie i wy\u017cywienie dla wszystkich uczestnik\u00f3w oraz zorganizowa\u0107 ich transport. Uda\u0142o si\u0119 tym samym przedstawi\u0107 Szczecin jako miejsce atrakcyjne, do kt\u00f3rego warto przyje\u017cd\u017ca\u0107. Nie uda\u0142o si\u0119 natomiast przedstawi\u0107 jedno\u015bci politycznej spo\u0142ecze\u0144stwa, masowego poparcia dla w\u0142adz. Incydent ze Stanis\u0142awem Miko\u0142ajczykiem przyni\u00f3s\u0142 efekt przeciwny. Wydaje si\u0119 tak\u017ce, i\u017c impreza nie spe\u0142ni\u0142a pok\u0142adanej w niej nadziej wsparcia propagandowego polskiej polityki zagranicznej. <\/p>\n\n\n\n

Z omawianymi wydarzeniami wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce niejasno\u015b\u0107. Ju\u017c w kwietniu 1946 r. pojawi\u0142a si\u0119 plotka g\u0142osz\u0105ca, i\u017c w czasie uroczysto\u015bci zosta\u0142y zabite dwie harcerki. Dzi\u015b mo\u017cemy stwierdzi\u0107, i\u017c w dniu 15 kwietnia 1946 r. dosz\u0142o do wypadku kolejowego. Mia\u0142 on miejsce tu\u017c po wyje\u017adzie ze Szczecina transportu m\u0142odzie\u017cy powracaj\u0105cej ze zlotu do Warszawy. W wyniku wypadku zgin\u0119\u0142a jedna z dziewczynek (Maria), druga za\u015b (Zofia) oraz nieznany ch\u0142opiec z Torunia odnie\u015bli rany. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fragment pl. Teatralnego (obecnie pl. \u017bo\u0142nierza). Ze zbior\u00f3w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej, Dzia\u0142 R\u0119kopis\u00f3w, Bronis\u0142aw Balcerowicz, rkps 865.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Makieta pomnika \u201eTrzymamy stra\u017c nad Odr\u0105\u201d na pl. Teatralnym. Ze zbior\u00f3w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej, Dzia\u0142 R\u0119kopis\u00f3w, Bronis\u0142aw Balcerowicz, rkps 865.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n