Zjawisko ucieczek z komunistycznej Polski towarzyszy\u0142o re\u017cimowi niemal\u017ce od pocz\u0105tku jego powstania. W tym kontek\u015bcie lata 1945\u20131949 stanowi\u0142y na Pomorzu Zachodnim szczeg\u00f3lny okres. By\u0142 to czas masowych migracji w obr\u0119bie nowo wytyczonych granic pa\u0144stwowych oraz budowy struktur nowej w\u0142adzy. Swoisty chaos towarzysz\u0105cy tym procesom w po\u0142\u0105czeniu z niewystarczaj\u0105cym zabezpieczeniem linii granicznej, sprzyja\u0142 pr\u00f3bom nielegalnego opuszczenia kraju. Skala zjawiska by\u0142a w\u00f3wczas tak du\u017ca, \u017ce w 1948 r. wzd\u0142u\u017c granicy zachodniej i morskiej utworzono dla zatrzymanych w tych okoliczno\u015bciach specjalne wi\u0119zienia filtracyjne. W pa\u017adzierniku tego roku do szczeci\u0144skiej jednostki doprowadzono 206 niedosz\u0142ych uciekinier\u00f3w; w czerwcu nast\u0119pnego roku by\u0142o ich ju\u017c 260. <\/p>\n\n\n\n
W tym czasie szczeg\u00f3lnie popularnym szlakiem ucieczkowym by\u0142 pozbawiony naturalnych barier podszczeci\u0144ski odcinek \u201ezielonej granicy\u201d. W jednym z raport\u00f3w UB odnotowano: \u201ePrzest\u0119pcy graniczni po przyje\u017adzie do Szczecina orientuj\u0105 si\u0119 [jak doj\u015b\u0107 do granicy] wed\u0142ug wska\u017anik\u00f3w drogowych, map oraz mapy plastycznej miasta Szczecina wywieszanej na Dworcu G\u0142\u00f3wnym, udaj\u0105 si\u0119 nast\u0119pnie w kierunku Gumieniec, jak te\u017c ulicy Ku S\u0142o\u0144cu\u201d. Osoby bez kontakt\u00f3w, a tym bardziej \u015brodk\u00f3w na op\u0142acenie przemytnik\u00f3w, ryzykowa\u0142y przej\u015bcie granicy na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. W kwietniu 1950 r. swoj\u0105 pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 przedostania si\u0119 na Zach\u00f3d szlakiem przez Szczecin podj\u0105\u0142 pi\u0119tnastoletni w\u00f3wczas Zdzis\u0142aw Przybylski. Po latach, w swoich wspomnieniach przedstawi\u0142 si\u0119 jako \u201ezawodowy uciekinier\u201d. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce do 1957 r. przynajmniej sze\u015bciokrotnie pr\u00f3bowa\u0142 uciec z Polski; za ka\u017cdym razem bezskutecznie. Ocalona z Holokaustu m\u0142oda \u017byd\u00f3wka Felicja Bryn podj\u0119\u0142a w grudniu 1956 r. pr\u00f3b\u0119 przedostania si\u0119 do wujka mieszkaj\u0105cego w USA. Poci\u0105giem dotar\u0142a do Szczecina, gdzie odnalaz\u0142a znajomych rodziny. Ci, chc\u0105c jak najszybciej pozby\u0107 si\u0119 k\u0142opotliwego go\u015bcia, wskazali jej og\u00f3lny kierunek: \u201eNajlepiej przej\u015b\u0107 obok wsi Buk\u201d. Dziewczyna zosta\u0142a zatrzymana. Jednak setkom innych udawa\u0142o si\u0119 przekroczy\u0107 granic\u0119 i ruszy\u0107 dalej. W owym czasie uciekinierzy kierowali si\u0119 przede wszystkim do zachodnich sektor\u00f3w Berlina, gdzie funkcjonowa\u0142y obozy dla uchod\u017ac\u00f3w i dipis\u00f3w [od displaced persons \u2013 osoby pozosta\u0142e na Zachodzie po zako\u0144czeniu wojny] prowadzone przez Mi\u0119dzynarodow\u0105 Organizacj\u0119 Uchod\u017ac\u00f3w (IRO). Do wrze\u015bnia 1948 r. Polacy trafiali r\u00f3wnie\u017c do oboz\u00f3w nale\u017c\u0105cych do stacjonuj\u0105cych na terenie alianckich sektor\u00f3w Niemiec jednostek Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie. <\/p>\n\n\n\n
Inaczej kwestia nielegalnego opuszczenia kraju wygl\u0105da\u0142a z perspektywy dzia\u0142alno\u015bci zorganizowanych grup przemytniczych. Co ciekawe, one r\u00f3wnie\u017c mia\u0142y swoje specjalizacje: niekt\u00f3re przeprowadza\u0142y ludzi przez \u201ezielon\u0105 granic\u0119\u201d, inne przewozi\u0142y uciekinier\u00f3w kutrami przez Zalew Szczeci\u0144ski, a jeszcze inne wykorzystywa\u0142y pok\u0142ady barek, kt\u00f3re \u015br\u00f3dl\u0105dowymi kana\u0142ami p\u0142ywa\u0142y do Berlina Zachodniego. Do ko\u0144ca lat 40. na terenie Szczecina i okolic dzia\u0142a\u0142o przynajmniej kilkana\u015bcie, je\u015bli nie kilkadziesi\u0105t os\u00f3b i grup trudni\u0105cych si\u0119 tym zaj\u0119ciem. Bardzo cz\u0119sto przemyt ludzi \u0142\u0105czono ze szmuglowaniem towar\u00f3w deficytowych po obu stronach granicy. W proceder zamieszany by\u0142 nawet szczeci\u0144ski oddzia\u0142 Pa\u0144stwowego Urz\u0119du Repatriacyjnego (PUR), kt\u00f3rego pracownicy wystawiali fa\u0142szywe dokumenty, umo\u017cliwiaj\u0105c uciekinierom wyjazd z transportem wysiedlanych Niemc\u00f3w, m.in. przez stacj\u0119 kolejow\u0105 w Gumie\u0144cach. Przemytnik Antoni Machli\u0144ski, w celu przerzutu uciekinier\u00f3w, nawi\u0105za\u0142 kontakt z pracownikami punktu etapowego nr 3 PUR, a kiedy plac\u00f3wk\u0119 zamkni\u0119to, przewozi\u0142 swoich \u201eklient\u00f3w\u201d kutrem przez wody Zalewu. <\/p>\n\n\n\n
Niekt\u00f3re grupy przerzutowe dzia\u0142a\u0142y na bardzo du\u017c\u0105 skal\u0119, jednorazowo przeprowadzaj\u0105c nawet kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. Wymaga\u0142o to jednak precyzyjnej organizacji \u2013 sami przemytnicy musieli dobrze orientowa\u0107 si\u0119 w przygranicznym terenie, stworzy\u0107 sie\u0107 powi\u0105za\u0144 i nierzadko op\u0142aca\u0107 polskich, niemieckich oraz sowieckich \u017co\u0142nierzy czy milicjant\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie intratnym zaj\u0119ciem by\u0142o przerzucanie do Niemiec bliskich \u017co\u0142nierzy PSZ, kt\u00f3rzy pozostali na emigracji. Szlak jednego z takich kana\u0142\u00f3w przebiega\u0142 nast\u0119puj\u0105co: uciekinierzy (najcz\u0119\u015bciej kobiety i dzieci) zg\u0142aszali si\u0119 do punkt\u00f3w kontaktowych, rozlokowanych na ternie Szczecina. Z tych lokalizacji autochton Walenty Kokorzy\u0144ski odbiera\u0142 dan\u0105 grup\u0119 i prowadzi\u0142 ulic\u0105 Ku S\u0142o\u0144cu wzd\u0142u\u017c Cmentarza Centralnego, a nast\u0119pnie poln\u0105 drog\u0105 do miejscowo\u015bci Do\u0142uje, gdzie przekraczano granic\u0119. Po niemieckiej stronie szlak wi\u00f3d\u0142 do L\u00f6cknitz, sk\u0105d w\u0105skotor\u00f3wk\u0105 grupa przemieszcza\u0142a si\u0119 do Pasewalku i dalej kolej\u0105 do Berlina. W niemieckiej metropolii punktem kontaktowym by\u0142o mieszkanie przy Goethestrasse 59, gdzie Kokorzy\u0144ski dostarcza\u0142 uciekinier\u00f3w i otrzymywa\u0142 wynagrodzenie. Od stycznia 1947 do kwietnia 1948 przeprowadzi w ten spos\u00f3b ponad 20 os\u00f3b. Szlakiem z G\u0142\u0119bokiego przez Dobr\u0105 i Stolec swoje grupy szmuglowa\u0142a Ma\u0142gorzata St\u00fcrmer, Polka pomieszkuj\u0105ca w Berlinie i Szczecinie. Niestety dla niekt\u00f3rych zaj\u0119cie to sko\u0144czy\u0142o si\u0119 tragicznie. Zatrzymanym na granicy przemytnikom cz\u0119sto stawiano zarzuty natury politycznej, jak cho\u0107by uprawiania szpiegostwa. Przeprowadzaj\u0105cy uciekinier\u00f3w Walenty Kokorzy\u0144ski, Edmund Sieg, Antoni Machli\u0144ski, czy Jan D\u0142ugajczyk zostali pod tym zarzutem skazani przez Wojskowy S\u0105d Rejonowy w Szczecinie na kar\u0119 \u015bmierci \u2013 wszystkie wyroki wykonano.<\/p>\n\n\n\n
Okres stalinizmu to czas niemal\u017ce ca\u0142kowitego zamkni\u0119cia kraju. Bardzo restrykcyjnej polityce paszportowej (w 1950 r. w ca\u0142ym kraju wydano jedynie 50 ksi\u0105\u017ceczek paszportowych), towarzyszy\u0142y intensywne dzia\u0142ania zwi\u0105zane z techniczn\u0105 rozbudow\u0105 zabezpiecze\u0144 granicznych. Stawiano wie\u017ce obserwacyjne i zasieki, karczowano lasy, bronowano pasy ziemi oraz instalowano rakietnice. W 1949 r. Wojska Ochrony Pogranicza podporz\u0105dkowano Ministerstwu Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z intensyfikacj\u0105 operacyjnego zabezpieczeniem pogranicza, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 obszarem specjalnego traktowania. Dzia\u0142ania te wydatnie zmniejszy\u0142y mo\u017cliwo\u015bci ucieczkowe, a zatem i liczb\u0119 samych pr\u00f3b. Ich konsekwencje traktowane jako swego rodzaju \u015brodki prewencyjne, bywa\u0142y w tym okresie r\u00f3wnie\u017c bardzo surowe. W nocy z 26 na 27 maja z 52. stra\u017cnicy WOP w Namy\u015blinie zdezerterowa\u0142o czterech m\u0142odych \u017co\u0142nierzy s\u0142u\u017cby zasadniczej. \u0141odzi\u0105 przep\u0142yn\u0119li przez Odr\u0119 i kolejk\u0105 dojechali do Berlina. Tam przypadkowo spotkany Polak zaproponowa\u0142, \u017ce przeprowadzi ich do zachodnich sektor\u00f3w miasta, ale zamiast tego trafili do ambasady PRL w Berlinie Wschodnim. Zanim uciekinierzy zorientowali si\u0119 w sytuacji, budynek zosta\u0142 otoczony przez wschodnioniemieckie s\u0142u\u017cby. W trakcie szamotaniny jeden z nich zosta\u0142 ci\u0119\u017cko postrzelony. W p\u00f3\u017aniejszym pokazowym procesie zorganizowanym w jednostce WOP oskar\u017ceni o dezercj\u0119 Jan Cichocki i Stanis\u0142aw Pilch zostali uznani za prowodyr\u00f3w i dla przyk\u0142adu skazani na kar\u0119 \u015bmierci. Ostatecznie Bierut skorzysta\u0142 z prawa \u0142aski zamieniaj\u0105c ich wyroki na d\u0142ugoletnie kary wi\u0119zienia.<\/p>\n\n\n\n
Takiej \u201e\u0142aski\u201d nie dost\u0105pi\u0142 jednak dwudziestoletni Czes\u0142aw Kowalski, kt\u00f3ry wraz z grup\u0105 znajomych pr\u00f3bowa\u0142 uciec do Berlina Zachodniego, porywaj\u0105c samolot PLL \u201eLot\u201d. Do takiej desperacji doprowadzi\u0142y m\u0142odych ludzi niepowodzenia wcze\u015bniej podejmowanych pr\u00f3b wydostania si\u0119 z kraju. Porywacze, uzbrojeni w bro\u0144, weszli na pok\u0142ad maszyny odbywaj\u0105cej lot z lotniska Szczecin-D\u0105bie do Poznania w dniu 21 listopada 1951 r. Zaraz po starcie pr\u00f3bowali dosta\u0107 si\u0119 do kabiny pilot\u00f3w, by zmusi\u0107 ich do skierowania samolotu na berli\u0144skie lotnisko. Piloci pozostali jednak zamkni\u0119ci i nie otworzyli drzwi, nawet kiedy porywacze zacz\u0119li strzela\u0107. Zdo\u0142ali te\u017c zawr\u00f3ci\u0107 na lotnisko w D\u0105biu. Tutaj niedoszli uciekinierzy salwowali si\u0119 ucieczk\u0105. Wybuch\u0142a strzelanina, w efekcie kt\u00f3rej ranni zostali zar\u00f3wno milicjanci, jak i porywacze. Ostatecznie wszyscy zamieszani w t\u0119 spraw\u0119 zostali zatrzymani. W marcu 1952 r. Czes\u0142aw Kowalski za pr\u00f3b\u0119 porwania samolotu z broni\u0105 w r\u0119ku zosta\u0142 skazany na kar\u0119 \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n
Pomorze Zachodnie to tak\u017ce szeroki pas wybrze\u017ca, a co za tym idzie wszechstronne mo\u017cliwo\u015bci ucieczkowe, jakie dawa\u0142o Morze Ba\u0142tyckie. Ju\u017c od 1945 r. na statkach, zw\u0142aszcza zachodnich bander, ukrywali si\u0119 \u201epasa\u017cerowie na gap\u0119\u201d (tzw. blindpasa\u017cerowie). Cz\u0119sto dzia\u0142ali na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 lub byli umieszczani w specjalnych skrytkach przez zorganizowane grupy przerzutowe. Je\u017celi nie zostali wykryci na polskich wodach terytorialnych, zazwyczaj szcz\u0119\u015bliwie docierali do zachodnich port\u00f3w. Z okazji do ucieczki korzystali r\u00f3wnie\u017c sami marynarze, zw\u0142aszcza floty handlowej, kt\u00f3rzy \u2013 jak okre\u015blano w resortowych dokumentach \u2013 \u201eodstawali\u201d od swoich jednostek pojedynczo lub ca\u0142ymi za\u0142ogami. W okresie stalinowskim, kiedy Polska do\u015bwiadczy\u0142a najwi\u0119kszej izolacji, marynarze byli jedn\u0105 z nielicznych grup zawodowych regularnie przekraczaj\u0105cych granice, przez co stanowili tak\u017ce najwi\u0119ksz\u0105 kategori\u0119 zbieg\u00f3w. Zjawisko to przybra\u0142o ponownie na sile po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 r. Szczeg\u00f3lnie dotkliwe straty ponios\u0142a Polska \u017begluga Ba\u0142tycka w Ko\u0142obrzegu. Tylko w pierwszych dniach stanu wojennego w portach w Londynie, Ystad i Helsinkach pozosta\u0142o 34 jej pracownik\u00f3w, a w kolejnych miesi\u0105cach liczba ta wzros\u0142a o nast\u0119pnych 66 marynarzy. Wobec militaryzacji zak\u0142ad\u00f3w pracy potraktowano ich jak dezerter\u00f3w. Do 1989 r. przedsi\u0119biorstwo straci\u0142o w ten spos\u00f3b jeszcze 144 pracownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Rybacy r\u00f3wnie\u017c stanowili grup\u0119 zawodow\u0105 \u201eszczeg\u00f3lnego ryzyka\u201d. Dla przyk\u0142adu, od stycznia 1948 r. do marca 1949 r. do Szwecji uciek\u0142y 22 kutry z 90 osobami na pok\u0142adzie. Z tego powodu tak\u017ce za\u0142ogi rybackie poddano \u015bcis\u0142ej obserwacji i selekcji. Wprowadzono te\u017c zabezpieczenia. By poprawi\u0107 widoczno\u015b\u0107 kutr\u00f3w nakazano malowanie ich burt na cytrynowy kolor, zabroniono te\u017c samodzielnego wyp\u0142ywania w g\u0142\u0105b morza. Mimo to rybacy uciekali nadal. We wrze\u015bniu 1950 r. polskie wody opu\u015bci\u0142 kuter \u015aWI-67, jego kapitan J\u00f3zef Dyszak wraz z trzema rybakami szcz\u0119\u015bliwie dotar\u0142 do Szwecji. 26 czerwca 1951 r. ten sam kierunek obra\u0142a za\u0142oga i pasa\u017cerowie jednostki \u015aWI-38. W styczniu 1958 r. rybak Czes\u0142aw Siwik porwa\u0142 kuter KO\u0141-47 i wraz z towarzyszami dop\u0142yn\u0105\u0142 na Bornholm. Z kolei w sierpniu 1960 r. na pok\u0142adzie kutra W\u0141A-19 z Ko\u0142obrzegu uciek\u0142o 12 os\u00f3b \u2013 w tym rodziny cz\u0142onk\u00f3w za\u0142ogi. Przez ca\u0142y okres PRL podobnych przypadk\u00f3w odnotowano znacznie wi\u0119cej.<\/p>\n\n\n\n
Zjawisko ucieczek dotyka\u0142o r\u00f3wnie\u017c dalekomorskie przedsi\u0119biorstwa rybackie. Do jednej z nietypowych pr\u00f3b dosz\u0142o 3 maja 1955 r. na pok\u0142adzie lugrotrawlera \u201eCietrzew\u201d, b\u0119d\u0105cego w\u0142asno\u015bci\u0105 Przedsi\u0119biorstwa Po\u0142ow\u00f3w Dalekomorskich i Us\u0142ug Rybackich \u201eOdra\u201d ze \u015awinouj\u015bcia. Jego jednostki operowa\u0142y w\u00f3wczas na dalekich wodach Morza P\u00f3\u0142nocnego. Trzej rybacy: Tomasz D\u017awiota (19 lat), Piotr Wi\u015bniewski (24 lata) i Albert Ruszenik (27 lat), wykorzystuj\u0105c moment przybicia trawlera do statku-bazy i przej\u015bcia niemal ca\u0142ej za\u0142ogi na drugi pok\u0142ad, zerwali liny \u0142\u0105cz\u0105ce jednostki i porwali statek. Ich celem by\u0142o szkockie lub angielskie wybrze\u017ce. Tymczasem statek-baza, podj\u0105\u0142 po\u015bcig za uciekinierami, wzywaj\u0105c na pomoc pracuj\u0105ce w pobli\u017cu polskie jednostki. Zdesperowani porywacze nadali nawet sygna\u0142 SOS, ale wobec braku znajomo\u015bci j\u0119zyka angielskiego, nie zdo\u0142ali przedstawi\u0107 swojej sytuacji. Zreszt\u0105 \u0142\u0105czno\u015b\u0107 przej\u0105\u0142 polski kapitan, sugeruj\u0105c, \u017ce jest w stanie samodzielnie pom\u00f3c jednostce. Po kilku godzinach morderczych wysi\u0142k\u00f3w uciekinierzy musieli skapitulowa\u0107. Zostali zatrzymani, a po przewiezieniu do Szczecina trafili do aresztu bezpieki przy ul. Ma\u0142opolskiej. Zorganizowano im publiczny proces w \u015awinouj\u015bciu przed pracownikami \u201eOdry\u201d \u2013 czasy by\u0142y jednak ju\u017c inne i w wi\u0119zieniu sp\u0119dzili kilka lat.<\/p>\n\n\n\n
Celem indywidualnych pr\u00f3b przekroczenia Ba\u0142tyku by\u0142 najcz\u0119\u015bciej Bornholm, kt\u00f3ry w prostej linii od polskiego wybrze\u017ca dzieli zaledwie 40 mil morskich. Stwarza\u0142o to \u2013 przynajmniej teoretycznie \u2013 szans\u0119 na bezpieczne przebycie tego odcinka, cz\u0119sto improwizowanymi \u015brodkami p\u0142ywaj\u0105cymi. W marcu 1982 r. na du\u0144sk\u0105 wysp\u0119 pr\u00f3bowa\u0142 przedosta\u0107 si\u0119 \u0142odzi\u0105 motorow\u0105 Henryk Pi\u0105tek i jego towarzyszka. Wyp\u0142yn\u0119li z pla\u017cy w okolicach Grzybowa. Ich \u0142\u00f3d\u017a uleg\u0142a jednak awarii i zosta\u0142a wykryta przez radar WOP. W sierpniu tego roku t\u0119 sam\u0105 destynacj\u0119 obra\u0142 Tomasz Wery\u0144ski \u2013 on z kolei pr\u00f3bowa\u0142 dosta\u0107 si\u0119 tam kajakiem. Wyruszy\u0142 z pla\u017cy w Ko\u0142obrzegu, ale ju\u017c po niespe\u0142na kilometrze zosta\u0142 przechwycony przez pogranicznik\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
W sierpniu 1961 r. w\u0142adze NRD, obawiaj\u0105c si\u0119 wyludnienia kraju, zamkn\u0119\u0142y granic\u0119 z Berlinem Zachodnim i rozpocz\u0119\u0142y budow\u0119 umocnie\u0144 wok\u00f3\u0142 miasta. Z\u0142a s\u0142awa muru berli\u0144skiego zdecydowanie zmniejszy\u0142a atrakcyjno\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocnego szlaku przez Odr\u0119 i \u201ezielon\u0105 granic\u0119\u201d, \u015bmia\u0142k\u00f3w nadal jednak nie brakowa\u0142o. W tym czasie spor\u0105 trudno\u015bci\u0105 by\u0142o ju\u017c samo sforsowanie Odry, nie m\u00f3wi\u0105c o bezpiecznym przenikni\u0119ciu poza stref\u0119 nadgraniczn\u0105 s\u0105siada. Tylko w pa\u017adzierniku 1967 r. odnotowano pi\u0119\u0107 przypadk\u00f3w przekroczenia rzeki na odcinku zabezpieczanym przez 12. Pomorsk\u0105 Brygad\u0119 WOP i tylko jednej osobie uda\u0142o si\u0119 umkn\u0105\u0107 polskim i enerdowskim pogranicznikom. <\/p>\n\n\n\n
Historia ucieczki niespe\u0142na dwudziestopi\u0119cioletniego w\u00f3wczas Franciszka Piesika do dzi\u015b pe\u0142na jest niewiadomych. Wychowany w nadodrza\u0144skiej wsi Widuchowa, doskonale orientowa\u0142 si\u0119 w systemie ochrony granicy. Dzi\u0119ki tej wiedzy, nie wzbudzaj\u0105c podejrze\u0144, noc\u0105 12 pa\u017adziernika 1967 r. zdo\u0142a\u0142 przep\u0142yn\u0105\u0107 \u0142odzi\u0105 rzek\u0119 w miejscowo\u015bci Bielinek. Gdy wczesnym rankiem mieszka\u0144cy powiadomili s\u0142u\u017cby o jego znikni\u0119ciu, Piesik opu\u015bci\u0142 ju\u017c przygraniczny teren i zmierza\u0142 w stron\u0119 Berlina. O sukcesie tego etapu ucieczki zadecydowa\u0142 by\u0107 mo\u017ce wyb\u00f3r nietypowej trasy. Polak okr\u0105\u017cy\u0142 miasto od p\u00f3\u0142nocy i kilka dni p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142 si\u0119 w pobli\u017cu wodnego przej\u015bcia granicznego Hennigsdorf. Odpraw\u0119 graniczn\u0105 przechodzi\u0142y tam polskie i niemieckie barki, p\u0142yn\u0105ce kana\u0142em Odra-Hawela na zach\u00f3d Europy. W s\u0105siedztwie znajdowa\u0142o si\u0119 jezioro Nieder Neuendorfer, kt\u00f3rego \u015brodkiem przebiega\u0142a granica z Berlinem Zachodnim. Wieczorem 17 pa\u017adziernika Piesik podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 przep\u0142yni\u0119cia akwenu. Zosta\u0142 jednak zauwa\u017cony przez wschodnioniemieckich pogranicznik\u00f3w. Wszcz\u0119to po\u015bcig, niekt\u00f3re relacje m\u00f3wi\u0142y o u\u017cyciu broni, inne im przeczy\u0142y \u2013 w ka\u017cdym razie uciekiniera nie zdo\u0142ano w\u00f3wczas zatrzyma\u0107. Dopiero 28 pa\u017adziernika z w\u00f3d jeziora, po stronie Berlina Zachodniego, wy\u0142owiono zw\u0142oki m\u0142odego Polaka. Do dzi\u015b zagadk\u0105 pozostaje, jak Piesik opracowa\u0142 tak niekonwencjonalny plan \u2013 niemieccy badacze opr\u00f3cz niego odnotowali tylko jeden taki przypadek. Przez d\u0142ugi czas Franciszek Piesik uznawany by\u0142 za jedyn\u0105 cudzoziemsk\u0105 ofiar\u0119 \u201emuru berli\u0144skiego\u201d. Dopiero kilka lat temu do tej tragicznej listy, licz\u0105cej obecnie 140 nazwisk, dopisano kolejnego Polaka \u2013 Czes\u0142awa Kukuczk\u0119, zastrzelonego w 1974 r. w Berlinie Wschodnim. <\/p>\n\n\n\n
Franciszkowi Piesikowi do szcz\u0119\u015bliwego fina\u0142u zabrak\u0142o nieodzownego w takich okoliczno\u015bciach \u0142utu szcz\u0119\u015bcia. Jego przypadek, podobnie jak wiele innych, pokazuje te\u017c, \u017ce z biegiem lat szanse na powodzenie ucieczki coraz bardziej zale\u017ca\u0142y od oryginalno\u015bci samego planu. S\u0142u\u017cby uczy\u0142y si\u0119 bowiem na w\u0142asnych b\u0142\u0119dach, a kolejna pr\u00f3ba na\u015bladownictwa zazwyczaj skazana by\u0142a na pora\u017ck\u0119. Zaskoczeniem dla wszystkich by\u0142 genialny w swej prostocie \u2013 cho\u0107 niekoniecznie bezpieczny \u2013 spos\u00f3b, w jaki w pa\u017adzierniku 1985 r. dwaj bracia \u2013 Adam i Krzysztof Zieli\u0144scy \u2013 uciekli do Szwecji. Pochodz\u0105cy z podkarpackiej wsi ch\u0142opcy (starszy mia\u0142 16, a m\u0142odszy 13 lat) przez Warszaw\u0119 i Szczecin dotarli do \u015awinouj\u015bcia. <\/p>\n\n\n\n
Tam, korzystaj\u0105c z nieuwagi kierowcy, ukryli si\u0119 pod naczep\u0105 tira. Musieli wykaza\u0107 si\u0119 nie lada determinacj\u0105, skoro przetrzymali okres oczekiwania na terminalu, sam\u0105 odpraw\u0119, podczas kt\u00f3rej kluczowy okaza\u0142 si\u0119 brak akurat tego dnia psa s\u0142u\u017cbowego, za\u0142adunek na prom oraz przepraw\u0119 przez Ba\u0142tyk. Swoj\u0105 skrytk\u0119 opu\u015bcili dopiero w Szwecji, gdzie poprosili o azyl. Udana ucieczka dzieci wywo\u0142a\u0142a sensacj\u0119 w Skandynawii i ogromn\u0105 konsternacj\u0119 w PRL. O tym, jak szybko w\u0142adze wyci\u0105gn\u0119\u0142y wnioski, \u015bwiadczy fakt, \u017ce jeszcze w trakcie \u015bledztwa (od stycznia do lipca 1986 r.) zatrzymano pi\u0119ciu nieletnich, pr\u00f3buj\u0105cych wydosta\u0107 si\u0119 z kraju tym samym sposobem. <\/p>\n\n\n\n
Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce powy\u017cej nakre\u015blony zosta\u0142y jedynie niewielki wycinek z\u0142o\u017conego i szerokiego zagadnienia, jakim by\u0142y ucieczki i emigracja z komunistycznej Polski przez Pomorze Zachodnie. Dzi\u0119ki unikalnemu po\u0142o\u017ceniu region \u201eoferowa\u0142\u201d bowiem wyj\u0105tkowo szeroki wachlarz mo\u017cliwo\u015bci. To w\u0142a\u015bnie ta dost\u0119pno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych dr\u00f3g ucieczki czyni\u0142a z Pomorza Zachodniego najbardziej zr\u00f3\u017cnicowany punkt tranzytowy na mapie emigracyjnej PRL.<\/p>\n\n\n