{"id":3023,"date":"2026-04-21T20:26:00","date_gmt":"2026-04-21T20:26:00","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3023"},"modified":"2026-04-28T16:18:22","modified_gmt":"2026-04-28T16:18:22","slug":"augustyn-ze-stargardu-i-poczatki-pomorskiej-historiografii","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/augustyn-ze-stargardu-i-poczatki-pomorskiej-historiografii\/","title":{"rendered":"Augustyn ze Stargardu i pocz\u0105tki pomorskiej historiografii"},"content":{"rendered":"\n

Augustyn by\u0142 zakonnikiem w klasztorze augustian\u00f3w w Stargardzie. W starszej literaturze nazywano go Angelusem, jednak nowsze badania wskazuj\u0105, \u017ce bardziej w\u0142a\u015bciw\u0105 form\u0105 imienia jest Augustyn. Dzie\u0142em Augustyna, kt\u00f3re przetrwa\u0142o do naszych czas\u00f3w dzi\u0119ki odpisom zamieszczonym w p\u00f3\u017aniejszych przekazach, jest tzw. Protok\u00f3\u0142<\/em>, powsta\u0142y w pierwszej po\u0142owie XIV wieku. Jest to utw\u00f3r opisuj\u0105cy histori\u0119 ksi\u0119stwa i biskupstwa pomorskiego od najdawniejszych czas\u00f3w a\u017c po okres wsp\u00f3\u0142czesny autorowi. G\u0142\u00f3wn\u0105 ide\u0105, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej zbudowana zosta\u0142a narracja Augustyna ze Stargardu, by\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107 Pomorza od Polski. Utw\u00f3r powsta\u0142 bowiem w kontek\u015bcie nasilonego sporu polsko-pomorskiego o zwierzchno\u015b\u0107 metropolitarn\u0105 arcybiskupstwa gnie\u017anie\u0144skiego nad biskupstwem kamie\u0144skim, co szerzej interpretowa\u0107 mo\u017cna jako d\u0105\u017cenia do rozszerzenia polskich wp\u0142yw\u00f3w na Pomorzu.<\/p>\n\n\n\n

Biskupi kamie\u0144scy (wcze\u015bniej: pomorscy) od pocz\u0105tku utworzenia biskupstwa z siedzib\u0105 pocz\u0105tkowo w Wolinie, a p\u00f3\u017aniej w Kamieniu, tj. od XII wieku, byli podporz\u0105dkowani bezpo\u015brednio papie\u017cowi, bez po\u015brednictwa okolicznych arcybiskupstw. Przedstawiciele arcybiskupstwa gnie\u017anie\u0144skiego ro\u015bcili sobie jednak prawo do obj\u0119cia pomorskiego biskupstwa swoim zwierzchnictwem, interweniuj\u0105c u kolejnych papie\u017cy, kt\u00f3rzy opowiadali si\u0119 raz za jedn\u0105, innym razem za drug\u0105 stron\u0105 konfliktu, kt\u00f3ry mia\u0142 i sw\u00f3j materialny wymiar zwi\u0105zany z ponoszeniem op\u0142aty denara \u015bwi\u0119tego Piotra i dziesi\u0119ciny. <\/p>\n\n\n\n

Wiele wskazuje na to, \u017ce Augustyn ze Stargardu by\u0142 czynnym uczestnikiem prowadzonego sporu i zwi\u0105zanych z nim wydarze\u0144. Mi\u0119dzy innymi by\u0142 cz\u0142onkiem poselstwa, kt\u00f3re biskup kamie\u0144ski Jan wys\u0142a\u0142 w 1345 roku do papie\u017ca Klemensa VI, rezyduj\u0105cego w\u00f3wczas w Awinionie. Przedstawiciele kamie\u0144skiego biskupa zawie\u017ali do papie\u017ca danin\u0119 rekognicyjn\u0105, a przy okazji starali si\u0119 przekona\u0107 go do poparcia ich stanowiska, tj. potwierdzenia niezale\u017cno\u015bci biskupstwa kamie\u0144skiego od arcybiskupstwa gnie\u017anie\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

Augustyn ze Stargardu by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w pomorsko-polskim procesie, kt\u00f3ry przeprowadzony zosta\u0142 wcze\u015bniej, najpewniej w 1342 roku w Gda\u0144sku, przed papieskim kolektorem \u015bwi\u0119topietrza, Galhardem de Carceribus. W wyniku tego posiedzenia s\u0105du papieskiego powsta\u0142a notatka opisuj\u0105ca przebieg rozprawy, kt\u00f3ra przechowywana jest w archiwum w Greifswaldzie. Przedstawione przez Pomorzan argumenty, kt\u00f3re opisano w notatce, s\u0105 to\u017csame z zaprezentowanymi p\u00f3\u017aniej przez Augustyna ze Stargardu w Protokole<\/em>. To\u017csamy jest r\u00f3wnie\u017c zas\u00f3b \u017ar\u00f3de\u0142, z kt\u00f3rych czerpali informacje przedstawiciele Pomorzan w Gda\u0144sku i Augustyn. <\/p>\n\n\n\n

W Protokole<\/em> szeroko om\u00f3wiona zosta\u0142a pomorska argumentacja, osadzona na konkretnych przyk\u0142adach maj\u0105cych stanowi\u0107 dowody potwierdzaj\u0105ce jej prawdziwo\u015b\u0107. Autor wykorzysta\u0142 informacje zawarte we wcze\u015bniejszych kronikach, tekstach hagiograficznych i dokumentach, w tym bullach papieskich. Wybra\u0142 z nich fragmenty, kt\u00f3re mog\u0142y potwierdzi\u0107 prawdziwo\u015b\u0107 nadrz\u0119dnej tezy przedstawionej w utworze, kt\u00f3rym by\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107 Pomorza od Polski. Przedstawion\u0105 tez\u0119 rozwin\u0105\u0142 Augustyn w oparciu o trzy drogi dowodzenia. Pierwsz\u0105 z nich by\u0142y przedstawione w przekazach \u017ar\u00f3d\u0142owych granice polsko-pomorskie, drug\u0105 odwieczna wrogo\u015b\u0107 polsko-pomorska, a trzeci\u0105 podleg\u0142o\u015b\u0107 biskupstwa bezpo\u015brednio papie\u017cowi. <\/p>\n\n\n\n

Cytowane przez Augustyna opisy przebiegu granic Polski i Pomorza mia\u0142y udowodni\u0107, \u017ce stanowi\u0142y dwa niezale\u017cne organizmy. Autor przytoczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105ce we wcze\u015bniejszych przekazach wykazy biskupstw znajduj\u0105cych si\u0119 w granicach arcybiskupstw s\u0105siaduj\u0105cych z Pomorzem i wskaza\u0142, \u017ce w \u017cadnym z nich nie wskazano biskupstwa pomorskiego, co \u015bwiadczy\u0142o o tym, \u017ce nie podlega\u0142o \u017cadnemu z arcybiskupstw. Powo\u0142a\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na dokumenty papieskie, kt\u00f3re mia\u0142y potwierdza\u0107 bezpo\u015brednie podporz\u0105dkowanie papie\u017cowi. Dla wzmocnienia tej argumentacji przytoczy\u0142 Augustyn przyk\u0142ad diecezji bamberskiej, kt\u00f3ra by\u0142a podporz\u0105dkowana bezpo\u015brednio papie\u017cowi i na wzorze kt\u00f3rej \u2013 zdaniem Augustyna \u2013 zosta\u0142a utworzona diecezja pomorska. Przedstawienie korzeni polsko-pomorskich walk mia\u0142o natomiast wskaza\u0107, \u017ce konflikt wsp\u00f3\u0142czesny autorowi opiera\u0142 si\u0119 na wielowiekowej tradycji wrogo\u015bci mi\u0119dzy Polakami a Pomorzanami. Wreszcie ostatnia grupa argument\u00f3w mia\u0142a dowie\u015b\u0107, \u017ce pomorscy biskupi otrzymywali inwestytur\u0119 bezpo\u015brednio od papie\u017ca. <\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych osi narracji Augustyna by\u0142 odwieczny konflikt polsko-pomorski. Augustyn, opieraj\u0105c si\u0119 na informacjach z wcze\u015bniejszych kronik, przedstawi\u0142 pocz\u0105tki Pomorza i Polski, kt\u00f3re jego zdaniem posiada\u0142y wsp\u00f3lne korzenie w mitycznym Imperium Lechit\u00f3w, kt\u00f3re po bezpotomnej \u015bmierci Wandy rozpad\u0142o si\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci: Polsk\u0119 i Pomorze, rz\u0105dzone przez walecznego kr\u00f3la Attyl\u0119. Od tego momentu \u2013 wed\u0142ug koncepcji Augustyna \u2013 rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 polsko-pomorskie walki, tocz\u0105ce si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w czasach Juliusza Cezara, kt\u00f3ry wybudowa\u0142 na Pomorzu warowne grody (Wolin i Wo\u0142ogoszcz) s\u0142u\u017c\u0105ce do walk z Polakami. <\/p>\n\n\n\n

Przedstawione powy\u017cej w\u0105tki stanowi\u0142y typowy dla tego okresu dziejopisarstwa przyk\u0142ad wykorzystania znanych z dziej\u00f3w postaci do zbudowania narracji o antycznych korzeniach w\u0142asnego ludu. Motyw zwi\u0105zany z obecno\u015bci\u0105 Juliusza Cezara na Pomorzu by\u0142 obecny r\u00f3wnie\u017c w innych przekazach, z kt\u00f3rych czerpa\u0142 informacje Augustyn. Nadanie antycznej metryki pa\u0144stwu pomorskiemu mia\u0142o wzmocni\u0107 wymow\u0119 przekazu Augustyna, a dodatkowo wprowadzenie do narracji postaci Juliusza Cezara wskaza\u0142o na zwi\u0105zki ze wsp\u00f3\u0142czesnym mu Cesarstwem, w opozycji do Polski. Ponadto wprowadzenie postaci kojarzonych z si\u0142\u0105 i odwag\u0105 podkre\u015bli\u0107 mia\u0142o, \u017ce Pomorzanie wywodz\u0105 si\u0119 od nieustraszonych przodk\u00f3w, a co wi\u0119cej \u2013 elementem spajaj\u0105cym ich wewn\u0119trznie mia\u0142a by\u0107 wrogo\u015b\u0107 w stosunku do Polski. Augustyn przeni\u00f3s\u0142 zatem na historyczny grunt wsp\u00f3\u0142czesne mu przekonanie o konieczno\u015bci udowodnienia niezale\u017cno\u015bci Pomorza od Polski. <\/p>\n\n\n\n

Wykorzystany przez Augustyna zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c inny w\u0105tek zwi\u0105zany z histori\u0105 Pomorza, obecny we wcze\u015bniejszych kronikach, dotycz\u0105cy legendarnego miasta Wineta. Wed\u0142ug miejscowej tradycji by\u0142o to wyj\u0105tkowe, bogate miasto, o bardzo du\u017cym znaczeniu, kt\u00f3re zosta\u0142o zniszczone w nieznanych szerzej okoliczno\u015bciach. Miasto Wineta mia\u0142o r\u00f3wnie\u017c da\u0107 nazw\u0119 Wenetom, zamieszkuj\u0105cym Pomorze, kt\u00f3rzy nazwali si\u0119 Pomorzanami \u2013 a wi\u0119c si\u0119gaj\u0105cymi a\u017c do morza \u2013 po zniszczeniu Winety. Augustyn ze Stargardu po\u0142\u0105czy\u0142 w\u0105tek Winety z Juliuszem Cezarem i stwierdzi\u0142, \u017ce ten antyczny w\u00f3dz wybudowa\u0142 w miejscu pozosta\u0142o\u015bci po Winecie miasto Wolin, kt\u00f3re stanowi\u0142o centrum do walk z Polakami. Nakre\u015bli\u0142 w ten spos\u00f3b o\u015b dziej\u00f3w Pomorza i Pomorzan, oplataj\u0105c wok\u00f3\u0142 niej w\u0105tki zaczerpni\u0119te z wcze\u015bniejszych kronik. <\/p>\n\n\n\n

Augustyn podkre\u015bla\u0142, \u017ce polsko-pomorski konflikt trwa\u0142 nieustannie, od czas\u00f3w najdawniejszych, poprzez bardziej mu bli\u017csze i wsp\u00f3\u0142czesne. Przedstawi\u0142 mi\u0119dzy innymi opisy walk toczonych mi\u0119dzy Pomorzem a Polsk\u0105 za czas\u00f3w Boles\u0142awa Krzywoustego, kt\u00f3ry w \u015bwietle przekazu Augustyna by\u0142 zaciek\u0142ym wrogiem Pomorzan. Augustyn stwierdzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce po raz pierwszy pok\u00f3j mi\u0119dzy zwa\u015bnionymi stronami zapanowa\u0142 dzi\u0119ki staraniom Ottona z Bambergu w trakcie dzia\u0142a\u0144 zwi\u0105zanych z prowadzeniem misji chrystianizacyjnej, kt\u00f3r\u0105 na Pomorze skierowa\u0142 Boles\u0142aw Krzywousty. Otton z Bambergu mia\u0142 wyj\u0105tkowe znaczenie dla narracji Augustyna, poniewa\u017c zosta\u0142 on wykreowany na posta\u0107, kt\u00f3ra ustanowi\u0142a na Pomorzu nowy porz\u0105dek zwi\u0105zany z przyj\u0119ciem chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Misja chrystianizacyjna Ottona z Bambergu na Pomorzu, przeprowadzona w latach 1124 \u2013 1125 i 1128 odgrywa\u0142a bowiem istotn\u0105 rol\u0119 w przekazie Augustyna, kt\u00f3ry wykorzysta\u0142 w swojej narracji kilka w\u0105tk\u00f3w zaczerpni\u0119tych z trzech \u017cywot\u00f3w misjonarza, kt\u00f3re powsta\u0142y kr\u00f3tko po jego \u015bmierci w 1139 roku. Autor wykorzysta\u0142 informacje znajduj\u0105ce si\u0119 w tych przekazach jako argumenty do udowodnienia swojej tezy o niezale\u017cno\u015bci Pomorza. Przedstawiaj\u0105c przebieg misji chrystianizacyjnej skupi\u0142 si\u0119 przede wszystkim na postaci Ottona z Bambergu, w tradycji pomorskiej nazywanego Aposto\u0142em Pomorzan. W koncepcji Augustyna przeprowadzenie misji chrystianizacyjnej na Pomorzu przez Ottona z Bambergu zadecydowa\u0142o o p\u00f3\u017aniejszym kszta\u0142cie pomorskiego biskupstwa i ksi\u0119stwa. <\/p>\n\n\n\n

Przeprowadzenie misji chrystianizacyjnej odby\u0142o si\u0119 z inicjatywy Boles\u0142awa Krzywoustego, kt\u00f3ry skierowa\u0142 na Pomorze Ottona z Bambergu. Augustyn ze Stargardu stara\u0142 si\u0119 natomiast umniejszy\u0107 udzia\u0142 Krzywoustego w przeprowadzeniu misji, podkre\u015blaj\u0105c zas\u0142ugi ksi\u0119cia pomorskiego Warcis\u0142awa I, kt\u00f3ry otoczy\u0142 Ottona opiek\u0105 i wsparciem podczas podr\u00f3\u017cy misyjnej. Zabieg ten skutkowa\u0142 dowarto\u015bciowaniem nie tylko samego Warcis\u0142awa I, ale ca\u0142ej pomorskiej dynastii, w\u0142adaj\u0105cej ksi\u0119stwem r\u00f3wnie\u017c w czasach wsp\u00f3\u0142czesnych Augustynowi. Augustyn podkre\u015bli\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w trakcie misji chrystianizacyjnej Otton dzia\u0142a\u0142 z upowa\u017cnienia i za zgod\u0105 papie\u017ca i cesarza, co by\u0142o kolejnym przyk\u0142adem zastosowanego w narracji zabiegu kierunkuj\u0105cego Pomorze ku cesarstwu.<\/p>\n\n\n\n

Opisuj\u0105c przebieg misji chrystianizacyjnej Augustyn ze Stargardu skupi\u0142 si\u0119 na tych elementach, kt\u00f3re mog\u0142y pos\u0142u\u017cy\u0107 za potwierdzenie nadrz\u0119dnej tezy przekazu. Podkre\u015bli\u0142 zatem, \u017ce Otton z Bambergu nie \u017c\u0105da\u0142 od Pomorzan \u017cadnych d\u00f3br materialnych i nie ustanowi\u0142 \u017cadnych op\u0142at po wprowadzeniu chrze\u015bcija\u0144stwa, w tym \u015bwi\u0119topietrza, co zdaniem Augustyna stanowi\u0142o wystarczaj\u0105cy dow\u00f3d na to, \u017ce Pomorze nie musia\u0142o ponosi\u0107 tej op\u0142aty. Wskaza\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wol\u0105 Ottona z Bambergu by\u0142o utworzenie na Pomorzu diecezji podporz\u0105dkowanej bezpo\u015brednio papie\u017cowi, na wz\u00f3r swojej w\u0142asnej diecezji, a sprzeciwianie si\u0119 woli Ottona potraktowa\u0107 nale\u017cy jako nieuznawanie autorytetu papie\u017ca, b\u0119d\u0105cego zwierzchnikiem Ko\u015bcio\u0142a. W bezpo\u015bredni spos\u00f3b zatem przedstawicieli arcybiskupstwa gnie\u017anie\u0144skiego nazwa\u0142 blu\u017aniercami. Misja chrystianizacyjna stanowi\u0142a zatem jeden z podstawowych element\u00f3w narracji Augustyna o pocz\u0105tkach biskupstwa i ksi\u0119stwa pomorskiego.<\/p>\n\n\n\n

Przekaz Augustyna ze Stargardu nale\u017cy analizowa\u0107 nie tylko pod k\u0105tem d\u0105\u017ce\u0144 do potwierdzenia niezale\u017cno\u015bci ko\u015bcielnej Pomorza, ale tak\u017ce kszta\u0142towania pami\u0119ci o pocz\u0105tkach pomorskiego ksi\u0119stwa. Autor bezpo\u015brednio przedstawi\u0142 swoje intencje na pocz\u0105tku utworu, w dedykacji skierowanej do szczeci\u0144skiego ksi\u0119cia Barnima III, kt\u00f3rego nazwa\u0142 pentarch\u0105 sprawuj\u0105cym w\u0142adz\u0119 nad Szczecinem, Pomorzem, S\u0142awi\u0105, Kaszubami i Lucicami. Augustyn podkre\u015bli\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Barnim III pochodzi z kr\u00f3lewskiego rodu si\u0119gaj\u0105cego wspomnianego ju\u017c powy\u017cej Attyli, a utw\u00f3r, kt\u00f3ry zadedykowa\u0142 Barnimowi ma przedstawi\u0107 dzieje pomorskiej dynastii. Posta\u0107 Barnima III nieprzypadkowo znalaz\u0142a si\u0119 w Protokole<\/em>; by\u0142 to w\u00f3wczas najsilniejszy z pomorskich ksi\u0105\u017c\u0105t, kt\u00f3rego dzia\u0142ania przyczyni\u0142y si\u0119 do wzmocnienia pozycji Pomorza, usuni\u0119cia brandenburskiej zwierzchno\u015bci lennej i ostatecznie uznania za samodzielne ksi\u0119stwo Rzeszy. Protok\u00f3\u0142<\/em> Augustyna ze Stargardu jest zatem przyk\u0142adem rodzimej, pomorskiej historiografii, celem powstania kt\u00f3rej by\u0142o kszta\u0142towanie pami\u0119ci o przesz\u0142o\u015bci Pomorza. O jego znaczeniu \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce fakt, i\u017c przedstawione w nim twierdzenia wykorzystywane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c w p\u00f3\u017aniejszych przyk\u0142adach pomorskiego dziejopisarstwa.<\/p>\n\n\n

\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n