![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/image-4-1024x768.jpeg\")
Fara Mariacka wzniesiona na przyrynkowym placu jest sta\u0142ym elementem miejskiego krajobrazu Stargardu od ponad siedmiu stuleci. Obecnie jest kolegiat\u0105 i Pomnikiem historii ustanowionym w 2010 r. rozporz\u0105dzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Monumentalna architektura, z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 jej formy, przestronno\u015b\u0107 i wysoko\u015b\u0107 wn\u0119trza oraz masyw elewacji zachodniej spowodowa\u0142 zapewne, \u017ce powojenni mieszka\u0144cy Stargardu zacz\u0119li nazywa\u0107 to wspania\u0142e dzie\u0142o \u201ekatedr\u0105\u201d \u2013 cho\u0107 nigdy nie by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 biskupi. By\u0142 jednak obrazem wiary, finansowych mo\u017cliwo\u015bci i aspiracji dawnych stargardzian, kt\u00f3rzy poprzez wyszukan\u0105 form\u0119 jej architektury wynie\u015bli swoj\u0105 far\u0119 ponad wszystkie istniej\u0105ce w\u00f3wczas \u015bwi\u0105tynie miejskie w\u0142\u0105cznie ze sto\u0142ecznym Szczecinem.<\/p>\n\n\n\n
W \u015bwietle obecnych bada\u0144 nie spos\u00f3b stwierdzi\u0107, i\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki by\u0142 pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 w Stargardzie jak to do niedawna uwa\u017cano. Wynika to z tego, \u017ce w latach 2006-2007 odkryto podczas bada\u0144 archeologicznych pod reliktami ko\u015bcio\u0142a augustia\u0144skiego starsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, nieznan\u0105 ze \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych. Powsta\u0142a ona ok. 1200 r. i by\u0142a u\u017cytkowana przez okres oko\u0142o 80-100 lat. W zwi\u0105zku z tym jej plebanem m\u00f3g\u0142 by\u0107 Gerard de Stargard<\/em>, kt\u00f3ry uwa\u017cany jest za komandora tutejszego domu joannickiego, kt\u00f3ry wymieniony zosta\u0142 w 1186 r. w dokumencie ksi\u0119cia Bogus\u0142awa I jako jeden ze \u015bwiadk\u00f3w. Ten niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142 funkcjonowa\u0142 na obszarze osady targowej. Wobec tego nie jest pewnym czy spe\u0142nia\u0142 on funkcje parafialne. Zastanawi\u0105j\u0105cym jest jednak fakt, \u017ce joannici jeszcze kilkadziesi\u0105t lat po lokacji Stargardu, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a za spraw\u0105 ksi\u0119cia Barnima I 24 czerwca 1243 r., wyst\u0119powali w roli zwierzchnik\u00f3w obywateli miasta. Wobec tego musieli si\u0119 czu\u0107 nie tylko wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielami nowego o\u015brodka, ale przede wszystkim pionierami \u017cycia duchowego, co nie by\u0142o odosobnionym przypadkiem w\u015br\u00f3d zakon\u00f3w, zw\u0142aszcza rycerskich. W 1248 r. ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim I potwierdzi\u0142 biskupowi kamie\u0144skiemu prawo patronatu nad ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Zazwyczaj zgodnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce chodzi o far\u0119 Mariack\u0105. Tymczasem nie ma w dokumencie informacji o jakiej \u015bwi\u0105tyni mowa. By\u0107 mo\u017ce by\u0142 to nadal ko\u015bci\u00f3\u0142 na terenie dawnej osady podgrodowej. <\/p>\n\n\n\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ceglan\u0105 rozpocz\u0119to wznosi\u0107 w \u015bwietle tradycji i nowo\u017cytnych dokument\u00f3w w 1292 r. Powsta\u0142y w trakcie tej budowy obiekt by\u0142 tr\u00f3jnawow\u0105, bezwie\u017cow\u0105, czteroprz\u0119s\u0142ow\u0105 hal\u0105 o wysoko\u015bci naw bocznych dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a, przykryt\u0105 sklepieniami krzy\u017cowo-\u017cebrowymi, z jednonawowym, tr\u00f3jprz\u0119s\u0142owym prezbiterium o wielobocznym zamkni\u0119ciu od wschodu. Jej budow\u0119 zako\u0144czono w latach 20.-30. XIV w. Rozwi\u0105zanie partii ch\u00f3ru i monumentalnej fasady zachodniej, z blendowanym, schodkowym szczytem zaczerpni\u0119to z architektury ko\u015bcio\u0142\u00f3w mendykanckich, a pozosta\u0142e elementy pochodz\u0105 z miast po\u0142udniowego pobrze\u017ca Ba\u0142tyku. \u015alady pierwszej, halowej \u015bwi\u0105tyni s\u0105 do dzi\u015b czytelne w prze\u015bwituj\u0105cym pomi\u0119dzy wie\u017cami szczycie zachodnim, a kt\u00f3rego zasadnicze partie zachowa\u0142y si\u0119 na poddaszu, w filarach nawy g\u0142\u00f3wnej, \u015bcianach kaplic naw bocznych (pierwotne szkarpy), p\u00f3\u0142filarach \u0142uku t\u0119czowego, sklepieniach naw bocznych i masywnych s\u0142u\u017ckach. <\/p>\n\n\n\n Nowy, halowy ko\u015bci\u00f3\u0142 do\u015b\u0107 szybko przesta\u0142 by\u0107 wystarczaj\u0105cy dla ambitnych stargardzian. Ju\u017c na pocz\u0105tku lat 80. XIV w. rozpocz\u0119to jego przebudow\u0119, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a wschodni\u0105 i zachodni\u0105 parti\u0119 \u015bwi\u0105tyni. Prezbiterium z obej\u015bciem i wie\u0144cem kaplic wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bwiadcz\u0105cych o uposa\u017ceniach kaplic w ambicie uko\u0144czono ju\u017c oko\u0142o 1384-1388 r. Dwuwie\u017cowy masyw wie\u017cowy dostawiono do \u015bciany zachodniej pierwotnego ko\u015bcio\u0142a halowego. Dolna partia z monumentalnym, osiowo usytuowanym portalem stworzy\u0142a jednolit\u0105 kompozycj\u0119 architektoniczn\u0105. Po\u0142udniowa wie\u017ca ozdobiona charakterystycznym systemem blend nie zosta\u0142a nigdy uko\u0144czona. P\u00f3\u0142nocna zdecydowanie wy\u017csza, z pe\u0142nym programem tzw. \u201eblendy stargardzkiej\u201d, krenela\u017cem zaakcentowanym czterema naro\u017cnymi wielobocznymi pinaklami, sk\u0105d wyrasta w\u0119\u017cszy, o\u015bmioboczny b\u0119ben, zwie\u0144czona zosta\u0142a zapewne ostros\u0142upowym he\u0142mem, kt\u00f3ry rekonstruowa\u0142 na swoich rysunkach w pierwszej po\u0142owie XIX w. wybitny pomorski historyk sztuki Franz Kugler. <\/p>\n\n\n\n Z\u0142o\u017cony motyw blendy wie\u017cy p\u00f3\u0142nocnej fary Mariackiej powt\u00f3rzony zosta\u0142 do\u015b\u0107 szybko w samym Stargardzie. Na pocz\u0105tku w wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana, p\u00f3\u017aniej w tamtejszych realizacjach zwi\u0105zanych z budownictwem obronnym (brama M\u0142y\u0144ska, zwana te\u017c Portow\u0105) i mieszcza\u0144skim (szczyty p\u00f3\u017anogotyckich kamienic). Dostrzegamy blend\u0119 typu stargardzkiego w wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a w Chociwlu, Gryficach, Drawsku Pomorskim, ko\u015bciele \u015bw. Jakuba w Szczecinie, Nowogardzie i Pasewalku. W Brandenburgii widoczna jest w wie\u017cy bramy M\u0142y\u0144skiej na Nowym Mie\u015bcie w Brandenburgu i szczycie ko\u015bcio\u0142a w Derwitz ko\u0142o Poczdamu. Na niemieckim Przedpomorzu w szczycie kamienicy przy Peenestra\u00dfe 7 w Anklam; w Meklemburgii to szczyt ko\u015bcio\u0142a w Neddermin ko\u0142o Neubrandenburga. Motyw stargardzki pow\u0119drowa\u0142 dalej. Odnajdujemy go i w Danii, na p\u00f3\u0142nocnej Zelandii \u2013 w ko\u015bciele karmelit\u00f3w w Helsing\u00f8r, gdzie sta\u0142 si\u0119 z kolei wzorem dla dekoracji wie\u017c i elewacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich okolic miasta: Asminder\u00f8d, Helsinge, Gr\u00e6sted, Karlebo, Ferslev, Gr\u00f8nholt, Sonnerup, Str\u00f8 i \u00d8lstykke. Dekoracja wie\u017cy p\u00f3\u0142nocnej ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Stargardzie zosta\u0142a zastosowana r\u00f3wnie\u017c w miasteczkach i wsiach Pomorza. Widzimy j\u0105 w szczytach i wie\u017cach \u015bwi\u0105ty\u0144: w Suchaniu, Witkowie, Wyszomierzu, Kani, D\u0142ugo\u0142\u0119ce, Borkowie Wielkim, S\u0105polnicy, Rosowie, Niemierzu, Ko\u015bciernicy, Bagnach, Redle, D\u0119bicach, Siwkowicach, Ko\u015bciernicy. Oddzia\u0142ywanie architektury stargardzkiej fary nie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu. Motyw blendy typu stargardzkiego powr\u00f3ci\u0142 przetworzony w duchu baroku i widoczny jest w wystroju wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a w Zaborsku ko\u0142o Pyrzyc.<\/p>\n\n\n\n Oko\u0142o 1403 r. zako\u0144czono budow\u0119 wielobocznej kaplicy Mariackiej usytuowanej od strony p\u00f3\u0142nocnej, w kt\u00f3rej w\u0142a\u015bnie w tym roku ufundowano msze. Do po\u0142owy XV stulecia podwy\u017cszono korpus nawowy, a p\u00f3\u017aniej wymurowano jeszcze kaplice naw bocznych. Przyczyny przekszta\u0142ce\u0144 i wielkiej rozbudowy stargardzkiej fary mog\u0142y by\u0107 do\u015b\u0107 przyziemne, ambicjonalne i wynika\u0107 z wci\u0105\u017c rosn\u0105cej konkurencji handlowej z s\u0105siednim Szczecinem, kt\u00f3ra ostatecznie doprowadzi\u0142a w po\u0142owie XV w. do militarnego konfliktu. W latach 70. XIV wieku w mie\u015bcie nad Odr\u0105 rozpocz\u0119to wnoszenie ko\u015bcio\u0142a farnego pw. \u015bw. Jakuba wed\u0142ug nowego pomys\u0142u, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142o si\u0119 obej\u015bciowe, halowe prezbiterium z wie\u0144cem kaplic rozlokowanych pomi\u0119dzy wewn\u0119trznymi przyporami. Jak uwa\u017ca Jaros\u0142aw Jarzewicz odpowiedzie\u0107 Stargardu musia\u0142a si\u0119ga\u0107 \u201edaleko i wysoko\u201d. W mie\u015bcie nad In\u0105 si\u0119gni\u0119to, podobnie jak w Szczecinie, po model ch\u00f3ru obej\u015bciowego, jednak znacznie bogatszego w formie i detalu, a dodatkowo o bazylikowym charakterze. Zastosowano w nim galeri\u0119 triforyjn\u0105, a dekoracja zewn\u0119trzna lizen ze szkliwionymi detalami naro\u017cy i wype\u0142nie\u0144 p\u0142aszczyzn w postaci maswerk\u00f3w, wimperg i prawdopodobnie terakotowych rze\u017ab, mo\u017ce mie\u0107 konotacje odleg\u0142e jak realizacje w Schw\u00e4bisch-Gm\u00fcnd, Norymberdze czy Malborku, ale r\u00f3wnie\u017c obecne w budownictwie zachodniopomorskim od pocz\u0105tku XIV w. w Gryficach i Pyrzycach. Wspomniane cechy zamkni\u0119cia prezbiterium stargardzkiej fary wi\u0105zane s\u0105 cz\u0119stokro\u0107 z osob\u0105 budowniczego, kt\u00f3rym mia\u0142 by\u0107 Henryk Brunsberg. Tymczasem nie ma \u017cadnych danych \u017ar\u00f3d\u0142owych wskazuj\u0105cych na jego zaanga\u017cowanie w prace nad ko\u015bcio\u0142em Mariackim w Stargardzie. Obecnie zagadnienie autora przebudowy stargardzkiej fary dyskutowane jest w literaturze fachowej jedynie na podstawie analogii stylistycznych. Jest to przede wszystkim ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny w Brandenburgu \u2013 jedyne po\u015bwiadczone \u017ar\u00f3d\u0142owo dzie\u0142o H. Brunsberga oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki w Chojnie, czyli oba obiekty maj\u0105ce oczywiste podobie\u0144stwa. W zwi\u0105zku z tym w pracach Jaros\u0142awa Jarzewicza, wybitnego znawcy stargardzkiej fary, pojawia si\u0119 dylemat. Wed\u0142ug Niego autorem projektu i przebudowy \u015bwi\u0105tyni Mariackiej m\u00f3g\u0142 by\u0107 Henryk Brunsberg, ale r\u00f3wnie dobrze jego ucze\u0144, na\u015bladowca, kt\u00f3rego nazywa Mistrzem Ch\u00f3ru Stargardzkiego.<\/p>\n\n\n\n Fara Mariacka w Stargardzie posiada\u0142a zapewne wspania\u0142e p\u00f3\u017anogotyckie wyposa\u017cenie, jak na przyk\u0142ad nadstawy o\u0142tarzowe, kt\u00f3rych \u015bladem mog\u0105 by\u0107 tryptyki lub ich pozosta\u0142o\u015bci przekazane po reformacji do ko\u015bcio\u0142\u00f3w we wsiach b\u0119d\u0105cych w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta. By\u0142y one jeszcze odnotowywane w katalogach zabytk\u00f3w z pocz\u0105tku XX wieku, a dzi\u015b pozosta\u0142y jedynie elementy retabul\u00f3w w \u015awi\u0119tem, Grz\u0119dzicach oraz szafa o\u0142tarzowa z Lubowa przechowywana w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Do innych obiekt\u00f3w wymienianych w \u017ar\u00f3d\u0142ach nale\u017ca\u0142 wspania\u0142y zegar astronomiczny i prospekt organowy. Do dzi\u015b z tego okresu pozosta\u0142y jedynie cz\u0119\u015bciowo zachowane malowid\u0142a \u015bcienne i sklepienne widoczne przede wszystkim w kaplicach Trzech Kr\u00f3li, \u015bw. Bart\u0142omieja i w zakrystii. <\/p>\n\n\n By\u0107 mo\u017ce zabytkami pochodz\u0105cymi jeszcze z pierwotnego wyposa\u017cenia s\u0105 istniej\u0105ce szcz\u0119\u015bliwie obiekty jak szafa p\u00f3\u017anogotycka z ok. 1450 r. dekorowana na skrzyd\u0142ach drzwi maswerkowymi rozetami, kt\u00f3ra jest eksponowana w toru\u0144skim Domu Kopernika oraz br\u0105zowy krzy\u017c z figur\u0105 Chrystusa Ukrzy\u017cowanego z ok. 1330 r. b\u0119d\u0105cy \u015bwiadectwem wspania\u0142ego kunsztu odlewniczego Jana Apengetera, uwa\u017cany jeszcze dwie dekady temu za obiekt utracony podczas ostatniej wojny \u015bwiatowej, a przechowywany obecnie pod Poznaniem w jednym z dom\u00f3w zakonnych Ksi\u0119\u017cy Chrystusowc\u00f3w. Kolejnym wa\u017cnym \u015bwiadectwem dawnego wyposa\u017cenia fary stargardzkiej by\u0142a biblioteka. W 1404 r. Henning Zallentin funduj\u0105c nad zakrysti\u0105 kaplic\u0119 Wszystkich Anio\u0142\u00f3w i \u015awi\u0119tych przekaza\u0142 tak\u017ce swoje ksi\u0119gi, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 podwalin\u0105 dla ksi\u0119gozbioru mariackiego, nazywanego w okresie nowo\u017cytnym Biblioteca Mariana Stargardiensis<\/em>. Najcenniejsze i ocala\u0142e r\u0119kopisu \u015bredniowieczne, inkunabu\u0142y i stare druki sta\u0142y si\u0119 w XIX w. cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru Gimnazjum Petera Gr\u00f6ninga w Stargardzie, a po drugiej wojnie \u015bwiatowej zasili\u0142y zasoby Biblioteki Narodowej w Warszawie, Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego w Krakowie, Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu, Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej w Szczecinie i wielu innych bibliotek. Zbiory te, szczeg\u00f3lnie z XVI w., uwa\u017cane s\u0105 za najwa\u017cniejsze z zabezpieczonych na ziemiach zachodnich po 1945 r.<\/p>\n\n\n\n O ile po reformacji, kt\u00f3ra na Pomorzu mia\u0142a miejsce w 1534 r., cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u017ano\u015bredniowiecznego wyposa\u017cenia w zwi\u0105zku ze zmian\u0105 konfesji zosta\u0142a zniszczona lub przemieszczona, to pozosta\u0142a uleg\u0142a po\u017carowi w 1635 r. Do odbudowy ko\u015bcio\u0142a po kataklizmie przyst\u0105piono ju\u017c w ko\u0144cu lat 30. XVII w. Prace trwa\u0142y jeszcze d\u0142ugo bo do lat 60. W tym czasie nast\u0105pi\u0142y powa\u017cne zmiany polityczne, kt\u00f3rych aren\u0105 sta\u0142 si\u0119 i Stargard. \u015amier\u0107 ostatniego Gryfity, pok\u00f3j westfalski i jego rozstrzygni\u0119cia doprowadzi\u0142y do podzia\u0142u dawnego ksi\u0119stwa pomorskiego. Szczecin wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 zachodni\u0105 wszed\u0142 w posiadanie Szwed\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia ze Stargardem, Ko\u0142obrzegiem i S\u0142upskiem sta\u0142a si\u0119 krain\u0105 brandenbursk\u0105. W ko\u0144cu lat 50. XVII w. w\u0142a\u015bnie w Stargardzie Brandenburczycy ustanowili stolic\u0119 dla nowej cz\u0119\u015bci swojego pa\u0144stwa. W zwi\u0105zku z tym odbudowana fara Mariacka sta\u0142a si\u0119 najwa\u017cniejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 w sto\u0142ecznym Stargardzie. To tutaj wysocy urz\u0119dnicy elektorscy, a p\u00f3\u017aniej kr\u00f3lewscy posiadali swoje \u0142awy, kaplice grobowe i upami\u0119tnienia w postaci epitafi\u00f3w oraz p\u0142yt nagrobnych. Przez niemal pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kolejnych lat ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki zyska\u0142 nowe p\u00f3\u017anomanierystyczne i wczesnobarokowe wyposa\u017canie, z kt\u00f3rym XIX-wieczni restauratorzy nie potrafili si\u0119 pogodzi\u0107. W zwi\u0105zku z tym ju\u017c ok. 1819 r. w trakcie regotyzacji przesta\u0142o ono w wi\u0119kszo\u015bci istnie\u0107. Do dzi\u015b pozosta\u0142a jedynie nadstawa tzw. ma\u0142ego o\u0142tarza (obecny o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny), ufundowanego w 1663 r. przez Christiana P\u00fcttmana i jego ma\u0142\u017conk\u0119 Urszul\u0119, ze scen\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 ukazuj\u0105c\u0105 Chrystusa przed Pi\u0142atem namalowan\u0105 wed\u0142ug grafiki Ecce Homo<\/em> Rembrandta van Rijn z ok. 1635 r. oraz supraporty dawnych kaplic grobowych rodzin von Weyher, Kr\u00fcger i Movius, z kt\u00f3rych ostatnia zosta\u0142a przeniesiona na pocz\u0105tku XX w. i pe\u0142ni funkcj\u0119 dekoracyjnej oprawy wiatro\u0142apu wie\u017cowego portalu po\u0142udniowego. <\/p>\n\n\n\n W latach 1905-1911 wybitny architekt Heinrich Deneke przeprowadzi\u0142 ponown\u0105 regotyzacj\u0119 wn\u0119trza. Jej efekty mo\u017cemy w zasadzie podziwia\u0107 do dzi\u015b, poniewa\u017c jej idee przywr\u00f3cono podczas ostatniego \u201eremontu stulecia\u201d, kt\u00f3ry w zasadniczej cz\u0119\u015bci zako\u0144czy\u0142 si\u0119 w 2023 r. Dope\u0142nieniem malowanego wn\u0119trza by\u0142 zesp\u00f3\u0142 neogotyckich i historyzuj\u0105cych witra\u017cy, kt\u00f3re wprowadzono m.in. w okna obej\u015bciowych kaplic ambitu i kaplic po\u0142udniowych. Zaprojektowana w nich narracja obejmowa\u0142 obrazy z dziej\u00f3w Stargardu i Pomorza, a tak\u017ce \u017cycie i m\u0119cze\u0144stwo Chrystusa. Niestety wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie przetrwa\u0142a ostatniej wojny.<\/p>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/image-1-685x1024.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/image-3-768x1024.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/image-2-1024x768.jpeg\")
![\"Quiz\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-687x1024.png\")
<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n