{"id":2966,"date":"2026-02-10T12:10:48","date_gmt":"2026-02-10T12:10:48","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=2966"},"modified":"2026-02-10T12:37:10","modified_gmt":"2026-02-10T12:37:10","slug":"konflikt-w-zatoce-pomorskiej-w-latach-1985-1989-i-po-1990-r","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/konflikt-w-zatoce-pomorskiej-w-latach-1985-1989-i-po-1990-r\/","title":{"rendered":"Konflikt w Zatoce Pomorskiej w latach 1985-1989 i po 1990 r."},"content":{"rendered":"\n

Konflikt w Zatoce Pomorskiej w latach 1985-1989 i po 1990 r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W dniu 1 stycznia 1985 r. wesz\u0142o w \u017cycie rozporz\u0105dzenie o poszerzeniu w\u00f3d terytorialnych do 12 mil morskich (Mm) wydane przez rz\u0105d Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Dokument ten datowany na 20 grudnia 1984 r. by\u0142 wype\u0142nieniem Ustawy o granicach pa\u0144stwowych NRD<\/em> z 1982 r., umo\u017cliwiaj\u0105cej w\u0142adzom tego pa\u0144stwa samodzielne przeprowadzenia zmiany szeroko\u015bci morza terytorialnego, bez ogl\u0105dania si\u0119 na wschodniego s\u0105siada. W jego wyniku Berlin Wschodni dokona\u0142 aneksji cz\u0119\u015bci Zatoki Pomorskiej wraz z p\u00f3\u0142nocnym torem podej\u015bciowym do Zespo\u0142u Port\u00f3w Szczecin-\u015awinouj\u015bcie (ZPS-\u015a) i niezb\u0119dnym dla funkcjonowania tego portu g\u0142\u0119bokowodnym kotwicowiskiem nr 3. Dzia\u0142anie to zosta\u0142o podj\u0119te wbrew zasadom prawa morza i godzi\u0142o sp\u00f3jno\u015b\u0107 socjalistycznej wsp\u00f3lnoty. Przeczy\u0142o te\u017c deklarowanej od dekad przyja\u017ani mi\u0119dzy NRD a PRL oraz zapisom bilateralnych traktat\u00f3w i um\u00f3w. Decyzja w\u0142adz wschodnioniemieckich sta\u0142a si\u0119 pocz\u0105tkiem otwartego konfliktu mi\u0119dzy oboma pa\u0144stwami, trwaj\u0105cego do 1989 r. Sam przedmiot sporu (wody Zatoki Pomorskiej), jak i wynikaj\u0105ce z niego potencjalne problemy gospodarcze dla przemys\u0142u morskiego Pomorza Zachodniego determinowa\u0142y tak\u017ce powa\u017cne zainteresowanie mieszka\u0144c\u00f3w na czele z regionalnymi elitami.<\/p>\n\n\n\n

Genezy konfliktu nale\u017cy szuka\u0107 w niekonsekwentnych decyzjach konferencji poczdamskiej z 2 sierpnia 1945 r. Wyznaczono w\u00f3wczas jedynie l\u0105dowy przebieg rozgraniczenia mi\u0119dzy Radzieck\u0105 Stref\u0105 Okupacyjn\u0105 w Niemczech, a ziemiami oddanymi pod polsk\u0105 administracj\u0119, kt\u00f3re przez Warszaw\u0119 od pocz\u0105tku by\u0142y uznawane za trwa\u0142y nabytek pa\u0144stwa polskiego. Na tej podstawie przeprowadzono jesieni\u0105 1945 r. delimitacj\u0119, jednak mieszana polsko – radziecka komisja nie wyznaczy\u0142a przebiegu granicy morskiej, nie maj\u0105c kompetencji ani odpowiednich delegacji w decyzjach Wielkiej Tr\u00f3jki. Zosta\u0142o to uzupe\u0142nione ju\u017c po powstaniu Niemieckiej Republiki Demokratycznej, kt\u00f3ra 6 lipca 1950 r. zawar\u0142a z Warszaw\u0105 Uk\u0142ad Zgorzelecki, uznaj\u0105c lini\u0119 poczdamsk\u0105 za istniej\u0105c\u0105 granic\u0119 polsko-niemieck\u0105. Dokumentem wykonawczym, w ramach kt\u00f3rego dokonano pewnych korekt granicznych i po raz pierwszy przeprowadzono delimitacj\u0119 granicy morskiej, sta\u0142 si\u0119 Akt Frankfurcki z 1951 r. Zgodnie z \u00f3wczesnym prawem morskim pas w\u00f3d terytorialnych obu pa\u0144stw w Zatoce Pomorskiej mia\u0142 szeroko\u015b\u0107 3 Mm i taki stan przetrwa\u0142 do drugiej po\u0142owy lat 70-tych XX w. W okresie tym rozw\u00f3j gospodarki morskiej PRL doprowadzi\u0142 do intensywniejszego wykorzystania akwenu. Wielkim nak\u0142adem \u015brodk\u00f3w finansowych do 1969 r. zosta\u0142 pog\u0142\u0119biony p\u00f3\u0142nocny tor podej\u015bciowy do \u015awinouj\u015bcia, ulokowany na p\u00f3\u0142noc od polskiego morza terytorialnego, umo\u017cliwiaj\u0105cy bezpieczn\u0105 \u017ceglug\u0119 do ZPS-\u015a wi\u0119kszych statk\u00f3w. Oba s\u0105siednie pa\u0144stwa mia\u0142y te\u017c powa\u017cne plany zwi\u0105zane z eksploatacj\u0105 ropy naftowej i gazu ziemnego z podmorskiego szelfu, kt\u00f3rego rozgraniczenia nale\u017ca\u0142o uprzednio dokona\u0107. Nast\u0105pi\u0142o to w ramach umowy z 1968 r., jednak niedopatrzenie ze strony Warszawy spowodowa\u0142o niekorzystn\u0105 jej tre\u015b\u0107, w kt\u00f3rej zignorowano polskie inwestycje w dnie Zatoki Pomorskiej, pozostawiaj\u0105c na wschodnioniemieckim szelfie ponad 18 Mm p\u00f3\u0142nocnego toru podejsciowego do \u015awinouj\u015bcia. Zem\u015bci\u0142o si\u0119 to pod koniec kolejnej dekady, gdy Polska \u017begluga Morska zacz\u0119\u0142a wprowadza\u0107 do eksploatacji statki potrzebuj\u0105ce nowego g\u0142\u0119bokowodnego kotwicowiska. Polskie w\u0142adze morskie, zgodnie z prawem mi\u0119dzynarodowym wyst\u0105pi\u0142y o zgod\u0119 na jego przygotowanie u w\u0142a\u015bciciela dna morskiego \u2013 administracji morskiej NRD. Takiej zgody Berlin Wschodni nigdy nie udzieli\u0142. Towarzyszy\u0142a temu paradoksalna sytuacja, w kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 dna Zatoki Pomorskiej nale\u017ca\u0142a do Niemiec Wschodnich, tor wkopany w tym dnie by\u0142 de facto polski, a wody nad nimi by\u0142y niczyje. <\/p>\n\n\n\n

Pr\u00f3buj\u0105c uregulowa\u0107 ten stan rzeczy Warszawa w 1977 r. przyj\u0119\u0142a ustaw\u0119 O morzu terytorialnym PRL. <\/em>Wychodz\u0105c naprzeciw nadchodz\u0105cej zmianie przepis\u00f3w prawa morza, rozszerzono polskie wody terytorialne do szeroko\u015bci 12 Mm. Nie okre\u015blono jednak jego granic bocznych uznaj\u0105c, \u017ce zostanie to dokonane podczas negocjacji z s\u0105siadami. Mimo rysuj\u0105cej si\u0119 twardej postawy w\u0142adz NRD powa\u017cnym b\u0142\u0119dem strony polskiej by\u0142 brak umieszczenia w tek\u015bcie ustawy ust\u0119p\u00f3w, na mocy kt\u00f3rych w\u0142\u0105czono by w granice morza terytorialnego tory wodne i kotwicowiska po\u0142o\u017cone na Zatoce Pomorskiej. Cho\u0107 by\u0142o to mo\u017cliwe na mocy Konwencji Genewskiej z 1958 r., to jednak skal\u0119 zaniedba\u0144 obrazuje fakt, i\u017c do drugiej po\u0142owy lat 80-tych XX w. \u017caden z polskich port\u00f3w nie mia\u0142 formalnie ustalonej redy, a port w \u015awinouj\u015bciu nie mia\u0142 nawet ustawowo okre\u015blonych granic. Rozpocz\u0119te w 1978 r. negocjacje od razu popad\u0142y w impas, rozbijaj\u0105c si\u0119 o sztywne stanowisko NRD, kt\u00f3ra postulowa\u0142a przeprowadzenie granicy na Zatoce Pomorskiej zgodnie z podzia\u0142em szelfu kontynentalnego. Warszawa pozosta\u0142a bierna zar\u00f3wno wobec wspomnianej Ustawy<\/em> o granicach pa\u0144stwowych NRD <\/em>z 1982 r., jak i jej rozporz\u0105dzenia wykonawczego z 20 grudnia 1984 r. Bez ogl\u0105dania si\u0119 na stanowisko w\u0142adz PRL, dokonuj\u0105c poszerzenia w\u00f3d terytorialnych do 12 Mm, Niemcy Wschodnie wykorzysta\u0142y kuriozalny i b\u0142\u0119dny zapis Aktu Frankfurckiego przeprowadzaj\u0105c granic\u0119 w Zatoce Pomorskiej przez punkt A\/13, odleg\u0142y od brzegu a\u017c o 6 Mm. Wykracza\u0142 on poza dotychczasowy 3-milowy pas w\u00f3d terytorialnych i nie powinien si\u0119 znale\u017a\u0107 w opisie granicy z 1951 r., a mimo to przez ponad 30 lat Warszawa nie postara\u0142a si\u0119 o odpowiedni\u0105 korekt\u0119. Punkt A\/13 ulokowany o 270 m na wsch\u00f3d (!?) od toru wodnego do \u015awinouj\u015bcia, stal si\u0119 te\u017c podstaw\u0105 do rozgraniczenia szelfu kontynentalnego, b\u0119d\u0105c kamieniem w\u0119gielnym p\u00f3\u017aniejszego konfliktu. Suma b\u0142\u0119d\u00f3w i zaniecha\u0144 strony polskiej oraz jednostronne dzia\u0142ania Niemc\u00f3w doprowadzi\u0142y do tego, \u017ce z dniem 1 stycznia 1985 r. (kiedy to ww. rozporz\u0105dzenie wesz\u0142o w \u017cycie) NRD uznawa\u0142a si\u0119 za w\u0142a\u015bciciela wi\u0119kszo\u015bci akwenu, na kt\u00f3rym znajdowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u0119bokowodny tor wodny i kotwicowisko, niezb\u0119dne do funkcjonowania ZPS-\u015a. <\/p>\n\n\n\n

Bierno\u015b\u0107 w\u0142adz centralnych spowodowa\u0142a, \u017ce na pierwszy plan wysun\u0119li si\u0119 eksperci zwi\u0105zani z dyrektorem Urz\u0119du Morskiego w Szczecinie (UMS) kap. \u017c. w. J\u00f3zefem Stebnickim, kt\u00f3ry od pocz\u0105tku stycznia 1985 r. inicjowa\u0142 aktywne dzia\u0142ania na rzecz obrony polskiego interesu. W pismach kierowanych do Urz\u0119du Gospodarki Morskiej (UGM) unaocznia\u0142 jakie negatywne konsekwencje przynios\u0105 jednostronne dzia\u0142ania NRD. Zwraca\u0142 uwag\u0119 na z\u0142\u0105 wol\u0119 Niemiec Wschodnich, kt\u00f3re zupe\u0142nie inaczej przeprowadzi\u0142y swoj\u0105 granic\u0105 morsk\u0105 z RFN i Dani\u0105 w Zatoce Meklemburskiej, odsuwaj\u0105c j\u0105 na po\u0142udnie i respektuj\u0105c interes \u017ceglugowy tych pa\u0144stw. Przesy\u0142a\u0142 konkretne propozycje rozgraniczenia w\u00f3d w Zatoce Pomorskiej, kt\u00f3re mia\u0142y doprowadzi\u0107 do podobnego rozwi\u0105zania. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107 \u015bwietn\u0105 prac\u0119 wykonan\u0105 w UMS, gdy\u017c propozycje J. Stebnickiego z lutego 1985 r., po czterech latach konfliktu, w pe\u0142ni wesz\u0142y do polsko-enerdowskiej umowy. Jego aktywno\u015b\u0107, w tym osobiste wizyty w Warszawie, doprowadzi\u0142y do tego, \u017ce 20 lutego 1985 r. rz\u0105d PRL wyst\u0105pi\u0142 z bezprecedensow\u0105, jak na warunki funkcjonowania wsp\u00f3lnoty socjalistycznej, not\u0105 dyplomatyczn\u0105 do Berlina Wschodniego, odrzucaj\u0105c\u0105 jednostronn\u0105 delimitacj\u0119 w\u00f3d Zatoki Pomorskiej dokonan\u0105 przez NRD . <\/p>\n\n\n\n

Rozpocz\u0119te wkr\u00f3tce rokowania polsko-wschodnioniemieckich ekspert\u00f3w nie doprowadzi\u0142y do zbli\u017cenia pogl\u0105d\u00f3w, a obie strony pozosta\u0142y na swoich stanowiskach. Dzia\u0142ania w\u0142adz NRD okazywa\u0142y si\u0119 by\u0107 nad wyraz powa\u017cne, dlatego ich przyczyn nale\u017cy szuka\u0107 nie tylko w presti\u017cowej rywalizacj\u0105 o zaj\u0119cie drugiej po ZSRR pozycji w bloku wschodnim. Cho\u0107 niew\u0105tpliwie sta\u0142o si\u0119 to mo\u017cliwe w wyniku os\u0142abienia PRL pogr\u0105\u017conej w latach 80-tych w politycznym i gospodarczym kryzysie. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 te\u017c czynnik ekonomiczny. Wschodnioniemieckie porty: Rostock, Warnem\u00fcnde, Sassnitz, Wismar od lat 70-tych wzbogaca\u0142y si\u0119 o coraz bardziej nowoczesn\u0105 infrastruktur\u0119 prze\u0142adunkow\u0105. Stosunkowo dobrze rozwini\u0119ta sie\u0107 autostrad i dogodne po\u0142o\u017cenie, na styku Wschodu i Zachodu, w wyniku \u201eprzyblokowania\u201d portu w Szczecinie i \u015awinouj\u015bciu, pozwoli\u0142oby NRD przej\u0105\u0107 du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 transportu mi\u0119dzynarodowego Europy Po\u0142udniowej i \u015arodkowo-wschodniej. Od pocz\u0105tku lat 80-tych XX w. niezwykle intensywnie budowany by\u0142 terminal promowy w Mukran (na Rugii), kt\u00f3ry z za\u0142o\u017cenia w razie niepewnej sytuacji w Polsce m\u00f3g\u0142 przej\u0105\u0107 tranzyt z ZSRR. Czy tym nale\u017cy te\u017c t\u0142umaczy\u0107 agresywne dzia\u0142ania wschodnioniemieckich okr\u0119t\u00f3w? W cieniu negocjacji w latach 1986-1988 w Zatoce Pomorskiej dosz\u0142o do ponad 180 incydent\u00f3w. Enerdowskie patrolowce dobija\u0142y do burt polskich jacht\u00f3w powoduj\u0105c zniszczenia i zagra\u017caj\u0105c bezpiecze\u0144stwu \u017ceglugi, domagaj\u0105c si\u0119 opuszczenia akwenu uznawanego za wody terytorialne Berlina Wschodniego. Tego samego oczekiwano od statk\u00f3w handlowych r\u00f3\u017cnych bander zmierzaj\u0105cych do ZPS-\u015a, b\u0105d\u017a stoj\u0105cych w oczekiwaniu na odlichtunek na kotwicowisku nr 3. Mog\u0142o to utrudni\u0107 funkcjonowanie ZPS-\u015a oraz powodowa\u0107 wra\u017cenie nielegalnego eksploatowania redy przez stron\u0119 polsk\u0105, a zarazem sk\u0142oni\u0107 szczeg\u00f3lnie obcych armator\u00f3w do wybierania innych port\u00f3w zachodniego Ba\u0142tyku.<\/p>\n\n\n\n

W cieniu tych incydent\u00f3w trwa\u0142o poszukiwanie porozumienia mi\u0119dzy Warszaw\u0105 a Berlinem Wschodnim. W 1986 r. negocjacje podj\u0119to na najwy\u017cszym szczeblu, jednak spotkania premier\u00f3w Willego Stopha i Zbigniewa Messnera te\u017c nic nie zmieni\u0142y. Dopiero wiosn\u0105 1987 r. uznano, \u017ce w celu prze\u0142amania impasu, dyskusje nale\u017cy przenie\u015b\u0107 na forum partyjne, poprzez rozmowy sekretarzy Komitet\u00f3w Centralnych SED i PZPR, Hermana Axena i J\u00f3zefa Czyrka. Obydwie strony twardo broni\u0142y swoich pozycji, jedynie we wrze\u015bniu 1987 r. pr\u00f3bowano deeskalacji napi\u0119cia poprzez powstrzymanie jednostek Volksmarine od zak\u0142\u00f3cania \u017ceglugi do ZPS-\u015a. W kolejnych miesi\u0105cach incydenty jednak nie usta\u0142y. Wydaje si\u0119, \u017ce wtedy powoli do \u015bwiadomo\u015bci w\u0142adz polskich zacz\u0119\u0142o dociera\u0107 o co toczy si\u0119 gra. Znamienne s\u0105 tu s\u0142owa \u00f3wczesnego Ministra Spraw Wewn\u0119trznych Czes\u0142awa Kiszczaka: Sta\u0142o si\u0119 dla nas jasne, \u017ce tu nie chodzi o \u0142owiska \u015bledzi, ani o ambicjonalne spory, ale o kontrol\u0119 nad morsk\u0105 drog\u0105 do Szczecina, a potem o zaduszenie polskiego ZPS-\u015a<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

W tym czasie w obron\u0119 polskiego interesu w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 aktywnie I sekretarz Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR w Szczecinie Stanis\u0142aw Mi\u015bkiewicz, zwi\u0119kszaj\u0105c po linii partyjnej si\u0142\u0119 g\u0142osu J. Stebnickiego. Ich bliska wsp\u00f3\u0142praca gwarantowa\u0142a z jednej strony odpowiedni wk\u0142ad merytoryczny, a z drugiej umo\u017cliwia\u0142a bezpo\u015brednie kontakty z centralnymi elitami partyjno-pa\u0144stwowymi. Sta\u0142o si\u0119 to bardzo wa\u017cne w okresie 1988-1989, gdy konflikt wchodzi\u0142 w swoj\u0105 ostatni\u0105 faz\u0119 i trwa\u0142y intensywne negocjacje mi\u0119dzy PRL i NRD. W\u0142a\u015bnie wtedy w szczeci\u0144skim o\u015brodku powsta\u0142o szereg bardzo interesuj\u0105cych i obszernych opracowa\u0144 dotycz\u0105cych propozycji na korzystne dla Polski zako\u0144czenia sporu z Berlinem Wschodnim. Interesuj\u0105cym tego aspektem by\u0142a wsp\u00f3\u0142praca r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk Pomorza Zachodniego, nie zawsze bliskich w\u0142adzom. Pokonuj\u0105c wzajemne opory, znalaz\u0142y one wsp\u00f3lny j\u0119zyk, by wymienia\u0107 pogl\u0105dy, kt\u00f3re budowa\u0142y polsk\u0105 argumentacj\u0119 wzgl\u0119dem pozytywnego rozwi\u0105zania konfliktu, tworz\u0105c nacisk spo\u0142eczny na w\u0142adze centralne. Platform\u0105 dzia\u0142ania sta\u0142a si\u0119 utworzona w 1987 r. Rada Morska Stowarzyszenia PAX, a uczestniczyli w niej miejscowi naukowcy oraz zacne grono specjalist\u00f3w, w tym m.in. prezes Trybuna\u0142u Konstytucyjnego Alfons Klafkowski. Wsp\u00f3\u0142pracowali z nimi niezale\u017cni katolicy skupieni w Szczeci\u0144skim Klubie Katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy wraz ze szczeci\u0144skimi naukowcami i ekspertami od spraw morskich utworzyli Klub Kszta\u0142towania i Ochrony \u015arodowiska. Wsp\u00f3lnie organizowali oni Sejmiki Morskie, gdzie od 1988 r. temat konfliktu i sposoby jego rozwi\u0105zania by\u0142 cz\u0119sto poruszany. Postulaty wzywaj\u0105ce w\u0142adze do obrony polskiego interesu w Zatoce Pomorskiej zosta\u0142y podj\u0119te w li\u015bcie skierowanym do gen. Wojciecha Jaruzelskiego przez portowc\u00f3w z ZPS-\u015a, strajkuj\u0105cych w sierpniu 1988 r. Wcze\u015bniej ju\u017c, w 1986 r., \u015brodowiska opozycji solidarno\u015bciowej w Szczecinie znacz\u0105co przyczyni\u0142y si\u0119 do prze\u0142amywania decyzji cenzury zakazuj\u0105cej informowania o konflikcie z NRD. Zajmowa\u0142a si\u0119 tym lokalna prasa drugoobiegowa, w tym najobszerniej czasopismo \u201eObraz\u201d. Publikowano tam mapy, prezentuj\u0105ce istot\u0119 konfliktu, wnikliwie przedstawiano jego genez\u0119, opisywano aktualne agresywne dzia\u0142ania wschodnioniemieckiej floty, relacjonowano dyskusje naukowc\u00f3w i ekspert\u00f3w od spraw morza, cz\u0119sto zarzucaj\u0105c w\u0142adzom pa\u0144stwowym brak nale\u017cytego zainteresowania problematyk\u0105 Pomorza Zachodniego. W ko\u0144cu tematyka konfliktu trafi\u0142a nawet do homilii ordynariusza diecezji szczeci\u0144sko-kamie\u0144skiej bp Kazimierza Majda\u0144skiego. W pewnym momencie mo\u017cna by\u0142o dostrzec bezprecedensow\u0105, jak na warunki lat osiemdziesi\u0105tych XX w PRL, synergi\u0119 dzia\u0142a\u0144, gdzie w sprawie konfliktu w Zatoce Pomorskiej wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ali ze sob\u0105 biskup, lokalni politycy katoliccy, sekretarz PZPR, robotnicy zak\u0142ad\u00f3w zwi\u0105zanych z gospodark\u0105 morsk\u0105, dzia\u0142acze podziemnej Solidarno\u015bci, naukowcy i eksperci. Dlatego, inaczej ni\u017c w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci Polski, temat sporu z NRD by\u0142 na Pomorzy Zachodnim by\u0142 znany szerszej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Nie wyja\u015bnione do dzi\u015b s\u0105 okoliczno\u015bci, w jakich dosz\u0142o do prze\u0142omu w kontaktach polsko-enerdowskich w sprawie konfliktu. Rokowania ruszy\u0142y z miejsca na wiosn\u0119 1988 r., po wroc\u0142awskim spotkaniu Ericha Honeckera i Wojciecha Jaruzelskiego. Towarzyszy\u0142a im zdecydowana zmiana stanowiska zajmowanego przez NRD, co wydaje si\u0119, mia\u0142o zwi\u0105zek z og\u00f3lnopolityczn\u0105 sytuacj\u0105 w bloku wschodnim, stosunkami niemiecko \u2013 radzieckimi oraz sytuacj\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 w PRL i NRD. Brak poparcia SED (Socjalistyczna Partia Jedno\u015bci Niemiec) dla polityki Michai\u0142a Gorbaczowa i szukanie ucieczki do przodu przez ekip\u0119 W. Jaruzelskiego, powodowa\u0142o, \u017ce z perspektywy pogr\u0105\u017caj\u0105cej si\u0119 w pieriestrojce Moskwy Warszawa stawa\u0142a si\u0119 o wiele bli\u017csza ni\u017c tkwi\u0105cy w bre\u017cniewowskim dogmatyzmie Berlin Wschodni. Wbrew wcze\u015bniejszym deklaracjom negocjatorzy wschodnioniemieccy zgodzili si\u0119 na pozostawienie po stronie polskiej lub na morzu otwartym ca\u0142ego p\u00f3\u0142nocnego toru wodnego oraz wszystkich kotwicowisk. Wy\u0142\u0105czono je r\u00f3wnie\u017c z obszaru szelfu i strefy rybo\u0142\u00f3wczej NRD, kt\u00f3rych granice, tytu\u0142em rekompensaty, zosta\u0142y przesuni\u0119te na wsch\u00f3d. Uzgodniono tak\u017ce, \u017ce elementy infrastruktury morskiej ZPS-\u015a (tory wodne i kotwicowiska) nie b\u0119d\u0105 przysz\u0142o\u015bci w\u0142\u0105czone do wy\u0142\u0105cznej strefy ekonomicznej NRD, je\u017celi to pa\u0144stwo zdecyduje si\u0119 j\u0105 utworzy\u0107. Wszystko to zosta\u0142o zawarte w Umowie mi\u0119dzy PRL a NRD w sprawie rozgraniczenia obszar\u00f3w morskich w Zatoce Pomorskiej podpisanej 22 maja 1989 r. W tym dniu zako\u0144czy\u0142 si\u0119 trwaj\u0105cy cztery lata otwarty konflikt mi\u0119dzy PRL a NRD o przebieg wsp\u00f3lnej granicy morskiej. <\/p>\n\n\n\n

Sprawa Szczecina i Zatoki Pomorskiej po 1945 roku<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/atlas2022.uw.edu.pl\/mapa-tygodnia-ksztaltowanie-zachodniej-granicy-polski-w-latach-1945-1989-zatoka-pomorska\/ (dost\u0119p: 9 II 2026)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Paradoksalnie, zawarcie ww. umowy, kt\u00f3ra nota bene opr\u00f3cz uk\u0142ad\u00f3w polsko-niemieckich z 1950\/51 r. i z 1970 r. sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 Traktatu granicznego miedzy Polsk\u0105, a zjednoczonymi Niemcami z 1990 r., nie zako\u0144czy\u0142o kontrowersji dotycz\u0105cych tego akwenu. Rozgorza\u0142y one na nowo ju\u017c w innych, postzimnowojennych warunkach mi\u0119dzynarodowych i przy innych, nier\u00f3wnych potencja\u0142ach obu s\u0105siad\u00f3w. W 1994 r. w\u0142adze RFN jednostronnie i bez konsultacji z Warszaw\u0105 ustanowi\u0142y wy\u0142\u0105czn\u0105 stref\u0119 ekonomiczn\u0105 na Morzu Ba\u0142tyckim, \u0142ami\u0105c umow\u0119 z 1989 r. (i de facto traktat graniczny z 1990 r.), przez w\u0142\u0105czenie do niej obszar\u00f3w, na kt\u00f3rych ulokowany by\u0142 p\u00f3\u0142nocny tor podej\u015bciowy do \u015awinouj\u015bcia i g\u0142\u0119bokowodne kotwicowisko nr 3. Zaskoczone polskie w\u0142adze odpowiedzia\u0142y w 1995 r. notami protestacyjnymi oraz podj\u0119\u0142y sp\u00f3\u017anion\u0105 akcj\u0119 w\u0142\u0105czaj\u0105c, zgodnie z konwencj\u0105 prawa morza z 1982 r., ww. akweny jako red\u0119 ZPS-\u015a do polskiego morza terytorialnego. Mo\u017cna to by\u0142o zrobi\u0107 ju\u017c po 1989 r., jednak kolejny raz zabrak\u0142o odpowiedniej konsekwencji i aktywno\u015bci ze strony Warszawy. Mo\u017ce te\u017c propagandowo deklarowany \u201epowr\u00f3t do Europy\u201d oraz wizja tworzenia dobros\u0105siedzkich stosunk\u00f3w z zachodnim s\u0105siadem i towarzysz\u0105cy jej tzw. kicz pojednania, utrudnia\u0142 aktywne dzia\u0142ania na p\u00f3\u0142nocno-zachodnich kresach. Budowa\u0142 za to naiwne prze\u015bwiadczenie, \u017ce po zamkni\u0119ciu oczu na przesz\u0142o\u015b\u0107, nie\u0142atwa polsko – niemiecka historia zniknie, trup le\u017c\u0105cy w szafie, o kt\u00f3rym si\u0119 nie b\u0119dzie m\u00f3wi\u0142o, nigdy z niej nie wypadnie.<\/p>\n\n\n\n

Powsta\u0142 wi\u0119c kolejny raz obszar sporny, do kt\u00f3rego obie strony ro\u015bci\u0142y pretensje. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce to polskie dzia\u0142ania nie \u0142ama\u0142y um\u00f3w bilateralnych i by\u0142y zgodne z prawem mi\u0119dzynarodowym. Podstaw\u0105 decyzji w\u0142adz RFN sta\u0142a si\u0119 interpretacja zaw\u0119\u017caj\u0105ca tre\u015b\u0107 umowy z 1989 r., uznaj\u0105ca za wi\u0105\u017c\u0105ce jedynie te artyku\u0142y, kt\u00f3re stricte po\u015bwi\u0119cone by\u0142y kwestii granicy mi\u0119dzy oboma pa\u0144stwami. Berlin uzna\u0142, \u017ce skoro traktat z 1990 r. by\u0142 traktatem granicznym, to potwierdza\u0142 on jedynie przebieg granic pa\u0144stwowych, pozostawiaj\u0105c inne sprawy wzajemnym negocjacjom, na kt\u00f3re Warszawa nie zamierza\u0142a si\u0119 zgodzi\u0107. Wydaje si\u0119, \u017ce RFN pr\u00f3bowa\u0142a w ten spos\u00f3b wykorzysta\u0107 swoj\u0105 rosn\u0105c\u0105, po zjednoczeniu, pozycj\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105, budowan\u0105 przez si\u0142\u0119 ekonomii i tradycji bo\u0144skiej Zivilmacht (mocarstwa cywilnego). Niebagatelne znaczenie mia\u0142o te\u017c pewnie zaambarasowanie Warszawy dzia\u0142aniami Berlina, oficjalnie uznawanego za ambasadora polskich stara\u0144 o przyj\u0119cie do EWG\/UE i NATO. <\/p>\n\n\n\n

W\u0105tpliwa interpretacja prawna sk\u0142oni\u0142a w\u0142adze RFN do dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych, metod\u0105 fakt\u00f3w dokonanych, potwierdza\u0107 w\u0142asne roszczenia do ekonomicznego uzale\u017cnienia Zatoki Pomorskiej. Na spornym akwenie og\u0142aszano morskie \u0107wiczenia wojskowe (1995 i 2006), nie zawsze informuj\u0105c o nich stron\u0119 polsk\u0105, co m.in. zmusza\u0142o polskie promy do rezygnacji z poruszania si\u0119 po oznaczonym torze wodnym do \u015awinouj\u015bcia i ryzykownego przep\u0142ywu skrajem p\u0142ycizn \u0141awicy Odrza\u0144skiej. Potwierdzeniem praw do ekonomicznego wykorzystania w\u00f3d i dna Zatoki Pomorskiej by\u0142y te\u017c dzia\u0142ania niemieckich okr\u0119t\u00f3w patrolowych wzgl\u0119dem pog\u0142\u0119biarek, kt\u00f3rych prace pozwalaj\u0105 zapewni\u0107 odpowiedni\u0105 g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 na p\u00f3\u0142nocnym torze podej\u015bciowym, a bez kt\u00f3rej znaczenie spedycyjne ZPS-\u015a gwa\u0142townie by si\u0119 zmniejszy\u0142o. Powy\u017csze dzia\u0142ania by\u0142y oprotestowywane przez polski MSZ, jednak nie zmieni\u0142o to stanowiska w\u0142adz niemieckich, kt\u00f3re deklarowa\u0142y ch\u0119\u0107 wyja\u015bnienia w\u0105tpliwo\u015bci wzgl\u0119dem statusu prawnego Zatoki Pomorskiej. Warszawa, nie maj\u0105c w\u0105tpliwo\u015bci dotycz\u0105cych umowy z 1989 r., uchyla\u0142a si\u0119 od negocjacji, ignoruj\u0105c przepisy prawne RFN. W odpowiedzi, w 2005 r., rozporz\u0105dzeniem Federalnego Ministerstwa \u015arodowiska, Ochrony Przyrody i Bezpiecze\u0144stwa Reaktor\u00f3w ulokowano na spornym akwenie rezerwat przyrody \u201eZatoka Pomorska\u201d, ignoruj\u0105c tym razem polskie ustawodawstwo dotycz\u0105ce redy ZPS-\u015a i jej przynale\u017cno\u015bci do polskiego morza terytorialnego. Trzymanie si\u0119 litery prawa tego rozporz\u0105dzenia i poszanowanie jego ekologicznych zalece\u0144 oznacza\u0142oby uniemo\u017cliwienie prac polegaj\u0105cych na podtrzymaniu dro\u017cno\u015bci toru wodnego i kotwicowiska nr 3 oraz de facto przyblokowanie \u017ceglugi do \u015awinouj\u015bcia i Szczecina.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z ostatnich akt\u00f3w polsko-niemieckich kontrowersji dotycz\u0105cych Zatoki Pomorskiej zwi\u0105zany jest z planowanymi i prowadzonymi w drugiej i trzeciej dekadzie XXI w. projektami gospodarczego wykorzystania tego obszaru. Chodzi o niemieckie d\u0105\u017cenia obj\u0119cia spornego akwenu planem zagospodarowania, pozwalaj\u0105cym na budow\u0119 na \u0141awicy Odrza\u0144skiej morskiej elektrowni wiatrowej i polski sprzeciw, podkre\u015blaj\u0105cy prawa do \u015bwinoujskiej redy. Najg\u0142o\u015bniejsze r\u00f3\u017cnice stanowisk dotyczy\u0142y budowy ruroci\u0105gu Nord Stream, kt\u00f3ry przebiegaj\u0105c po dnie Zatoki Pomorskiej tworzy realne niebezpiecze\u0144stwo rozwoju port\u00f3w w Szczecinie i \u015awinouj\u015bciu. Do momentu jego otwarcia w listopadzie 2011 r. wp\u0142ywa\u0107 tam mog\u0142y statki o g\u0142\u0119boko\u015bci zanurzenia do 13,2 m. U\u0142o\u017cenie gazoci\u0105gu spowodowa\u0142o utrwalenie tego stanu rzeczy, a w kontek\u015bcie budowy gazoportu LNG w \u015awinouj\u015bciu i planowanego pog\u0142\u0119biania toru wodnego, zablokowa\u0142o potencjalne rejsy wielkich gazowc\u00f3w, maj\u0105cych zanurzenie do 15 m (maksymalne zanurzenie statk\u00f3w przy przej\u015bciu na Ba\u0142tyk przez Cie\u015bniny Du\u0144skie). W\u0142adze niemieckie deklarowa\u0142y zag\u0142\u0119bienie gazoci\u0105gu w dnie morskim na przeci\u0119ciu p\u00f3\u0142nocnego toru podej\u015bciowego, ale nie jest mo\u017cliwe by pog\u0142\u0119biarki kopa\u0142y bezpo\u015brednio nad gazoci\u0105giem nawet je\u017celi od 2022 r. nie jest on u\u017cytkowany. <\/p>\n\n\n\n

Jak sprawa ta b\u0119dzie rozwi\u0105zywana w przysz\u0142o\u015bci pokarze czas, faktem jest, \u017ce kwestia Zatoki Pomorskiej jest ca\u0142y czas problemem ciekawym. Istniej\u0105cy, cho\u0107 nie nag\u0142a\u015bniany sp\u00f3r dowodzi trwa\u0142o\u015bci istnienia interes\u00f3w narodowych, wyst\u0119puj\u0105cych mimo proces\u00f3w globalizacyjnych oraz unifikacyjnych w Europie. Rozwi\u0105zaniem idealnym by\u0142oby jego zako\u0144czenie na drodze bilateralnego porozumienia, kwesti\u0105 otwart\u0105 jednak pozostaje, czy pojawi\u0105 si\u0119 ku temu odpowiednie warunki oraz wola polityczna Polski i Niemiec. W 2015 r. zosta\u0142a og\u0142oszona wizja budowy na wyspie Wolin, na wsch\u00f3d od Terminala LNG w \u015awinouj\u015bciu, nowego G\u0142\u0119bokowodnego Terminala Kontenerowego, zwanego od 2025 r. Przyl\u0105dkiem Pomerania. Koncepcja ta zosta\u0142a Uchwa\u0142\u0105 Rady Ministr\u00f3w w\u0142\u0105czona w 2019 r. do Programu rozwoju polskich port\u00f3w morskich do 2030 roku<\/em>, zak\u0142adaj\u0105cego konieczno\u015b\u0107 zapewnienia bezpiecznego dost\u0119pu do portu w \u015awinouj\u015bciu statkom o zanurzeniu do 15 m. W kontek\u015bcie sporu z RFN i przebiegu gazoci\u0105gu Nord Stream wymusza to budow\u0119 nowego toru podej\u015bciowego do \u015awinouj\u015bcia. Ma on przebiega\u0107 wy\u0142\u0105cznie przez polskie wody terytorialne oraz przez polsk\u0105 wy\u0142\u0105czn\u0105 stref\u0119 ekonomiczn\u0105 na wsch\u00f3d od p\u0142ycizn \u0141awicy Odrza\u0144skiej. Ciekawe jest, \u017ce podobny postulat zg\u0142asza\u0142y ju\u017c w\u0142adze NRD podczas negocjacji w latach 80-tych. Z powodu \u00f3wcze\u015bnie w\u0105t\u0142ych mo\u017cliwo\u015bci ekonomicznych pa\u0144stwa polskiego i nierealno\u015bci pozyskania \u015brodk\u00f3w finansowych potrzebnych do jego budowy, pomys\u0142 ten by\u0142 odrzucany przez w\u0142adze PRL. Dzi\u015b, w zupe\u0142nie innych warunkach polityczno-gospodarczych, plan ten mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 realny. Stanowi\u0107 te\u017c mo\u017ce ucieczk\u0119 do przodu, wobec niezako\u0144czonego sporu z RFN, dzi\u0119ki czemu Polska uzyska bezkonfliktowy dost\u0119p do ZPS-\u015a, a konflikt nie b\u0119dzie ju\u017c zagra\u017ca\u0142 jej interesom na Ba\u0142tyku. <\/p>\n\n\n

\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n