Kolonizacja Pomorza prowadzona od ko\u0144ca XII wieku przez w\u0142adc\u00f3w z dynastii Gryfit\u00f3w silnie wp\u0142yn\u0119\u0142a na zmiany cywilizacyjne. Ich podstaw\u0105 by\u0142o prawo pisane, z racji regionu jego recepcji okre\u015blane jako prawo niemieckie (ius teutonicum<\/em>). W procesie tym w miejsce grod\u00f3w i okalaj\u0105cych ich podgrodzi, spe\u0142niaj\u0105cych rol\u0119 centr\u00f3w gospodarczych, czyli miast na prawie ksi\u0105\u017c\u0119cym, pojawi\u0142a si\u0119 nowa forma organizacji ludno\u015bci zajmuj\u0105cej si\u0119 zaj\u0119ciami pozarolniczymi \u2013 miasta lokowane na prawie pisanym. Pierwsze lokacje miejskie tego typu na Pomorzu mia\u0142y miejsce w na prze\u0142omie lat 30-tych i 40-tych XIII wieku \u2013 Prenzlau (1237), Szczecin (1237-1243), Stargard (1243), D\u0105bie (1249), Ko\u0142obrzeg (1255) i inne miasta. Proces ten trwa\u0142 do po\u0142owy XIV wieku, cho\u0107 jeszcze w nast\u0119pnych stuleciach zak\u0142adano pojedyncze o\u015brodki miejskie: W\u0119gorzyno (przed 1460), Miastko (przed 1503), Franzburg (1587) i Bergen na Rugii (1613). Do po\u0142owy XVII wieku na Pomorzu za\u0142o\u017cono 60 miast na prawie magdeburskim lub lubeckim, na kra\u0144cach wschodnich Pomorza tak\u017ce na prawie che\u0142mi\u0144skim, stosowanym w pa\u0144stwie krzy\u017cackim, a na rubie\u017cach zachodnich r\u00f3wnie\u017c na prawie schweri\u0144skim. Wszystkie one by\u0142y odmianami zachodniego systemu prawnego organizacji miast, a r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy nimi wynika\u0142y z akcent\u00f3w roz\u0142o\u017conych na ich poszczeg\u00f3lne elementy. W prawie lubeckim na przyk\u0142ad w przypadku braku m\u0119skich potomk\u00f3w prawo do dziedziczenia domu w mie\u015bcie zachowywa\u0142y kobiety, w prawie che\u0142mi\u0144skim (narzucanym przez Krzy\u017cak\u00f3w) w\u0142adze miejskie mia\u0142y mniejsz\u0105 samodzielno\u015b\u0107 wobec patrona (lokatora \u2013 pana zwierzchniego).<\/p>\n\n\n Miasta lokowane by\u0142y przez w\u0142adc\u00f3w pomorskich, a tak\u017ce przez biskup\u00f3w kamie\u0144skich we w\u0142adztwie \u015bwieckim tych ostatnich (np. Ko\u0142obrzeg, Nowogard, Koszalin, Karlino), a tak\u017ce przez rycerstwo (miasta prywatne), np. Dobra za\u0142o\u017cona przez r\u00f3d von Dewitz; \u0141obez, Resko, Strzmiele, W\u0119gorzyno przez r\u00f3d von Borcke itp. Tych ostatnich by\u0142o na Pomorzu ksi\u0105\u017c\u0119cym a\u017c 17 do po\u0142owy XVII wieku.<\/p>\n\n\n System produkcji i handlu w miastach dzia\u0142a\u0142 w oparciu o cechy rzemie\u015blnicze i gildie kupieckie. Organizacje te stanowi\u0142y r\u00f3wnie\u017c podstaw\u0119 samorz\u0105du spo\u0142ecznego i zawodowego. Dzi\u0119ki nowym formom produkcji oraz prowadzania handlu du\u017ce i \u015brednie miasta (Szczecin, Stralsund, Greifswald, Stargard, Ko\u0142obrzeg, Anklam i in.), obok rycerstwa szybko uzyska\u0142y istotn\u0105 rol\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i polityczn\u0105 w ksi\u0119stwie, przede wszystkim emancypowa\u0142y si\u0119 z kurateli ksi\u0105\u017c\u0119cej czy innych patron\u00f3w, prowadzi\u0142y cz\u0119sto w\u0142asn\u0105 polityk\u0119, niekiedy sprzeczn\u0105 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 monarch\u00f3w. Miasta by\u0142y m.in. gwarantem pokoju powszechnego (Landfrieden) w ko\u0144cu XIII wieku oraz uk\u0142adu o podziale ksi\u0119stwa mi\u0119dzy syn\u00f3w Barnima I w 1295 roku \u2013 Bogus\u0142awa IV oraz Ottona I. Ta pozycja polityczna miast wynika\u0142a przede wszystkim z ich si\u0142y ekonomicznej opartej na handlu, zw\u0142aszcza dalekosi\u0119\u017cnym, a tak\u017ce produkcji rzemie\u015blniczej oraz powi\u0105zaniach z Hanz\u0105. Ten zwi\u0105zek miast i kupc\u00f3w, powsta\u0142y w XIII stuleciu, w XIV i XV w. stanowi\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0119 polityczn\u0105 w basenie Morza P\u00f3\u0142nocnego i Ba\u0142tyku, od Brugii po Nowogr\u00f3d Wielki na wschodzie i Bergen w Norwegii na p\u00f3\u0142nocy. Na czele Hanzy sta\u0142a Lubeka. Tu zje\u017cd\u017cali si\u0119 co jaki\u015b czas na tzw. Hansetage przedstawiciele miast-cz\u0142onk\u00f3w i opracowywali wsp\u00f3ln\u0105 polityk\u0119. Hanza dzieli\u0142a si\u0119 na kilka kwarta\u0142\u00f3w terytorialnych. Miasta pomorskie \u2013 Szczecin, Stralsund, Greifswald, Ko\u0142obrzeg, Wolgast, Stargard, Anklam i inne nale\u017ca\u0142y do kwarta\u0142u wendyjskiego. Podstaw\u0119 handlu miast hanzeatyckich stanowi\u0142 import produkt\u00f3w przetworzonych i luksusowych z kraj\u00f3w zachodnich nad Ba\u0142tyk i do kraj\u00f3w \u015brodkowej Europy, a tak\u017ce wyw\u00f3z z tego regionu produkt\u00f3w le\u015bnych, rolniczych (zbo\u017ce) i innych. Jednym z g\u0142\u00f3wnych towar\u00f3w, jakimi handlowa\u0142y miasta hanzeatyckie, by\u0142y ryby, a zw\u0142aszcza \u015bledzie. Miasta pomorskie posiada\u0142y w\u0142asne faktorie na po\u0142udniowych kra\u0144cach Skanii, m.in. w Skan\u00f6r i Falsterbo, gdzie sk\u0142adowano i przetwarzano (suszono, solono i beczkowano) z\u0142owione w Ba\u0142tyku ryby.<\/p>\n\n\n Na prze\u0142omie XV i XVI wieku w Ksi\u0119stwie Pomorskim pozycj\u0119 polityczn\u0105 miast ograniczy\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X i zmusi\u0142 je do podporz\u0105dkowania si\u0119 woli monarszej. Szczecin, a tak\u017ce inne o\u015brodki miejskie pr\u00f3bowa\u0142y nadal si\u0119 emancypowa\u0107 spod w\u0142adzy ksi\u0105\u017c\u0119cej, ale jedynie Stralsund uzyska\u0142 na tyle samodzieln\u0105 pozycj\u0119 polityczn\u0105, \u017ce w pocz\u0105tkach XVII stulecia m\u00f3g\u0142 aspirowa\u0107 do statusu wolnego miasta Rzeszy. Ostatecznie jednak te ambitne plany unicestwi\u0142a wojna trzydziestoletnia (1618\u20131648) i \u201eopieka\u201d szwedzka od 1628 roku.<\/p>\n\n\n\n Organizacja wewn\u0119trzna miast opiera\u0142a si\u0119 na prawie przyj\u0119tym przy lokacji \u2013 jak wy\u017cej wspomniano w ksi\u0119stwie najcz\u0119\u015bciej tworzono miasta wg wzoru magdeburskiego lub lubeckiego. Wg pierwszego z nich w\u0142adz\u0119 w mie\u015bcie, w imieniu patrona, sprawowa\u0142 w\u00f3jt\/so\u0142tys oraz \u0142awa wybierana spo\u015br\u00f3d mieszczan. Do\u015b\u0107 szybko w miastach na prawie magdeburskim \u2013 w ramach emancypacji od w\u0142adzy ksi\u0105\u017c\u0119cej (lokatora) \u2013 powstawa\u0142a druga samodzielna reprezentacja mieszczan \u2013 rada miejska. Przejmowa\u0142a ona od w\u00f3jta prerogatywy zwi\u0105zane z administracj\u0105 komun\u0105, ograniczaj\u0105c jego w\u0142adz\u0119 do s\u0105downictwa sprawowanego wsp\u00f3lnie z \u0142aw\u0105 (s\u0105dem \u0142awniczym). Z czasem miasta wykupywa\u0142y od monarchy urz\u0105d w\u00f3jta (wraz z prawem do s\u0105downictwa), kt\u00f3ry stawa\u0142 si\u0119 jednym z urz\u0119dnik\u00f3w miejskich, kieruj\u0105cym \u0142aw\u0105 miejsk\u0105. Z kolei w radzie miejskiej wy\u0142ania\u0142y si\u0119 urz\u0119dy \u2013 burmistrza, a tak\u017ce kamlarza\/kamerariusza (skarbnika miejskiego), odpowiedzialnych za bezpo\u015brednie kierowanie miastem i jego finansami (maj\u0105tkiem). Z kolei w miastach na prawie lubeckim po lokacji pr\u00f3cz w\u00f3jta od razu powstawa\u0142a rada miejska jako reprezentacja og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. W miastach na prawie lubeckim nie powo\u0142ywano \u0142awy, a rada miejska zarz\u0105dza\u0142a komun\u0105 i pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 s\u0105du miejskiego. \u0141awnicy, rajcy, burmistrzowie czy skarbnicy wywodzili si\u0119 z najbogatszej cz\u0119\u015bci spo\u0142eczno\u015bci miejskiej \u2013 patrycjatu (m.in. kupcy, browarnicy, sukiennicy). Kolejn\u0105 grup\u0119 spo\u0142eczn\u0105 stanowi\u0142o posp\u00f3lstwo. Do grupy tej nale\u017ca\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 rzemie\u015blnik\u00f3w, a tak\u017ce kramarzy (kupcy detali\u015bci) itd. Reprezentanci tych dw\u00f3ch grup spo\u0142ecznych (zwykle oko\u0142o 1\/3 og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w) posiadali status obywateli miasta, byli \u201ewpisani do prawa miejskiego\u201d, czyli stanowili pe\u0142noprawnych mieszczan. Najni\u017csz\u0105, najliczniejsz\u0105 warstw\u0119 ludno\u015bci miejskiej, posiadaj\u0105cej opiek\u0119 miasta (prawo do korzystania z opieki spo\u0142ecznej), ale pozbawion\u0105 prawa miejskiego, stanowi\u0142 plebs. W jego sk\u0142ad wchodzili robotnicy dni\u00f3wkowi, tragarze, marynarze, czeladnicy i uczniowie terminuj\u0105cy u mistrz\u00f3w (rzemie\u015blnik\u00f3w) czy s\u0142u\u017cba domowa. Ponadto w ka\u017cdej komunie cz\u0119\u015b\u0107 jej mieszka\u0144c\u00f3w stanowili \u201eludzie marginesu\u201d (\u017cebracy, kalecy, starcy, z\u0142odzieje i prostytutki), wy\u0142\u0105czeni poza nawias spo\u0142eczno\u015bci miejskiej.<\/p>\n\n\n\n Rady miejskie zajmowa\u0142y si\u0119 zarz\u0105dem nad miastem, jego bezpiecze\u0144stwem policyjnym, sanitarnym, po\u017carowym, opiek\u0105 spo\u0142eczn\u0105, utrzymaniem urz\u0105dze\u0144 komunalnych, administrowaniem maj\u0105tkiem (m.in. wsie i dobra miejskie, budynki i urz\u0105dzenia komunalne) i finansami (dochody i wydatki miasta). Ponadto wydawa\u0142y wilkierze miejskie, przepisy reguluj\u0105ce r\u00f3\u017cne aspekty \u017cycia miejskiego, gospodarczego czy spo\u0142ecznego, np. statuty cechowe. Pocz\u0105tkowo by\u0142y one uchwalane na wsp\u00f3lnych zgromadzeniach wszystkich mieszczan, ale w XV wieku rady miejskie ju\u017c same uchwala\u0142y nowe zarz\u0105dzenia i jedynie komunikowa\u0142y mieszka\u0144com ich tre\u015b\u0107 na og\u00f3lnych wiecach. Rada miejska sk\u0142ada\u0142a si\u0119 od kilku nawet do kilkudziesi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w, w tym wspomnianych urz\u0119dnik\u00f3w miejskich. W Szczecinie organ ten liczy\u0142 28 cz\u0142onk\u00f3w, w tym po 3 burmistrz\u00f3w i kamerariuszy, a w Bergen na Rugii w 1613 roku rada liczy\u0142a 11 cz\u0142onk\u00f3w, w tym 3 burmistrz\u00f3w i 2 skarbnik\u00f3w. W Gryficach organ ten liczy\u0142 12 cz\u0142onk\u00f3w, w tym po 3 burmistrz\u00f3w i kamerariuszy. W Kamieniu Pomorskim rada miejska liczy\u0142a 13 cz\u0142onk\u00f3w, w tym po 3 burmistrz\u00f3w i 2 skarbnik\u00f3w. Cz\u0142onkowie rady zasiadali w niej do\u017cywotnio, jej sk\u0142ad by\u0142 uzupe\u0142niany na drodze kooptacji, czyli wyb\u00f3r nowego rajcy przez to gremium spo\u015br\u00f3d patrycjatu. W \u015bredniowieczu w wielu miastach (np. Szczecin, Kamie\u0144, Wolin) rada dzieli\u0142a si\u0119 na dwie po\u0142owy, z kt\u00f3rych jedna w danym roku bezpo\u015brednio zarz\u0105dza\u0142a komun\u0105, a drug\u0105 stanowili rajcy odpoczywaj\u0105cy (nie byli anga\u017cowani w bie\u017c\u0105ce administrowanie miastem). Obie cz\u0119\u015bci dzia\u0142a\u0142y rotacyjnie w cyklu rocznym. Poszczeg\u00f3lni rajcy uczestniczyli nie tylko w posiedzeniach rady miejskiej, ale tak\u017ce zajmowali si\u0119 r\u00f3\u017cnymi sektorami gospodarki miejskiej lub instytucji, np. nadzorowali cechy czy gildie, bractwa czy instytucje dobroczynne, m\u0142yny czy port (np. Szczecinie) lub inne urz\u0105dzenia\/zak\u0142ady komunalne.<\/p>\n\n\n\n Z kolei \u0142awa miejska w miastach na prawie magdeburskim stanowi\u0142a s\u0105d miejski, wykonywa\u0142a s\u0105downictwo ni\u017csze i wy\u017csze (sprawy gard\u0142owe). \u0141awa w Szczecinie (11 \u0142awnik\u00f3w) spe\u0142nia\u0142a r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 s\u0105du wy\u017cszego prawa magdeburskiego dla innych miast z ksi\u0119stwa szczeci\u0144skiego. Szczecin by\u0142 wi\u0119c s\u0105dem apelacyjnym, a tak\u017ce wydaj\u0105cym opinie prawne dla s\u0105d\u00f3w \u0142awniczych. Ponadto strony spor\u00f3w, ale te\u017c w\u0142adze miejskie, mog\u0142y odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do Magdeburga lub Lubeki \u2013 zale\u017cnie od posiadanego wzorca prawa miejskiego. W\u00f3wczas w\u0142adze tych miast wydawa\u0142y zainteresowanym stronom ortyle, b\u0119d\u0105ce orzeczeniami (wyrokami, pouczeniami) w przekazanych sprawach.<\/p>\n\n\n Libri civitatis, hereditatim, scabinorum \u2013 pod tymi nazwami ukrywaj\u0105 si\u0119 ksi\u0119gi miejskie, zwane te\u017c ksi\u0119gami \u0142awniczymi. W ma\u0142ych miastach prowadzono zazwyczaj jedn\u0105 ksi\u0119g\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 wpisy dotycz\u0105ce w\u0142asno\u015bci miejskiej oraz spraw spornych i karnych rozstrzyganych przez miejsk\u0105 \u0142aw\u0119. Ksi\u0119gi miejskie s\u0105 wyj\u0105tkowym \u017ar\u00f3d\u0142em do poznania funkcjonowania miasta i \u017cycia jego mieszka\u0144c\u00f3w. Wpisy dotycz\u0105 takich spraw, jak zabezpieczenie w\u0142asno\u015bci dzieci z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, ugody w sporach maj\u0105tkowych, spraw zwi\u0105zanych z obrotem d\u00f3br, kredytami, zastawami, sp\u0142at\u0105 d\u0142ug\u00f3w, zarz\u0105dzaniem maj\u0105tkiem miejskim. Najstarsze wpisy pochodz\u0105 z roku 1322, najm\u0142odszych dokonano po 1566 r. Ksi\u0119ga miejska Chociwla sk\u0142ada si\u0119 z 68 pergaminowych karto szeroko\u015bci 12 cm i d\u0142ugo\u015bci 14 cm. W XIX w. sta\u0142a si\u0119 ona w\u0142asno\u015bci\u0105 Towarzystwa Historii i Staro\u017cytno\u015bci Pomorza w Szczecinie (Gesellschaft f\u00fcr pommersche Geschichte und Altertumskunde) i zosta\u0142a opracowana przez Hugona Lemckego. R\u0119kopis, pergamin, ksi\u0119ga, 12 x 14,5 x 2,8 cm, oprawa drewniana, j\u0119zyk \u0142aci\u0144ski i niemiecki. AP Szczecin, Zbi\u00f3r pami\u0119tnik\u00f3w, sygn. 11 (69 kart). Za: S\u0105siedzi w Europie, Ksi\u0119stwo Pomorskie i Kr\u00f3lestwo Polskie (1000-1648)<\/em>, Krak\u00f3w-Szczecin-Greifswald 2012, s. 170-171.<\/p>\n\n\n\n Ponadto w\u0142adze miejskie zatrudnia\u0142y zawodowych urz\u0119dnik\u00f3w \u2013 sekretarza miejskiego (s\u0105dowego), a tak\u017ce syndyka, czyli prawnika miejskiego. Do zada\u0144 pierwszego nale\u017ca\u0142o prowadzenie kancelarii miejskiej, te\u017c s\u0105dowej, w tym prowadzenie ksi\u0105g miejskich, pisanie protoko\u0142\u00f3w z posiedze\u0144 rady miejskiej czy s\u0105du \u0142awniczego, przygotowanie dokument\u00f3w wystawianych przez w\u0142adze miejskie. Syndyk z kolei nadzorowa\u0142 obrady rady pod wzgl\u0119dem prawnym, aby jej decyzje nie narusza\u0142y prawa miejskiego czy ksi\u0105\u017c\u0119cego czy te\u017c powszechnego. Syndyk pe\u0142ni\u0142 te\u017c rol\u0119 miejskiego dyplomaty, reprezentowa\u0142, wraz z burmistrzami, miasto przed ksi\u0119ciem i na sejmie pomorskim b\u0105d\u017a przed S\u0105dem Nadwornym w Szczecinie albo w Wolgast lub S\u0105dem Kameralnym Rzeszy, cesarzem czy wobec innych monarch\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Pr\u00f3cz wspomnianych dw\u00f3ch urz\u0119dnik\u00f3w dla miasta pracowa\u0142a s\u0142u\u017cba miejska \u2013 stra\u017cnicy nocni, bram miejskich i p\u00f3l miejskich, mistrzowie rynkowi (pob\u00f3r op\u0142at na targach i jarmarkach), kontrolerzy wagi miejskiej, m\u0119\u017cowie kwartalni (nadzorcy dzielnic miasta), wo\u017ani czy s\u0142u\u017c\u0105cy na ratuszu itd. W miastach portowych zatrudniani byli te\u017c urz\u0119dnicy i s\u0142u\u017cba portowa (stawiacz k\u0142ody portowej, mostowi, nadzorcy nabrze\u017cy, magazyn\u00f3w i plac\u00f3w sk\u0142adowych itd.).<\/p>\n\n\n\n W XVI i XVII wieku napi\u0119cia miedzy patrycjatem kontroluj\u0105cym rady miejskie, a posp\u00f3lstwem o kontrol\u0119 w\u0142adzy prowadzi\u0142y, szczeg\u00f3lnie w okresach z\u0142ej koniunktury gospodarczej lub g\u0142odu, do tumult\u00f3w (rewolt). W ich wyniku dochodzi\u0142o niekiedy do kompromis\u00f3w zawieranych mi\u0119dzy stronami pod patronatem ksi\u0105\u017c\u0105t i powo\u0142ywaniem organ\u00f3w kontrolnych wobec w\u0142adz miejskich, czyli kolegi\u00f3w m\u0119\u017c\u00f3w. Na przyk\u0142ad w 1528 roku w Szczecinie utworzono rad\u0119 48-m\u0119\u017c\u00f3w, a w 1613 roku \u2013 60-m\u0119\u017c\u00f3w. Ich zadaniem by\u0142a kontrola finans\u00f3w miejskich, nadz\u00f3r nad wydatkami czynionymi przez rad\u0119 miejsk\u0105. <\/p>\n\n\n\n Ustr\u00f3j miast pomorskich ukszta\u0142towany w \u015bredniowieczu istnia\u0142 nieprzerwanie do pocz\u0105tku XIX wieku, cho\u0107 na Pomorzu Pruskim w XVIII wieku uleg\u0142 powa\u017cnym przekszta\u0142ceniom prawnym, cho\u0107 nie naruszaj\u0105cym struktury spo\u0142ecznej (patrycjat, posp\u00f3lstwo, plebs). <\/p>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-825x1024.png\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-3-797x1024.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-5-1024x821.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-2-1024x717.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-4-1024x864.jpeg\")