{"id":3024,"date":"2026-04-21T20:29:04","date_gmt":"2026-04-21T20:29:04","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3024"},"modified":"2026-04-28T16:37:29","modified_gmt":"2026-04-28T16:37:29","slug":"dynastia-gryfitow-1523-1637","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/dynastia-gryfitow-1523-1637\/","title":{"rendered":"Dynastia Gryfit\u00f3w 1523 \u2013 1637"},"content":{"rendered":"\n

Polityka dynastyczna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Okres panowania ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X, zmar\u0142ego w 1523 roku, to czas prze\u0142omu \u2013 przej\u015bcia od monarchii \u015bredniowiecznej do pa\u0144stwa nowo\u017cytnego i kultury renesansu (tak\u017ce w wymiarze politycznym). Mia\u0142 on dziewi\u0119cioro prawowitych dzieci: Krzysztofa (zm. ok. 1521), Ann\u0119 (ur. 1491 \/ 1492, zm. 1550), Jerzego (1493\u20131531), Kazimierza (1494\u20131518), El\u017cbiet\u0119 (zm. przed 1518), Zofi\u0119 (ok. 1500\u20131568), Barnima (ok. 1500\u20131501), ponownie Barnima (1501\u20131573) i wreszcie Ottona (1502\/1503\u20131518) oraz syna z nieprawego \u0142o\u017ca Joachima (zm. ok. 1549). Po \u015bmierci Bogus\u0142awa w 1523 roku naturalnym dziedzicem by\u0142 najstarszy \u017cyj\u0105cy syn Jerzy I. Ksi\u0105\u017c\u0119 by\u0142 dwukrotnie \u017conaty; z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z Ameli\u0105 Wittelsbach\u00f3wn\u0105 mia\u0142 syna Filipa (1515\u20131560), o kt\u00f3rym jeszcze b\u0119dzie mowa. Po \u015bmierci Jerzego, kt\u00f3ry panowa\u0142 ledwie 8 lat, dosz\u0142o do ponownego podzia\u0142u Ksi\u0119stwa na cz\u0119\u015b\u0107 szczeci\u0144sk\u0105 i wo\u0142ogosk\u0105.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Portret Bogus\u0142awa X, malarz nieznany, ok. 1650, PD, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bogislaw_X_von_Pommern.JPG<\/a> (dost\u0119p: 21 III 2026)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Obie cz\u0119\u015bci Ksi\u0119stwa, w wyniku losowania, obj\u0119li: cz\u0119\u015b\u0107 szczeci\u0144sk\u0105 Barnim IX Stary (w historiografii okre\u015blany r\u00f3wnie\u017c XI; panowa\u0142 ju\u017c w ostatnich dw\u00f3ch latach rz\u0105d\u00f3w Jerzego I), za\u015b cz\u0119\u015b\u0107 wo\u0142ogosk\u0105 w\u0142a\u015bnie wspomniany wy\u017cej Filip I Pobo\u017cny. Od tej pory, a\u017c do ponownego zjednoczenia za Bogus\u0142awa XIV w 1625, mamy do czynienia z dwoma cz\u0119\u015bciami Ksi\u0119stwa (de facto <\/em>z dwoma ksi\u0119stwami): Szczeci\u0144skim i Wo\u0142ogoskim.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Portret Barnima IX, miedzioryt, Georg Walch, Niemcy, 1632 \u2013 1654, DP, ze zbior\u00f3w Rijskmuseum Amsterdam, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Portret_van_Barnim_IX,_Herzog_von_Pommern-Stettin,_RP-P-1911-4168.jpg<\/a> (21 III 2026)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Linia szczeci\u0144ska przedstawia\u0142a si\u0119 nast\u0119puj\u0105co. Po \u015bmierci Barnima IX (XI) w 1573 rz\u0105dy przej\u0105\u0142 Jan Fryderyk, syn ksi\u0119cia Filipa I. Jego nast\u0119pc\u0105 na Szczecinie zosta\u0142 jego brat Barnim X M\u0142odszy, kt\u00f3ry panowa\u0142 jednak tylko 3 lata. Nast\u0119pnym panuj\u0105cym, jednak ledwie kilka tygodni, by\u0142 kolejny syn Filipa I \u2013 ksi\u0105\u017c\u0119 Kazimierz VII (tylko w 1603). Po jego rezygnacji kolejne trzy lata to rz\u0105dy Bogus\u0142awa XIII, kt\u00f3rego nast\u0119pc\u0105 w 1606 zosta\u0142 Filip II Pobo\u017cny. Po jego \u015bmierci w 1618 rz\u0105dy (na dwa lata) przej\u0105\u0142 jego brat Franciszek, a nast\u0119pnie ostatni z Gryfit\u00f3w na ksi\u0105\u017c\u0119cym tronie \u2013 Bogus\u0142aw XIV. Za jego rz\u0105d\u00f3w Ksi\u0119stwo Pomorskie ponownie zosta\u0142o zjednoczone (1625), jednak splot niekorzystnych okoliczno\u015bci \u2013 bezpotomna \u015bmier\u0107, wojna trzydziestoletnia i panowanie Szwed\u00f3w na Pomorzu \u2013 sprawi\u0142, \u017ce Ksi\u0119stwo upad\u0142o i w ten spos\u00f3b po 500 latach zako\u0144czy\u0142 si\u0119 okres pomorskiej pa\u0144stwowo\u015bci i istnienia samej dynastii.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Portret Filipa I Pobo\u017cnego, Lucas Cranach m\u0142odszy, 1541, DP, zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Filip_I_pomorski.jpg<\/a> (dost\u0119p 21 III 2026)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Z kolei w Ksi\u0119stwie Wo\u0142ogoskim po \u015bmierci Filipa I (1560) tron obj\u0105\u0142 jego syn, Jan Fryderyk, kt\u00f3ry panowa\u0142 wesp\u00f3\u0142 z bratem Bogus\u0142awem XIII do roku 1569, kiedy to przej\u0105\u0142 Ksi\u0119stwo Szczeci\u0144skie. Ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIII formalnie nie obj\u0105\u0142 ca\u0142ego Ksi\u0119stwa Wo\u0142ogoskiego, a jedynie jego zachodnie po\u0142acie. Na tronie w Wo\u0142ogoszczy zasiad\u0142 jego brat Ernest Ludwik, panuj\u0105cy do 1592. Jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 syn, Filip Juliusz, nad kt\u00f3rym, ze wzgl\u0119du na jego ma\u0142oletno\u015b\u0107, opiek\u0119 sprawowa\u0142 wuj \u2013 Bogus\u0142aw XIII. Filip Juliusz by\u0142 ostatnim samodzielnym ksi\u0119ciem wo\u0142ogoskim; po jego \u015bmierci w 1625 roku dosz\u0142o do ponownego po\u0142\u0105czenia obu cz\u0119\u015bci w r\u0119kach jego kuzyna, Bogus\u0142awa XIV.<\/p>\n\n\n\n

 Wy\u017cej zarysowane, skomplikowane losy podzia\u0142\u00f3w i dziedziczenia w obu cz\u0119\u015bciach pa\u0144stwa Gryfit\u00f3w, nakre\u015blaj\u0105 jego losy tylko w og\u00f3lnych ramach. Nie wszyscy cz\u0142onkowie rodu bowiem dziedziczyli; musimy te\u017c pami\u0119ta\u0107 o ksi\u0119\u017cnych i ksi\u0119\u017cniczkach, kt\u00f3rych rola by\u0142a cz\u0119sto znacz\u0105ce i mia\u0142a wp\u0142yw na polityk\u0119 dynastyczn\u0105 i mi\u0119dzynarodow\u0105. Dodatkowo jasno\u015b\u0107 sytuacji komplikuj\u0105 podzia\u0142y wewn\u0119trzne (administracyjne) z wyodr\u0119bnionym biskupstwem kamie\u0144skim, lennem l\u0119borsko-bytowskim i innymi obszarami, czasami o p\u00f3\u0142samodzielnym statusie. M\u0142odsi ksi\u0105\u017c\u0119ta cz\u0119sto otrzymywali takie uposa\u017cenie przygotowuj\u0105c si\u0119 do samodzielnych rz\u0105d\u00f3w, mogli te\u017c traktowa\u0107 to jako \u017ar\u00f3d\u0142o dochodu w przypadku ma\u0142ego prawdopodobie\u0144stwa do otrzymania tronu ksi\u0105\u017c\u0119cego w Szczecinie lub Wo\u0142ogoszczy. Poni\u017cszy schemat porz\u0105dkuje t\u0119 \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 skomplikowan\u0105 wiedz\u0119:<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Linia dynastyczna Gryfit\u00f3w od Bogus\u0142awa X Bogus\u0142awa XIV. Oprac: Rados\u0142\u0105w Skrycki, Adam Makowski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Linia szczeci\u0144ska<\/p>\n\n\n\n

Barnim IX (XI) 1523\u20131573 -> Jan Fryderyk 1573\u20131600 -> Barnim X M\u0142odszy 1600\u20131603           Kazimierz VII 1603 -> Bogus\u0142aw XIII 1603\u20131606 -> Filip II 1606\u20131618 -> Franciszek 1618 \u2013 1620 -> Bogus\u0142aw XIV 1620 \u2013 1637 <\/p>\n\n\n\n

Linia wo\u0142ogoska:<\/p>\n\n\n\n

Filip I 1523\u20131560 -> Jan Fryderyk i Bogus\u0142aw XIII 1560\u20131569 -> Ernest Ludwik 1569\u20131592 -> Filip Juliusz 1592\u20131625 -> Bogus\u0142aw XIV 1625\u20131637 <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Portrety ostatnich Gryfit\u00f3w wok\u00f3\u0142 wielkiego, dziesi\u0119ciopolowego herbu Ksi\u0119stwa Pomorskiego: Filipa II, Filipa Juliusza, Ulryka, Franciszka oraz Bogus\u0142awa XIV, \u201ededykacja\u201d na mapie Pomorza Eilharda Lubinusa, miedzioryt, 1618 (ze zbior\u00f3w Biblioteki G\u0142\u00f3wnej Uniwersytetu Szczeci\u0144skiego)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Bardzo istotne s\u0105 te\u017c powi\u0105zania Gryfit\u00f3w z innymi domami panuj\u0105cymi i dynastiami w Europie. Na pierwszy plan wysuwaj\u0105 si\u0119 brandenburscy Hohenzollernowie, ale w\u015br\u00f3d ma\u0142\u017conek i ma\u0142\u017conk\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0105t i ksi\u0119\u017cniczek pomorskich odnotowujemy tak\u017ce rody ze \u015al\u0105ska, dalekiego Palatynatu (Wittelsbachowie), Szlezwiku-Holsztyna, Brunszwiku-L\u00fcneburga, saskich Wettyn\u00f3w oraz ksi\u0105\u017c\u0105t meklemburskich. Ostatecznie rozlu\u017ani\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas zwi\u0105zki z Polsk\u0105 ostatnich Jagiellon\u00f3w i pierwszych kr\u00f3l\u00f3w elekcyjnych. Tak szerokie kontakty ma\u0142\u017ce\u0144skie, sprofilowane na Rzesz\u0119, to nie tylko zawi\u0105zywanie sojuszy politycznych, ale tak\u017ce podnoszenie presti\u017cu dynastii, opartego na zwi\u0105zkach rodzinnych.<\/p>\n\n\n\n

Bezpotomna \u015bmier\u0107 Bogus\u0142awa XIV nie oznacza\u0142a de facto <\/em>kresu rodu. \u017by\u0142a wci\u0105\u017c siostra ksi\u0119cia \u2013 Anna, kt\u00f3ra po\u015blubi\u0142a ksi\u0119cia Ernesta von Croy. Jej jedyny syn, Ernest Bogus\u0142aw von Croy, by\u0142 zatem po k\u0105dzieli potomkiem Filipa I; mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107 hipotetycznie, \u017ce w sprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach to on zosta\u0142by nast\u0119pc\u0105 Bogus\u0142awa XIV. Niestety, wojna i s\u0142abo\u015b\u0107 polityczna ostatniego Gryfity sprawi\u0142y, \u017ce sprawy potoczy\u0142y si\u0119 w innym kierunku\u2026<\/p>\n\n\n\n

Polityka wewn\u0119trzna i mi\u0119dzynarodowa<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W osobnym eseju om\u00f3wione zosta\u0142y sprawy zwi\u0105zane z prze\u0142omem religijnym na Pomorzu, kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV. W tym miejscu nale\u017cy tylko wspomnie\u0107, \u017ce przyj\u0119cie luteranizmu jako religii panuj\u0105cej w Ksi\u0119stwie pobudzi\u0142o rozw\u00f3j nauki i sztuki, dzi\u0119ki czemu od II po\u0142owy XVI stulecia mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o \u201ez\u0142otym wieku\u201d kultury pomorskiej. Ksi\u0105\u017c\u0119ta stali si\u0119 pierwszymi i najwa\u017cniejszymi mecenasami, czerpi\u0105c wzorce z Zachodu Europy. Realizacje takie, jak przebudowa zamku ksi\u0105\u017c\u0119cego w Szczecinie, rozpocz\u0119ta za panowania Jana Fryderyka, budowa Kunstkammery <\/em>Filipa II, zam\u00f3wienie wielkiej mapy Ksi\u0119stwa u Eilharda Lubinusa to tylko niekt\u00f3re z inicjatyw buduj\u0105ce splendor panuj\u0105cych. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Atlasowa wersja mapy Eilharda Lubinusa, wydana w Amsterdamie przez Willema Blaeu\u2019a w 1664 (Biblioteka G\u0142\u00f3wna Uniwersytetu Szczeci\u0144skiego, Zbiory Specjalne, K. 1100)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Zainteresowaniom i szerokim horyzontom ksi\u0105\u017c\u0105t w tym okresie sprzyja\u0142y liczne podr\u00f3\u017ce, w tym kawalerskie, kt\u00f3re odbywali po niemal ca\u0142ej Europie Zachodniej, a tak\u017ce wizyty na uniwersytetach. Wraz z pobytami w innych krajach ros\u0142o ich do\u015bwiadczenie, kontakty, i\u2026 kolekcje, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 elementem niezb\u0119dnym dla budowania pozycji nowoczesnego i \u015bwiat\u0142ego w\u0142adcy, pozwalaj\u0105ce r\u00f3wnocze\u015bnie prze\u0142ama\u0107 peryferyjno\u015b\u0107 geograficzno-kulturow\u0105 Pomorza. Okres ten dobrze dokumentuje wystawa sta\u0142a \u201eZ\u0142oty wiek Pomorza\u201d w Muzeum Narodowym w Szczecinie.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Pomnik Heinricha Rubenowa, burmistrza, za\u0142o\u017cyciela i pierwszego rektora Uniwersytetu w Greifswaldzie. W tle budynek rektoratu z po\u0142owy XVIII wieku. fot. Adam Makowski, CC BY-NC 4.0<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Istotnymi instytucjami budowania pomorskiej to\u017csamo\u015bci by\u0142y dwie plac\u00f3wki naukowe i edukacyjne: uniwersytet w Greifswaldzie, za\u0142o\u017cony w 1456 roku oraz Pedagogium Ksi\u0105\u017c\u0119ce w Szczecinie (1544). Wok\u00f3\u0142 tego ostatniego toczy\u0142y si\u0119 dyskusje na temat jego charakteru; projektowano je nawet jako uniwersytet, ewentualnie mia\u0142o zast\u0105pi\u0107 podupad\u0142\u0105 akademi\u0119 greifswaldzk\u0105. Ostatecznie przybra\u0142o charakter szko\u0142y \u201ep\u00f3\u0142wy\u017cszej\u201d. Na map\u0119 Pomorza po przyj\u0119ciu reformacji nale\u017cy na\u0142o\u017cy\u0107 ca\u0142\u0105 siec szk\u00f3\u0142 elementarnych, wiejskich i \u2013 przede wszystkim \u2013 miejskich. W tych ostatnich, zwanych \u0142aci\u0144skimi, musia\u0142o uczy\u0107 przynajmniej dw\u00f3ch nauczycieli (na wsiach z regu\u0142y by\u0142 jeden). W 1563 roku liczba szk\u00f3\u0142 miejskich wzros\u0142a do oko\u0142o 30, przy czym uczono tam w kilku klasach i robi\u0142a to wi\u0119ksza (ni\u017c zalecanych minimum dw\u00f3ch) liczba nauczycieli. Program nauczania by\u0142 \u015bci\u015ble zwi\u0105zany z now\u0105 religi\u0105. Opr\u00f3cz szk\u00f3\u0142 \u0142aci\u0144skich, \u201ekoncesjonowanych\u201d, istnia\u0142y tak\u017ce tzw. szko\u0142y niemieckie, o ni\u017cszym statusie, dzia\u0142aj\u0105ce czasami bez, a czasami z koncesj\u0105 w\u0142adz miejskich.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

W niemal ca\u0142ym omawianym okresie istnia\u0142y na Pomorzu dwa o\u015brodki w\u0142adzy \u2013 dwory w Szczecinie i Wo\u0142ogoszczy. Stopniowo krystalizowa\u0142a si\u0119 struktura podzia\u0142u w\u0142adzy i kompetencji poszczeg\u00f3lnych urz\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re skupia\u0142y si\u0119 przede wszystkim wok\u00f3\u0142 panuj\u0105cego, jednak z wyra\u017anym podzia\u0142em na zarz\u0105d dworski i pa\u0144stwowy. Najwa\u017cniejszym urz\u0119dem na dworze ksi\u0105\u017c\u0119cym, licz\u0105cym w obu przypadkach po oko\u0142o 200 os\u00f3b, by\u0142 marsza\u0142ek<\/strong>, zajmuj\u0105cy si\u0119 przede wszystkim organizacj\u0105 i funkcjonowaniem najbli\u017cszego otoczenia ksi\u0119cia. Osobno funkcjonowa\u0142a kancelaria ksi\u0105\u017c\u0119ca z kanclerzem<\/strong>, w kt\u00f3rej kompetencjach by\u0142y sprawy mi\u0119dzynarodowe, wewn\u0119trzne, zarz\u0105d dworu, s\u0105downictwo nadworne i fiskalizm. <\/p>\n\n\n\n

Centralnym organem s\u0105downiczym by\u0142 s\u0105d nadworny<\/strong>. Przy ograniczeniu mo\u017cliwo\u015bci odwo\u0142ania do s\u0105du kameralnego Rzeszy, stanowi\u0142 on najwy\u017cszy o\u015brodek prawny w obu ksi\u0119stwach (z wy\u0142\u0105czeniem biskupstwa kamie\u0144skiego). Do niego wnoszono apelacje od wyrok\u00f3w s\u0105d\u00f3w ni\u017cszych instancji \u2013 miejskich, grodzkich i landw\u00f3jtowskich. W niekt\u00f3rych wypadkach (dotycz\u0105cych szlachty i patrycjatu miejskiego) m\u00f3g\u0142 stanowi\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie s\u0105d pierwszej instancji.<\/p>\n\n\n\n

Najwy\u017cszym urz\u0119dnikiem skarbowym by\u0142 rentmistrz<\/strong> krajowy. Pocz\u0105tkowo podlega\u0142y mu dochody zar\u00f3wno ksi\u0105\u017c\u0119ce jak i krajowe, natomiast z czasem jego kompetencje zosta\u0142y ograniczone do kasy \u201erz\u0105dowej\u201d oraz prywatnej szkatu\u0142y ksi\u0119cia. Mimo tego ograniczenia, sekularyzacja d\u00f3br ko\u015bcielnych po przyj\u0119ciu reformacji wzmocni\u0142a doch\u00f3d pa\u0144stwowy, zatem i rola rentmistrza wzros\u0142a. Sam Ko\u015bci\u00f3\u0142 na Pomorzu, wraz ze zmian\u0105 wyznania, zosta\u0142 ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowany ksi\u0105\u017c\u0119tom, kt\u00f3rzy byli tak\u017ce tytularnymi biskupami kamie\u0144skimi. Na jego czele sta\u0142 superintendent<\/strong>, a funkcjonowanie, uposa\u017cenie i organizacj\u0119 okre\u015bla\u0142y kolejne ordynacje ko\u015bcielne. Zmiany te doprowadzi\u0142y nie tylko do wzmocnienia skarbu i utworzenia Ko\u015bcio\u0142a \u201epa\u0144stwowego\u201d, ale tak\u017ce nowego podzia\u0142u terytorialnego \u2013 liczba domen wzros\u0142a o 11 (do \u0142\u0105cznej liczby 25, do kt\u00f3rych nale\u017cy doliczy\u0107 kolejnych 6 w ksi\u0119stwie kamie\u0144skim). <\/p>\n\n\n\n

W okresie tym, a szczeg\u00f3lnie jego drugiej po\u0142owie, nast\u0105pi\u0142o dalsze wzmocnienie roli stan\u00f3w pomorskich, w tym szczeg\u00f3lnie szlachty. B\u0119dzie to mia\u0142o swoje tragiczne skutki w okresie wojny trzydziestoletniej, kiedy to obronno\u015b\u0107 Ksi\u0119stwa w du\u017cej mierze zale\u017ca\u0142a od postawy zwo\u0142ywanego przez ksi\u0119cia pospolitego ruszenia oraz samoopodatkowywania si\u0119 szlachty na cele wojenne. \u0179r\u00f3d\u0142em pot\u0119gi politycznej i ekonomicznej tej grupy spo\u0142ecznej by\u0142 intensywny rozw\u00f3j gospodarki folwarczno-pa\u0144szczy\u017anianej, wzmocnionej po sekularyzacji d\u00f3br ko\u015bcielnych. Wzrost znaczenia szlachty odbywa\u0142 si\u0119 kosztem samodzielno\u015bci miast, szczeg\u00f3lnie \u015brednich i ma\u0142ych, na co nak\u0142ada\u0142o si\u0119 rozlu\u017anienie zwi\u0105zk\u00f3w z trac\u0105c\u0105 w\u00f3wczas na znaczeniu Hanz\u0105. Wzgl\u0119dn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 zachowa\u0142y najwi\u0119ksze z nich, przede wszystkim Stralsund, nieco mniejsz\u0105 miasta rezydencjonalne \u2013 Szczecin i Wo\u0142ogoszcz. Z regu\u0142y interesy miasta na zewn\u0105trz reprezentowa\u0142 sam ksi\u0105\u017c\u0119.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Stosunkowo d\u0142ugi okres pokoju, bez konflikt\u00f3w z s\u0105siadami, pozwoli\u0142 na skupienie si\u0119 na sprawach wewn\u0119trznych i u\u0142o\u017ceniu stosunk\u00f3w z po\u0142udniowym s\u0105siadem \u2013 Brandenburgi\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Po wojnach, prowadzonych przez Bogus\u0142awa X jeszcze w poprzednim stuleciu, stosunki z brandenburskimi Hohenzollernami stale si\u0119 poprawia\u0142y. Jeszcze za czas\u00f3w Bogus\u0142awa w Pyrzycach podpisano uk\u0142ad pomorsko-brandenburski (1493), w my\u015bl kt\u00f3rego Brandenburgia zrzek\u0142a si\u0119 zwierzchno\u015bci lennej nad Pomorzem, w zamian za co elektorzy otrzymali prawo dziedziczenia w Ksi\u0119stwie w przypadku wymarcia Gryfit\u00f3w. Warunki zosta\u0142y powt\u00f3rzone w Grimnitz (Grzmi\u0105cej, 1529), w kt\u00f3rym to traktacie (zatwierdzonym przez cesarza) elektorzy otrzymali prawo tytu\u0142owania si\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119tami pomorskimi. Ostatecznie po niemal jednoczesnej \u015bmierci (1571) wsp\u00f3\u0142panuj\u0105cych w Brandenburgii elektora Joachima II i margrabiego Jana (rz\u0105dzi\u0142 tylko w Nowej Marchii), w 1572 roku w Choszcznie dosz\u0142o do spotkania ksi\u0119cia Jana Fryderyka i elektora Jana Jerzego, a wynikiem by\u0142o podpisanie kolejnego uk\u0142adu o wzajemnym dziedziczeniu (tzw. uk\u0142adu na prze\u017cycie). Potwierdza\u0142 on prawo Hohenzollern\u00f3w do Pomorza w wypadku wymarcia Gryfit\u00f3w, za\u015b ci drudzy mieli prawo do obj\u0119cia Nowej Marchii w przypadku wyga\u015bni\u0119cia dynastii Hohenzollern\u00f3w (do przej\u0119cia marchii elektoralnej wymagana by\u0142a sankcja cesarza). Kwestia ta stawa\u0142a jeszcze kilkakrotnie na arenie dyplomatycznej (1598, 1601, 1609, 1620), jednak rozmowy te potwierdza\u0142y wcze\u015bniej zawarte porozumienia. Sta\u0142y si\u0119 one podstaw\u0105 roszcze\u0144 brandenburskich po 1637 roku, kiedy w wyniku bezpotomnej \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV pojawi\u0142 si\u0119 problem dalszych los\u00f3w Ksi\u0119stwa. <\/p>\n\n\n\n

Kolejn\u0105 konsekwencj\u0105 poprawy wzajemnych stosunk\u00f3w pomorsko-brandenburskich by\u0142a pr\u00f3ba uregulowania \u017ceglugi warcia\u0144sko-odrza\u0144skiej, w kt\u00f3rym to procesie aktywnie uczestniczy\u0142a r\u00f3wnie\u017c Rzeczpospolita. W 1618 roku, w nowomarchijskim Trzebiszewie dosz\u0142o do podpisania stosownego dokumentu mi\u0119dzy Brandenburgi\u0105 a Polsk\u0105, kt\u00f3ry u\u0142atwia\u0142 handel m.in. zbo\u017cem, jednak nie ko\u0144czy\u0142 definitywnie walki gospodarczej mi\u0119dzy Szczecinem a brandenburskim Frankfurtem, kt\u00f3ry posiada\u0142 prawo sk\u0142adu. <\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cnym wydarzeniem dyplomatycznym, kt\u00f3re potencjalnie mog\u0142o wzmocni\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 pozycj\u0119 Pomorza, by\u0142 zorganizowany w Szczecinie tzw. Kongres Pomorski (1570), na kt\u00f3rym dyplomaci pa\u0144stw basenu Morza Ba\u0142tyckiego mieli dokona\u0107 pacyfikacji po I wojnie p\u00f3\u0142nocnej. Cho\u0107 Pomorze mia\u0142o sta\u0107 si\u0119 wa\u017cnym podmiotem polityki mi\u0119dzynarodowej i jednocze\u015bnie arbitrem, poza zrujnowaniem finans\u00f3w pa\u0144stwa niewiele dobrego z tego wydarzenia wynik\u0142o. Zagadnienie to r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142o om\u00f3wione w osobnym eseju.<\/p>\n\n\n\n

*** <\/p>\n\n\n\n

Lata mi\u0119dzy \u015bmierci\u0105 Bogus\u0142awa X a bezpotomn\u0105 \u015bmierci\u0105 Bogus\u0142awa XIV to okres intensywnych zmian i wyj\u0105tkowego rozkwitu kultury Ksi\u0119stwa Pomorskiego. Dosz\u0142o do licznych reform, w tym przede wszystkim zmiany wyznania, kt\u00f3re poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 wzmocnienie pozycji ksi\u0105\u017c\u0105t i niespotykane dotychczas inwestycje w edukacj\u0119, nauk\u0119 i sztuk\u0119. Nale\u017cy wspomnie\u0107 tak\u017ce o aktywno\u015bci rodzimych tw\u00f3rc\u00f3w: powstaj\u0105 kroniki Pomorza i Szczecina, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 ukazuje si\u0119 drukiem (r\u00f3wnie\u017c z ilustracjami), opracowane zostaj\u0105 dzieje pomorskiego Ko\u015bcio\u0142a, zak\u0142adane s\u0105 pierwsze drukarnie ksi\u0105\u017c\u0119ce, o coraz wi\u0119kszym repertuarze wydawniczym, a \u015brodowisko pomorskich uczonych z powodzeniem uprawia poezj\u0119 kunsztown\u0105. Wiedza o Ksi\u0119stwie trafia do najwa\u017cniejszych dzie\u0142 kosmograficznych, jak Civitates Orbis Terrarum <\/em>Georga Brauna i Fransa Hogenberga czy Kosmografii <\/em>Sebastiana M\u00fcnstera.<\/p>\n\n\n\n

Jednocze\u015bnie jednak II po\u0142owa XVI stulecia objawi\u0142a du\u017c\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105 Ksi\u0119stwa, kt\u00f3re sukcesywnie pogr\u0105\u017ca\u0142o si\u0119 w d\u0142ugach. Bilans dochod\u00f3w i wydatk\u00f3w, mimo splendoru budowanego przez dynasti\u0119, okaza\u0142 si\u0119 na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 jedn\u0105 z przyczyn upadku pa\u0144stwowo\u015bci. S\u0142abo\u015bci te z ca\u0142\u0105 moc\u0105 objawi\u0142y si\u0119 w okresie panowania ksi\u0119cia Franciszka, a p\u00f3\u017aniej Bogus\u0142awa XIV. Pomorzu przysz\u0142o zmierzy\u0107 si\u0119 z dwiema najwi\u0119kszymi pot\u0119gami militarnymi \u00f3wczesnej Europy \u2013 cesarstwem i Szwecj\u0105. Lawirowanie dyplomatyczne i pr\u00f3by zachowania neutralno\u015bci w zupe\u0142nie nowej rzeczywisto\u015bci politycznej, okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne i w konsekwencji doprowadzi\u0142y do podzia\u0142u terytorium pa\u0144stwa pomi\u0119dzy Szwecj\u0119 i Brandenburgi\u0119.<\/p>\n\n\n