Ksi\u0119stwo pomorskie wy\u0142oni\u0142o si\u0119 z mrok\u00f3w historii jako pa\u0144stwo o do\u015b\u0107 lu\u017anej strukturze, w kt\u00f3rym w\u0142adza nale\u017ca\u0142a do ksi\u0119cia Warcis\u0142awa. W sk\u0142ad pa\u0144stwa wchodzi\u0142y zwi\u0105zki plemienne (Wolinianie, Pyrzyczanie), a tak\u017ce republiki kupieckie, np. Szczecin czy Wolin. Powi\u0105zanie Pomorza stosunkiem lennym z Polsk\u0105 zaowocowa\u0142o recepcj\u0105 cz\u0119\u015bci wzorc\u00f3w prawnych i organizacyjnych w ksi\u0119stwie, a tak\u017ce konsolidacj\u0105 w\u0142adzy ksi\u0105\u017c\u0119cej kosztem tendencji od\u015brodkowych (niezale\u017cno\u015b\u0107 republik kupieckich). Podstaw\u0105 ustroju by\u0142o prawo ksi\u0105\u017c\u0119ce, decyzje w\u0142adcy stanowi\u0142y nowe normy prawe, a kraj mia\u0142 charakter wczesnofeudalnego pa\u0144stwa patrymonialnego. W\u0142adza ksi\u0119cia nie by\u0142a nieograniczona, wp\u0142yw na ni\u0105 mia\u0142 dw\u00f3r ksi\u0105\u017c\u0119cy, dru\u017cyna ksi\u0105\u017c\u0119ca i mo\u017cnow\u0142adztwo wyros\u0142e ze starszyzny zwi\u0105zk\u00f3w plemiennych, wchodz\u0105cych w sk\u0142ad ksi\u0119stwa.<\/p>\n\n\n\n
Etniczn\u0105 podstaw\u0119 ludno\u015bci stanowi\u0142y s\u0142owia\u0144skie plemiona, m.in. kaszubskie zamieszkuj\u0105ce tereny po\u0142o\u017cone na wsch\u00f3d od Odry oraz wieleckie po zachodniej stronie Odry. G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania by\u0142o rolnictwo, a tak\u017ce rzemios\u0142o i handel, w tym handel morski. Ten ostatni skupia\u0142 si\u0119 w o\u015brodkach protomiejskich, republikach kupieckich, jak Szczecin czy Wolin oraz grodach ksi\u0105\u017c\u0119cych, np. w Ko\u0142obrzegu.<\/p>\n\n\n\n
Z dworu ksi\u0105\u017c\u0119cego znane s\u0105 urz\u0119dy komornika, stolnika, cze\u015bnika czy trybuna. Kraj w toku rz\u0105d\u00f3w Warcis\u0142awa podzielony zosta\u0142 na okr\u0119gi grodowe (kasztelanie) z centrami zarz\u0105du w warownych grodach, spe\u0142niaj\u0105cych funkcje obronne. G\u0142\u00f3wnym urz\u0119dnikiem terytorialnym by\u0142 kasztelan, reprezentuj\u0105cy monarch\u0119 i zarz\u0105dzaj\u0105cy okr\u0119giem grodowym.<\/p>\n\n\n\n
Bark zasady primogenitury w rodzie Gryfit\u00f3w by\u0142 podstaw\u0105 podzia\u0142u kraju na mniejsze w\u0142adztwa w momencie dziedziczenia przez wi\u0119cej ni\u017c jednego z syn\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych. Pierwszy podzia\u0142 mia\u0142 miejsce ju\u017c w po\u0142owie XII wieku mi\u0119dzy syn\u00f3w Warcis\u0142awa I \u2013 Kazimierza I oraz Bogus\u0142awa I.<\/p>\n\n\n\n
Wraz z przyj\u0119ciem chrze\u015bcija\u0144stwa wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 odr\u0119bny stan \u2013 duchowie\u0144stwo, a po powo\u0142aniu biskupstwa pomorskiego w 1140 roku stopniowo powstawa\u0142a wewn\u0119trzna organizacja diecezji (parafie, archidiakonaty). <\/p>\n\n\n\n
Wej\u015bcie Pomorza w kr\u0105g kultury \u015br\u00f3dziemnomorskiej, co ostatecznie nast\u0105pi\u0142o wraz z przyj\u0119ciem chrze\u015bcija\u0144stwa, wp\u0142yn\u0119\u0142o tak\u017ce na ustr\u00f3j polityczny. Szczeg\u00f3lne znaczenie w tym mia\u0142a kolonizacja kraju w XIII wieku. Koloni\u015bci z kraj\u00f3w zachodniej Europy przynie\u015bli z sob\u0105 nowe rozwi\u0105zania techniczne, gospodarcze, spo\u0142eczne i prawne. Ksi\u0105\u017c\u0119ta, zainteresowani podniesieniem poziomu ekonomicznego pa\u0144stwa poprzez jego zagospodarowanie, karczunki, osadnictwo, rolnictwo, rzemios\u0142o i handel, sprzyjali upowszechnianiu procesu zwanego kolonizacj\u0105 na prawie niemieckim (ius teutonicum). Zjawisko to widoczne by\u0142o nie tylko w nap\u0142ywie osadnik\u00f3w, ale przede wszystkim w nowej organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa, czego zewn\u0119trznymi efektami by\u0142y zak\u0142adanie wsi i lokacje miast na prawie pisanym (magdeburskim, lubeckim) a tak\u017ce nadawanie przez panuj\u0105cych immunitet\u00f3w prawnych i ekonomicznych jednostkom i grupom spo\u0142ecznym oraz instytucjom, np. klasztorom.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-8-757x1024.jpeg\")
Nowe formy prawne zmieni\u0142y tak\u017ce ustr\u00f3j polityczny ksi\u0119stwa. Z monarchii patrymonialnej przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 ono w feudalne pa\u0144stwo z prawem lennym, b\u0119d\u0105cym g\u0142\u00f3wnym wyznacznikiem wi\u0119zi mi\u0119dzy ksi\u0105\u017c\u0119tami a rycerstwem-szlacht\u0105, a tak\u017ce mieszcza\u0144stwem i ch\u0142opami. W tym nowym ustroju rycerstwo (szlachta), a tak\u017ce miasta sta\u0142y si\u0119 stanami dominuj\u0105cymi, z kt\u00f3rymi musia\u0142 si\u0119 liczy\u0107 ka\u017cdy panuj\u0105cy. Ponadto duchowie\u0144stwo sta\u0142o si\u0119 w pe\u0142ni wyodr\u0119bnionym stanem, posiadaj\u0105cym liczne przywileje i maj\u0105tek. Ukoronowaniem tych proces\u00f3w by\u0142o wyodr\u0119bnienie si\u0119 osobnego w\u0142adztwa \u015bwieckiego biskup\u00f3w kamie\u0144skich w II po\u0142owie XIII wieku (ziemia ko\u0142obrzeska).<\/p>\n\n\n\n
Przekszta\u0142cenia ustrojowe spowodowa\u0142y zmiany w organizacji dworu ksi\u0105\u017c\u0119cego, pojawi\u0142 si\u0119 urz\u0105d marsza\u0142ka, a tak\u017ce kancelaria ksi\u0105\u017c\u0119ca z pisarzami i notariuszami. Urz\u0105d kanclerza na Pomorzu po\u015bwiadczony jest dopiero w po\u0142owie XIV wieku. <\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-10-815x1024.jpeg\")
W XIII wieku nast\u0105pi\u0142 zanik organizacji grodowej i kasztelani. W ich miejsce pojawi\u0142 si\u0119 podzia\u0142 ksi\u0119stwa na landw\u00f3jtostwa, a funkcje militarne od XIII wieku spe\u0142nia\u0142y obwarowania miast lokowanych na Pomorzu oraz budowane zamki. W tych ostatnich cz\u0119sto rezydowa\u0142 nowy urz\u0119dnik, ksi\u0105\u017c\u0119cy – landw\u00f3jt. Odpowiedzialny by\u0142 on za bezpiecze\u0144stwo wewn\u0119trzne i zewn\u0119trzne, zarz\u0105d nad maj\u0105tkiem ksi\u0105\u017c\u0119cym, pob\u00f3r podatk\u00f3w i danin ksi\u0105\u017c\u0119cych, a tak\u017ce sprawowanie w imieniu monarchy s\u0105downictwa w powierzonym okr\u0119gu. W przypadku zagro\u017cenia militarnego na wezwanie ksi\u0119cia landw\u00f3jt zwo\u0142ywa\u0142 miejscowe rycerstwo, a tak\u017ce wolnych so\u0142tys\u00f3w i innych. <\/p>\n\n\n\n
Przekszta\u0142cenia te mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw na status polityczny ksi\u0119stwa. W II po\u0142owie XII wieku os\u0142ab\u0142y wi\u0119zi polityczne z ksi\u0105\u017c\u0119tami polskimi. Efektem tego by\u0142o w 1181 roku z\u0142o\u017cenie przysi\u0119gi lennej przez Bogus\u0142awa I cesarzowi Fryderykowi Rudobrodemu. Pomorze wesz\u0142o w sk\u0142ad Cesarstwa jako lenno bezpo\u015brednie. Status ten ksi\u0105\u017c\u0119ta pomorscy stracili jednak w latach 1225\u20131250, staj\u0105c si\u0119 lennikami margrabi\u00f3w brandenburskich w ramach cesarstwa. <\/p>\n\n\n\n
Podzia\u0142 ksi\u0119stwa pomorskiego w 1295 roku mi\u0119dzy syn\u00f3w Barnima I \u2013 Bogus\u0142awa IV oraz Ottona I zapocz\u0105tkowa\u0142 trwaj\u0105ce przez blisko dwie\u015bcie lat rozbicie dzielnicowe kraju. Zjednoczenie kraju nast\u0105pi\u0142o w II po\u0142owie XV wieku. W 1478 roku po \u015bmierci Warcis\u0142awa X, ksi\u0119cia wo\u0142ogoskiego, Bogus\u0142awa X obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 nad ca\u0142ym Pomorzem od L\u0119borka i Bytowa po wysp\u0119 Rugi\u0119 i rzek\u0119 Reknitz\u0119.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-9-448x1024.jpeg\")
Ten ostatni w\u0142adca przeprowadzi\u0142 szereg reform w pa\u0144stwie, powo\u0142a\u0142 administracj\u0119 centraln\u0105 dla ca\u0142ego ksi\u0119stwa, a jej siedzib\u0105 sta\u0142 si\u0119 zamek w Szczecinie. Na jej czele sta\u0142 kanclerz, odpowiedzialny za sprawy polityki zagranicznej i wewn\u0119trznej oraz kancelari\u0119. Pe\u0142ni\u0142 on r\u00f3wnie\u017c rol\u0119 zast\u0119pc\u0105 monarchy w trakcie jego nieobecno\u015bci. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywali marsza\u0142ek i rentmistrz krajowy. Ten ostatni odpowiada\u0142 za sprawy dochod\u00f3w z podatk\u00f3w, a tak\u017ce z domen ksi\u0105\u017c\u0119cych. Powo\u0142ano r\u00f3wnie\u017c S\u0105d Nadworny w Szczecinie. Przebudowie uleg\u0142a administracja terytorialna. Urz\u0105d landw\u00f3jta w zwi\u0105zku z jego wypaczeniem w ko\u0144cu XV wieku zosta\u0142 ograniczony do s\u0105downictwa. Zarz\u0105d nad dobrami ksi\u0105\u017c\u0119cymi powierzono zarz\u0105dcom domen, kt\u00f3rych wspierali rentmistrzowie. Ci ostatni byli zobowi\u0105zani do zarz\u0105dzania podatkami i daninami. Poza tym do kompetencji zarz\u0105dc\u00f3w nale\u017ca\u0142a tak\u017ce administracja nad \u015bci\u015ble okre\u015blonym obszarem kraju, na kt\u00f3rym reprezentowali osob\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105. Poza tym w czasach Bogus\u0142awa X wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 ostatecznie reprezentacje stanowe. Ze zgromadzenia rycerstwa i miast powsta\u0142 sejm pomorski, a tak\u017ce stanowe kolegium doradcze przy ksi\u0119ciu, z\u0142o\u017cone z radc\u00f3w ziemskich. W ci\u0105gu XVI wieku obie instytucje zyska\u0142y na znaczeniu, zw\u0142aszcza w obliczu kryzys\u00f3w finansowych w\u0142adc\u00f3w pomorskich. Stany pomorskie przej\u0119\u0142y w\u00f3wczas kontrol\u0119 nad systemem poboru podatk\u00f3w w ksi\u0119stwach, a tak\u017ce nad nadmiernymi wydatkami pa\u0144stwowymi, kt\u00f3rych panuj\u0105cy nie mogli pokry\u0107 z dochod\u00f3w z domen ksi\u0105\u017c\u0119cych. W celu poboru i dystrybucji podatk\u00f3w powo\u0142ano w\u00f3wczas kasy stanowe w Anklam (ksi\u0119stwo wo\u0142ogoskie) i Stargardzie (ksi\u0119stwo szczeci\u0144skie). <\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-7-709x1024.jpeg\")
W stosunkach zewn\u0119trznych ksi\u0119stwo stanowi\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 \u015awi\u0119tego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W 1521 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw zosta\u0142 uznany przez cesarza Karola V lennikiem pierwszego stopnia z prawem zasiadania w sejmie Rzeszy w kurii ksi\u0105\u017c\u0105t. Z tego tytu\u0142u ksi\u0119stwo pomorskie zobowi\u0105zane by\u0142o do ponoszenia ci\u0119\u017car\u00f3w na rzecz cesarstwa, m.in. wp\u0142aca\u0142o podatki na rzecz wojen cesarzy z Turcj\u0105, a w 1570 roku ksi\u0105\u017c\u0119ta Jan Fryderyk i Barnim IX reprezentowali cesarza podczas kongresu szczeci\u0144skiego, maj\u0105cego zako\u0144czy\u0107 wojn\u0119 o Inflanty.<\/p>\n\n\n\n
W XVI i XVII wieku ksi\u0119stwo stanowi\u0142o feudaln\u0105 monarchi\u0119 stanow\u0105. G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a szlachta, kt\u00f3ra w zwi\u0105zku z procesem refeudalizacji stosunk\u00f3w wiejskich (rozw\u00f3j gospodarki folwarczno-pa\u0144szczy\u017anianej) zyska\u0142a dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w ksi\u0119stwie. Pozycja miast, poza wyj\u0105tkami (Szczecin, Stralsund, Anklam, Greifswald, Ko\u0142obrzeg, Stargard, S\u0142upsk), zosta\u0142a do\u015b\u0107 mocno ograniczona. Ludno\u015b\u0107 ch\u0142opska zosta\u0142a ponownie przywi\u0105zana do ziemi (podda\u0144stwo osobiste, s\u0105dowe i ekonomiczne), a tak\u017ce zobowi\u0105zana do pa\u0144szczyzny i danin na rzecz dworu szlacheckiego. Dominacj\u0119 w\u0142adzy szlachty nad ludno\u015bci\u0105 wiejsk\u0105 potwierdzi\u0142a dobitnie ordynacja ch\u0142opska z 1616 roku.<\/p>\n\n\n\n
Po \u015bmierci Bogus\u0142awa X (zm. 1523) w\u0142adz\u0119 w ksi\u0119stwie na zasadzie wsp\u00f3\u0142rz\u0105d\u00f3w sprawowali jego synowie, Jerzy I i Barnim IX. W 1531 roku zmar\u0142 Jerzy I, a jego syn Filip I zawar\u0142 ze stryjem w 1532 roku uk\u0142ad o podziale pa\u0144stwa na dwa ksi\u0119stwa: szczeci\u0144skie i wo\u0142ogoskie. Pierwsze z nich w wyniku losowania obj\u0105\u0142 Barnim IX, drugie Filip I. Odt\u0105d na Pomorzu dzia\u0142a\u0142y dwie odr\u0119bne dwory i administracje centralne (kancelarie, s\u0105dy nadworne, kanclerzy, marsza\u0142k\u00f3w, rentmistrz\u00f3w krajowych itd.), ale jednocze\u015bnie obaj w\u0142adcy, a tak\u017ce stany pomorskie, zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 do wsp\u00f3lnej polityki zagranicznej, jednolitych uzgodnie\u0144 w administracji wewn\u0119trznej, wsp\u00f3lnego sejmu stanowego, opieki nad uniwersytetem w Gryfii, Pedagogium w Szczecinie, a tak\u017ce innymi fundacjami. Podzia\u0142 z 1532 r. mia\u0142 charakter dynastyczny i potwierdzono go w latach 1541 i 1569.<\/p>\n\n\n\n
W grudniu 1534 roku na sejmie w Trzebiatowie ksi\u0105\u017c\u0119ta Barnim IX i Filip I wprowadzili reformacj\u0119 w konfesji augsburskiej (lutera\u0144skiej). Podstawy teologiczne i ustrojowe Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego na Pomorzu opracowa\u0142 w 1535 r. teolog Jan Bugenhagen, jeden z g\u0142\u00f3wnych lutera\u0144skich reformator\u00f3w w Niemczech. G\u0142ow\u0105 ko\u015bcio\u0142a pomorskiego by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119, a administracja ko\u015bcielna sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z trzech generalnych superintendent\u00f3w i konsystorzy, maj\u0105cych swe siedziby w Szczecinie, Gryfii (Greifswald) i Ko\u0142obrzegu, a tak\u017ce synod\u00f3w z prepozytami. Na najni\u017cszym szczeblu tym ostatnim podlega\u0142y parafie. <\/p>\n\n\n\n
Z reformacj\u0105 wi\u0105za\u0142a si\u0119 sekularyzacja klasztor\u00f3w i fundacji ko\u015bcielnych, ich maj\u0105tek i dobra ziemskie w znacznej cz\u0119\u015bci przej\u0119li w\u0142adcy pomorscy i w\u0142\u0105czyli je do domeny ksi\u0105\u017c\u0119cej. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich by\u0142a podstaw\u0105 nowych fundacji ksi\u0105\u017c\u0119cych, m.in. utworzono Pedagogium Ksi\u0105\u017c\u0119ce z d\u00f3br kapitu\u0142 mariackiej i \u015bw. Ottona w Szczecinie.<\/p>\n\n\n\n
Reformacja zmienia status biskupstwa kamie\u0144skiego. Po \u015bmierci biskupa Marcina Weihera w 1556 r., kapitu\u0142a w Kamieniu w 1557 roku wybra\u0142a na jego nast\u0119pc\u0119 syna ksi\u0119cia Filipa I, Jana Fryderyka. Odt\u0105d biskupstwo, a przede wszystkim \u015bwieckie w\u0142adztwo biskupie (ziemia ko\u0142obrzeska), maj\u0105ce nadal odr\u0119bny status prawny, sta\u0142o si\u0119 sekundogenitur\u0105 Gryfit\u00f3w. Inni synowie ksi\u0105\u017c\u0119cy otrzymywali jedynie apana\u017ce w postaci okre\u015blonych zarz\u0105d\u00f3w domen: Barth, Byt\u00f3w, Dar\u0142owo.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/image-6-614x1024.jpeg\")
Ustr\u00f3j stanowy ksi\u0119stwa wykszta\u0142cony w czasach Bogus\u0142awa X i utrwalony przez Barnima IX i Filipa I by\u0142 podstaw\u0105 organizacji pa\u0144stwa a\u017c do wymarcia dynastii Gryfit\u00f3w, czyli do \u015bmierci ostatniego ksi\u0119cia pomorskiego Bogus\u0142awa XIV w 1637 roku. Ten ostatni monarcha pomorski ju\u017c w trakcie trwania wojny 30-letniej stara\u0142 si\u0119 zreformowa\u0107 i usprawni\u0107 dzia\u0142anie w\u0142adz centralnych. Ju\u017c po obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w w obu ksi\u0119stwach w 1625 roku powo\u0142a\u0142 w 1627 roku Tajn\u0105 Rad\u0119, a w 1628 roku Rad\u0119 Wojenn\u0105 i Rad\u0119 Ekonomiczn\u0105, a tak\u017ce urz\u0105d namiestnika. W 1634 roku na sejmie postanowiono o powo\u0142aniu na wypadek \u015bmierci ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIV Rz\u0105du Tymczasowego. Ten ostatni rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w marcu 1637 roku pod kierunkiem namiestnika i stanowi\u0142 kolegialn\u0105 regencj\u0119 wobec barku monarchy. W marcu 1638 roku, w zwi\u0105zku z barkiem porozumienia mi\u0119dzy Brandenburgi\u0105 i Szwecj\u0105 o dziedziczeniu ksi\u0119stwa pomorskiego po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV, Rz\u0105d Tymczasowy, a tak\u017ce inne urz\u0119dy centralne (m.in. s\u0105dy nadworne) rozwi\u0105za\u0142y si\u0119, a w\u0142adz\u0119 w ksi\u0119stwie przej\u0119\u0142y okupacyjne w\u0142adze szwedzkie.<\/p>\n\n\n