W epoce wielkich odkry\u0107 geograficznych ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 nowe szlaki handlowe. Na znaczeniu traci\u0142o Morze \u015ar\u00f3dziemne, a ros\u0142a rola dr\u00f3g prowadz\u0105cych przez Morze Ba\u0142tyckie i P\u00f3\u0142nocne. W Europie zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 pa\u0144stwa o gospodarce kapitalistycznej, kt\u00f3re dla swojego rozwoju potrzebowa\u0142y surowc\u00f3w z Europy \u015arodkowo-Wschodniej. Ich g\u0142\u00f3wnymi dostawcami sta\u0142y si\u0119 kraje nadba\u0142tyckie, eksportuj\u0105ce zbo\u017ce, drewno, we\u0142n\u0119, a tak\u017ce mied\u017a i \u017celazo. Sprzyjaj\u0105c\u0105 koniunktur\u0119 stara\u0142y si\u0119 wykorzysta\u0107 przede wszystkim Dania, Polska i Szwecja.<\/p>\n\n\n\n
Celem Du\u0144czyk\u00f3w by\u0142o nie tylko utrzymanie dominacji na Ba\u0142tyku, lecz tak\u017ce przej\u0119cie pe\u0142nej kontroli cie\u015bnin sundzkich, gdzie w 1429 r. Eryk pomorski (1382-1459) wprowadzi\u0142 c\u0142a od przep\u0142ywaj\u0105cych tamt\u0119dy obcych statk\u00f3w handlowych. Ich reform\u0119 przeprowadzi\u0142 Peder Oxe (1520-1575), kt\u00f3ry dzi\u0119ki podwy\u017cszeniu ce\u0142 zredukowa\u0142 d\u0142ug narodowy. Z kolei Szwecja zainteresowa\u0142a si\u0119 wschodnimi wybrze\u017cami Ba\u0142tyku, co zbieg\u0142o si\u0119 z planami rozszerzenia obecno\u015bci w tym rejonie Rzeczpospolitej i Carstwa Rosyjskiego. <\/p>\n\n\n\n
Dla Moskwy najwa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0105 w polityce gospodarczej by\u0142o uzyskania dost\u0119pu do Ba\u0142tyku i wyeliminowanie Niemc\u00f3w z po\u015brednictwa w handlu. W\u00f3wczas tereny te nale\u017ca\u0142y do niemieckiego Zakonu Inflanckiego. Po z\u0142o\u017ceniu w 1525 r. ho\u0142du lennego przez Albrechta Hohenzollerna (1490\u20131568) kr\u00f3lowi Zygmuntowi I Staremu (1467\u20131548) zakon krzy\u017cacki zacz\u0105\u0142 chyli\u0107 si\u0119 ku upadkowi, a miejscowa szlachta zacz\u0119\u0142a upatrywa\u0107 szansy na zbli\u017cenie, a nawet po\u0142\u0105czenie z Rzecz\u0105pospolit\u0105. Jednak w 1553 r. wielki mistrz zakonu Heinrich von Galen (1480-1557) zawar\u0142 porozumienie z carem rosyjskim Iwanem IV Gro\u017anym (1530-1584), kt\u00f3re przyznawa\u0142o zakonowi wolno\u015bci handlowe oraz zobowi\u0105za\u0142o do zachowania neutralno\u015bci. Uk\u0142ad ten godzi\u0142 w interesy wszystkich pa\u0144stwa nadba\u0142tyckich. Polska i Szwecja obawia\u0142y si\u0119 wzmocnienia pozycji Moskwy i upadku plan\u00f3w o opanowaniu handlu tych kraj\u00f3w z Europ\u0105 Zachodni\u0105. Dania za\u015b mimo widma korzy\u015bci handlowych wynikaj\u0105cych z wp\u0142ywu ce\u0142, obawia\u0142a si\u0119 wzrostu pozycji Szwecji, u kt\u00f3rej pomocy szukali kupcy inflanccy atakowani przez carskie wojska.<\/p>\n\n\n\n
Do rozruch\u00f3w dosz\u0142o te\u017c w samych Inflantach, gdzie dosz\u0142o do konfliktu pomi\u0119dzy arcybiskupem ryskim \u2013 Wilhelmem Hohenzollernem (1498-1563), a wielkim mistrzem zakonu \u2013 Johannem Wilhelmem von F\u00fcrstenbergem (1500-1559). Zaistnia\u0142a sytuacja zmusi\u0142a w 1557 r. Zygmunta II Augusta (1520-1572) do zorganizowania wyprawy zbrojnej przeciwko Zakonowi Inflanckiemu. Interwencja ta wymusi\u0142a na \u00f3wczesnym mistrzu zakonu zawarcie uk\u0142adu w Pozwolu 14 wrze\u015bnia 1557, na mocy kt\u00f3rego opowiedzia\u0142 si\u0119 on przeciwko Rosji. W odpowiedzi na te wydarzenia Iwan IV Gro\u017any zareagowa\u0142 zaj\u0119ciem port\u00f3w w Dorpacie (ob. Tartu), Felinie, Marienburgu (ob. Al\u016bksne) i Narwi, co pozwoli\u0142o mu na uruchomienie tamt\u0119dy szlaku handlowego. Nast\u0119pnie w 1560 r. Du\u0144czycy zaj\u0119li Ozyli\u0119 (ob. Sarema) i Dag\u00f6 (ob. Hiuma), a rok p\u00f3\u017aniej Szwedzi \u2013 Rewel (ob. Tallin). <\/p>\n\n\n\n
W 1558 r. wybuch\u0142a wojna pomi\u0119dzy Carstwem Rosyjskim, kt\u00f3rego w\u0142adca Iwan IV Gro\u017any d\u0105\u017cy\u0142 do opanowania wybrze\u017ca Morza Ba\u0142tyckiego i le\u017c\u0105cych tam, niezamarzaj\u0105cych port\u00f3w, a Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim wspomaganym przez Kr\u00f3lestwo Polskie. 28 listopada 1561 r. dosz\u0142o do zawarcia porozumienia, zwanego paktem wile\u0144skim, pomi\u0119dzy arcybiskupem Wilhelmem, a nowo wybranym mistrzem Zakonu Kawaler\u00f3w Mieczowych \u2013 Gotthardem Kettlerem (1517-1587) a Zygmuntem II Augustem, na mocy kt\u00f3rego zakon zagwarantowa\u0142 sobie obron\u0119 przed wojn\u0105 z Moskw\u0105. Ponadto 5 marca 1562 r. Kettler z\u0142o\u017cy\u0142 ho\u0142d lenny z Inflant polskiemu w\u0142adcy, kt\u00f3rego reprezentowa\u0142 Miko\u0142aj Radziwi\u0142\u0142 Czarny (1515-1565). Doprowadzi\u0142o to de facto <\/em>do sekularyzacji zakonu. On sam przeszed\u0142 na luteranizm i otrzyma\u0142 w dziedziczne lenno Kurlandi\u0119 i Semigali\u0119. Pozosta\u0142y obszar wraz z Ryg\u0105 zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do Korony, a Dorpat przypad\u0142 Moskwie, Estonia \u2013 Szwecji, a wyspy z Ozyli\u0105 i Dag\u00f6 oraz ziemia pilty\u0144ska \u2013 Danii. <\/p>\n\n\n\n Niestety podzia\u0142 ziem sekularyzowanego zakonu nie spowodowa\u0142 uspokojenia sytuacji zw\u0142aszcza pomi\u0119dzy Dani\u0105 a Szwecj\u0105. Du\u0144czycy zaakceptowali niekt\u00f3re ze zdobyczy moskiewskich, a nawet uznali dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u017ceglugi narewskiej, czyli morskiego szlaku handlowego z Rosji do Europy Zachodniej. Z kolei Szwedzi d\u0105\u017cyli do rozszerzenia swego w\u0142adztwa na ca\u0142e Inflanty. W latach 60. XVI w. dosz\u0142o jednak do odwr\u00f3cenia sojuszy. Dania, Polska i Hanza wyst\u0105pi\u0142y przeciwko Szwecji, za\u015b Carstwo Rosyjskie wycofa\u0142o si\u0119 chwilowo z rywalizacji po zdobyciu Po\u0142ocka w 1563 r.<\/p>\n\n\n\n Aktualna sytuacja polityczna spowodowa\u0142a, \u017ce w latach 1563-1570 obszar Morza Ba\u0142tyckiego sta\u0142 si\u0119 teatrem konfliktu, kt\u00f3rego stronami by\u0142y: Brandenburgia, Carstwo Rosyjskie, Kr\u00f3lestwo Danii, Kr\u00f3lestwo Szwecji, Lubeka oraz Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w (do 1569 r. Kr\u00f3lestwo Polskie i Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie). Rywalizacja pomi\u0119dzy tymi pa\u0144stwami jest znana w historiografii, jako Dominium Maris Baltici <\/em>lub I wojna p\u00f3\u0142nocna. Na morzu kr\u00f3l Danii \u2013 Fryderyk II (1534-1588) sprzymierzy\u0142 si\u0119 z Lubek\u0105 przeciwko Szwecji Eryka XIV (1533-1577). Ta z kolei wraz z Rzeczpospolit\u0105 Zygmunta II Augusta mierzy\u0142y si\u0119 z Carstwem Moskiewskim Iwana IV Gro\u017anego. Obszarem Morza Ba\u0142tyckiego zainteresowane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c inne kraje w tym: Anglia, Francja i Niderlandy. W tej sytuacji 5 pa\u017adziernika 1563 r. w Kopenhadze podpisano sojusz pomi\u0119dzy Dani\u0105, Polsk\u0105 i miastami hanzeatyckimi reprezentowanymi przez Lubek\u0119, kt\u00f3ry by\u0142 wymierzony w Rosj\u0119 i Szwecj\u0119. Oznacza\u0142o to, \u017ce ta ostatnia walczy\u0142a na dw\u00f3ch frontach \u2013 przeciwko koalicji du\u0144sko-lubecko-polskiej i Moskwie. <\/p>\n\n\n\n W 1568 r. dosz\u0142o do nieoczekiwanej zmiany sojuszy. Mianowicie na tronie szwedzkim zasiad\u0142 Jan III Waza (1537-1592), kt\u00f3rego \u017con\u0105 by\u0142a siostra polskiego kr\u00f3la \u2013 Katarzyna (1526-1583). W\u00f3wczas Rzeczpospolita sprzymierzy\u0142a si\u0119 ze Szwecj\u0105, a Moskwa z Dani\u0105 i Lubek\u0105, co kosztowa\u0142o carstwo Iwana IV Gro\u017anego oddanie Inflant w lenno kr\u00f3lewiczowi du\u0144skiemu \u2013 Magnusowi (1540-1583). Ponadto handel ba\u0142tycki zosta\u0142 sparali\u017cowany przez dzia\u0142alno\u015b\u0107 regularnych i kaperskich flot rywalizuj\u0105cych stron, a to wzbudza\u0142o niezadowolenia pa\u0144stw zachodnioeuropejskich importuj\u0105cych surowce z region\u00f3w obj\u0119tych walkami. W konsekwencji doprowadzi\u0142o to do podj\u0119cia rokowa\u0144 pokojowych, w kt\u00f3rych aktywnie uczestniczyli tak\u017ce cesarz Maksymilian II (1527-1576) i kr\u00f3l Francji Karol IX (1550-1574). Na miejsce rokowa\u0144 wybrano neutralny Szczecin. <\/p>\n\n\n\n Kongres pokojowy mia\u0142 rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 1 lipca 1570 r. w miejskim ratuszu, jednak do tego nie dosz\u0142o z powodu miesi\u0119cznego sp\u00f3\u017anienia polskiej delegacji. Przewodniczy\u0107 obradom mia\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 szczeci\u0144ski Jana Fryderyk (1542-1600), kt\u00f3ry reprezentowa\u0142 cesarza. W instrukcji Maksymilian II obligowa\u0142 go przede wszystkim do zawarcia ugody pomi\u0119dzy zwalczaj\u0105cymi si\u0119 stronami i zadbania o cesarskie interesy w Inflantach. Du\u0144czycy chcieli wolno\u015bci \u017ceglugi narewskiej, co popierali Francuzi i lubeczanie. Ten postulat by\u0142 rozbie\u017cny z interesami Polak\u00f3w d\u0105\u017c\u0105cych do jej likwidacji, przy\u0142\u0105czenia ca\u0142ych Inflant do Rzeczpospolitej oraz uznania tzw. \u201epolskiego morza\u201d wzd\u0142u\u017c posiadanych prowincji. Celem Szwed\u00f3w by\u0142o zatrzymanie Estonii i biskupstwa z siedzib\u0105 w Rewlu. <\/p>\n\n\n\n Polska delegacja zanim przyby\u0142a do Szczecina prowadzi\u0142a nieformalne rozmowy z Du\u0144czykami i Szwedami. Niestety obie strony odrzuci\u0142y postulaty polskiej strony, co zosta\u0142o poparte przez Francuz\u00f3w i reprezentuj\u0105cego cesarza \u2013 Jana Fryderyka, kt\u00f3ry zdecydowa\u0142 si\u0119 jednak na zachowanie neutralno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Obrady pokojowe rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 5 wrze\u015bnia i brali w nich udzia\u0142: ksi\u0105\u017c\u0119 Jan Fryderyk wsparty trzema pos\u0142ami cesarskich: Joachimem von Schlickiem, Christophem von Carlowitzem (1507-1578) i Casparem von Minckwitzem. Szwed\u00f3w reprezentowa\u0142 kanclerz Nils Gyllenstierna (1526-1601) i J\u00f6ran Holgersson (Gera) (\u2020 1588) z gronem radc\u00f3w, Du\u0144czyk\u00f3w \u2013 Heinrich Rantzau (1526-1598), Peter Bilde, Jorgen Rosenkrands, Joachim Hinke i Niels Kaas (1535-1594), Polak\u00f3w \u2013 Marcin Kromer (1512-1589), Jan Dymitr Solikowski (1539-1603), Justus Klaudius i Stefan Loitz (1507-1584), Francuz\u00f3w ich pose\u0142 w Kopenhadze \u2013 Charles Dan\u00e7ay (1510-1589), Lubek\u0119 obaj burmistrzowie. Delegacja moskiewska nie bra\u0142a udzia\u0142u w rozmowach. Dzie\u0144 wcze\u015bniej na miejscowym zamku dosz\u0142o do spotkania wszystkich delegacji w celu uzgodnienia kwestii formalnych. <\/p>\n\n\n\n Rozmowy rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 od rozwi\u0105zania kwestii inflanckiej. Kiedy obrady ugrz\u0119z\u0142y w martwym punkcie, w po\u0142owie pa\u017adziernika, Jan Fryderyk wraz pos\u0142ami cesarskimi zaproponowali, aby wyj\u0105\u0107 spod negocjacji problem Inflant. Jednak na pocz\u0105tku listopada otrzymano not\u0119 od cesarza, aby strony uczyni\u0142y wszystko co w ich mocy do powstrzymania dzia\u0142a\u0144 Iwana IV Gro\u017anego na tym terenie. Po trosze uderza\u0142o to w Dani\u0119, poniewa\u017c ksi\u0105\u017c\u0119 Magnus wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Moskw\u0105. Do z\u0142agodzenia napi\u0119\u0107 przyczyni\u0142 si\u0119 tak\u017ce Zygmunt II August, kt\u00f3ry zgodzi\u0142 si\u0119 na oddanie Rewla Janowi III, w zamian za co Szwedzi zobowi\u0105zali si\u0119 do niszczenia \u017ceglugi narewskiej. Niestety dla Polski, Szwedzi za odpowiednie odszkodowanie, odst\u0105pili Maksymilianowi II Inflanty. Na podobny uk\u0142ad posz\u0142a Dania, kt\u00f3ra za odst\u0105pienie Inflant, otrzyma\u0142a rekompensat\u0119, a ksi\u0105\u017c\u0119 Magnus mia\u0142 zosta\u0107 cesarskim lennikiem. Od tej pory problem Inflant przesta\u0142 istnie\u0107, a delegacje zaj\u0119\u0142y si\u0119 uzgodnieniem pokoju pomi\u0119dzy Dani\u0105 a Szwecj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Zawi\u0105zanie wsp\u00f3\u0142pracy pomi\u0119dzy Dani\u0105, Lubek\u0105, Rzesz\u0105 i Szwecj\u0105 spowodowa\u0142o rozpocz\u0119cie prac na redakcj\u0105 traktatu pokojowego. Taki dokument podpisano 13 grudnia 1570 r. Sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z trzech osobnych uk\u0142ad\u00f3w pomi\u0119dzy: Dani\u0105 a Szwecj\u0105, Szwecj\u0105 a Lubek\u0105 oraz Szwecj\u0105 a Rzesz\u0105. W pierwszym z nich oba kraje zrzek\u0142y si\u0119 wzajemnych roszcze\u0144 terytorialnych, uzna\u0142y zwierzchno\u015b\u0107 cesarsk\u0105 w Inflantach, a Szwecja za kwot\u0119 150 tys. talar\u00f3w odzyska\u0142a Elfsborg. W drugim traktacie Szwedzi zrezygnowali ze zwalczania floty narewskiej, a lubeczanie uzyskali przywileje handlowe. Jedynym pa\u0144stwem, kt\u00f3re nie uzyska\u0142o nic i postanowi\u0142o oprotestowa\u0107 jego zapisy, by\u0142a Rzeczpospolita. Jednak po konsultacjach z kr\u00f3lem delegaci z\u0142o\u017cyli swoje podpisy pod dokumentem z dopiskiem cum protestatione<\/em>. <\/p>\n\n\n\n Pok\u00f3j zako\u0144czy\u0142 na jaki\u015b czas rywalizacj\u0119 na Morzu Ba\u0142tyckim. Dalsze funkcjonowanie \u017ceglugi narewskiej sprawi\u0142o, \u017ce handel odbywa\u0142 si\u0119 bez przeszk\u00f3d. Jak si\u0119 okaza\u0142o, cesarz Maksymiliam II nie wywi\u0105za\u0142 si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144 i nie wyp\u0142aci\u0142 obiecanych odszkodowa\u0144 za utrat\u0119 Inflant ani Danii, ani Szwecji, dlatego wszystkie kraje zosta\u0142y przy swoich zdobyczach. Pa\u0144stwem, kt\u00f3re umocni\u0142o swoj\u0105 pozycj\u0119 w basenie Morza Ba\u0142tyckiego, by\u0142a Dania. Z kolei najwi\u0119kszym przegranym wydaje si\u0119 by\u0107 Polska. Kongres nie przyni\u00f3s\u0142 zako\u0144czenia wojen z Moskw\u0105, a te zmusi\u0142y polskiego kr\u00f3la do p\u00f3j\u015bcia na ugod\u0119 z Albrechtem Fryderykiem Hohenzollernem (1553-1618), na mocy kt\u00f3rej dopuszczono do wsp\u00f3\u0142lenna jego brandenburskich krewnych, co w konsekwencji oznacza\u0142o zaprzepaszczanie szansy na w\u0142\u0105czenie tych teren\u00f3w do Rzeczpospolitej. <\/p>\n\n\n\n Kongres szczeci\u0144ski by\u0142 najwi\u0119kszym wydarzeniem politycznym w dziejach miasta – przez kilka miesi\u0119cy to w\u0142a\u015bnie tutaj ogniskowa\u0142a si\u0119 mi\u0119dzynarodowa polityka. Gospodarzem tego wielkiego dyplomatycznego spotkania by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Jan Fryderyk, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 odm\u00f3wi\u0107 cesarzowi organizacji obrad. Cho\u0107 nie brakowa\u0142o mu wykszta\u0142cenia ani og\u0142ady, brakowa\u0142o \u015brodk\u00f3w finansowych, a przed\u0142u\u017caj\u0105ce si\u0119 negocjacje tylko pog\u0142\u0119bia\u0142y ten problem. Ksi\u0105\u017c\u0119, mi\u0142uj\u0105cy si\u0119 w kulturze renesansu, wydawa\u0142 ogromne sumy na wystawne przyj\u0119cia ku uciesze dyplomat\u00f3w i go\u015bci. Z czasem jednak skarbiec zacz\u0105\u0142 \u015bwieci\u0107 pustkami, a fundusze \u2013 pochodz\u0105ce z po\u017cyczek zaci\u0105ganych u rodzimych bankier\u00f3w Loitz\u00f3w \u2013 nie wystarcza\u0142y. Konieczne sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c wprowadzenie nowych podatk\u00f3w, na co stany zgodzi\u0142y si\u0119 pod warunkiem, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119 nie b\u0119dzie si\u0119 wi\u0119cej zad\u0142u\u017ca\u0142.<\/p>\n\n\n