{"id":3132,"date":"2026-06-16T07:51:25","date_gmt":"2026-06-16T07:51:25","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3132"},"modified":"2026-06-16T07:59:16","modified_gmt":"2026-06-16T07:59:16","slug":"polscy-robotnicy-w-prowincji-pomorze-w-latach-1871-1945","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/polscy-robotnicy-w-prowincji-pomorze-w-latach-1871-1945\/","title":{"rendered":"Polscy robotnicy w Prowincji Pomorze w latach 1871-1945."},"content":{"rendered":"\n

Od pracy sezonowej do przymusowej eksploatacji na rzecz gospodarki III Rzeszy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rynek pracy w proklamowanym w 1871 r. Cesarstwie Niemieckim odznacza\u0142 si\u0119 wyra\u017an\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 w wynagrodzeniach mi\u0119dzy zachodem a wschodem kraju oraz mi\u0119dzy miastem a wsi\u0105. Gwa\u0142townie nasilaj\u0105ce si\u0119 od szczytowego okresu industrializacji zjawisko wyludnienia wsi (Landflucht<\/em>) powodowa\u0142o powstanie znacznego niedoboru r\u0105k do pracy oraz wymusza\u0142o migracj\u0119 si\u0142y roboczej, zw\u0142aszcza ludzi m\u0142odych. Te negatywne trendy dotyczy\u0142y w szczeg\u00f3lno\u015bci teren\u00f3w pruskich na wschodzie, w tym w du\u017cym stopniu Prowincji Pomorze. Obszar ten, jak wiadomo, odznacza\u0142 si\u0119 charakterem wybitnie agrarnym i do\u015b\u0107 archaiczn\u0105 struktur\u0105 gospodarcz\u0105, poza Szczecinem ze stosunkowo mniejszym udzia\u0142em przemys\u0142u. W nowych warunkach ustrojowo-politycznych po 1871 r. prowincja ta si\u0142\u0105 rzeczy musia\u0142a pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 regionu zepchni\u0119tego na peryferie. Poniewa\u017c brakowa\u0142o surowc\u00f3w, a g\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia by\u0142a tam niska, co dodatkowo pog\u0142\u0119bia\u0142a emigracja, ziemie te mia\u0142y niema\u0142e trudno\u015bci z w\u0142\u0105czeniem si\u0119 w obieg gospodarczy i proces industrializacji II Rzeszy.  <\/p>\n\n\n\n

Zjednoczone pa\u0144stwo niemieckie, zamiast pr\u00f3bowa\u0107 zaradzi\u0107 w spos\u00f3b systemowy sytuacji na rolniczych terenach na wsch\u00f3d od \u0141aby, postawi\u0142o na protekcjonizm, m.in. wprowadzaj\u0105c c\u0142a ochronne na wsi, a jednocze\u015bnie otworzy\u0142o granice dla zagranicznych pracownik\u00f3w sezonowych (Saisonarbeiter<\/em>). Ci ostatni nap\u0142ywaj\u0105cy co roku na Pomorze byli g\u0142\u00f3wnie Polakami, cz\u0119stokro\u0107 m\u0142odymi ch\u0142opami z zaboru rosyjskiego i austriackiego (Galicji), kt\u00f3rzy przybywali tam ze wzgl\u0119du na wysokie bezrobocie, przeludnienie i niski poziom \u017cycia w ich miejscu zamieszkania. Rezerwa polskiej si\u0142y roboczej na wsi pomorskiej s\u0142u\u017cy\u0142a jako wyr\u00f3wnanie braku robotnik\u00f3w niemieckich migruj\u0105cych r\u00f3wnie\u017c z tej prowincji masowo na zach\u00f3d (Ostflucht<\/em>) w zwi\u0105zku z intensywnym rozwojem niemieckiego przemys\u0142u (g\u0142\u00f3wnie w Zag\u0142\u0119biu Ruhry). Jej nap\u0142yw na Pomorze mo\u017cna by\u0142o w prosty spos\u00f3b regulowa\u0107 w zale\u017cno\u015bci od zapotrzebowania tamtejszego rolnictwa.  <\/p>\n\n\n\n

W\u0142adze niemieckie wychodzi\u0142y z za\u0142o\u017cenia, \u017ce warunki p\u0142acowe i socjalne Saisonarbeiter<\/em> mog\u0105 by\u0107 ni\u017csze od standard\u00f3w niemieckich robotnik\u00f3w rolnych. Polacy byli pod wieloma wzgl\u0119dami niezwykle wygodnymi emigrantami zarobkowymi dla pomorskich przedsi\u0119biorc\u00f3w rolnych i wielkich w\u0142a\u015bcicieli ziemskich (junkr\u00f3w). Ciesz\u0105c si\u0119, \u017ce w og\u00f3le znale\u017ali prac\u0119, cz\u0119sto bez s\u0142owa skargi godzili si\u0119 na niskie wynagrodzenie i z\u0142e warunki zakwaterowania, nieregularny czas pracy oraz protekcjonalne i nierzadko dyskryminuj\u0105ce traktowanie. Do tego nie trzeba by\u0142o za nich op\u0142aca\u0107 sk\u0142adek na ubezpieczenie spo\u0142eczne. Spos\u00f3b, w jaki w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w ziemskich ich traktowali coraz cz\u0119\u015bciej okre\u015blano, nie tylko zreszt\u0105 w Prowincji Pomorskiej, mianem zwyk\u0142ego wyzysku. Niemniej nawet przy szerokiej interpretacji tego poj\u0119cia nie mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 stricte <\/em>o pracy przymusowej. Polacy przybywali tam wszak dobrowolnie z pobudek ekonomicznych. Zgodnie z niemieckim prawem z 1891 r. w miesi\u0105cach zimowych, na kilka dni przed \u015bwi\u0119tami Bo\u017cego Narodzenia, robotnicy cudzoziemscy musieli wraca\u0107 do swoich stron rodzinnych. Je\u015bli w tym czasie zostali zatrzymani na terytorium Pomorza, czy szerzej Prus, w\u0142adze niemieckie przymusowo wydala\u0142y ich z kraju. Celem tego dzia\u0142ania by\u0142o nade wszystko zapobie\u017cenie trwa\u0142emu osiedlaniu si\u0119 Polak\u00f3w na tych ziemiach. W tym kontek\u015bcie Bogdan Dopiera\u0142a s\u0142usznie wskazywa\u0142, \u017ce sezonowo\u015b\u0107 ich pracy by\u0142a jednak ,,w wielu wypadkach pozorna\u201d, gdy\u017c po dwu- lub trzymiesi\u0119cznym pobycie w domu rodzinnym musieli ,,wr\u00f3ci\u0107 na poprzednie miejsce pracy do zachodniopomorskiego junkra\u201d, a niekiedy zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce ,,ludzie z jednych okolic, cz\u0119sto nawet cz\u0142onkowie tych samych rodzin przez kilka pokole\u0144 wyje\u017cd\u017cali na prac\u0119 do tych samych wsi\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Pomorscy w\u0142a\u015bciciele ziemscy zainteresowani byli przede wszystkim brygadami \u017cniwiarzy i zbieraczami ziemniak\u00f3w (zw\u0142aszcza na terenach Pomorza Tylnego), czyli czasowymi pracownikami polowymi, kt\u00f3rych po zbiorach d\u0142u\u017cej nie potrzebowano i kt\u00f3rym nie chciano dodatkowo p\u0142aci\u0107. Sporo Polak\u00f3w pracowa\u0142o te\u017c w owym czasie przy zbiorach burak\u00f3w cukrowych, zw\u0142aszcza w takich powiatach jak Pyrzyce, Greifswald, Anklamm, Randow, Franzburg, Demmin, Rugia, Koszalin, Gryfice, Gryfino czy Uznam-Wolin. W kolejnych latach, szczeg\u00f3lnie po 1900 r., okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce polscy pracownicy sezonowi, w reakcji na zbyt z\u0142e traktowanie i niskie wynagrodzenie, cz\u0119sto opuszczali miejsce pracy przed up\u0142ywem terminu umowy, najcz\u0119\u015bciej po to, by podj\u0105\u0107 zatrudnienie u innego w\u0142a\u015bciciela na lepszych warunkach. <\/p>\n\n\n\n

Rozp\u0119tana pod koniec lipca 1914 r. I wojna \u015bwiatowa, kt\u00f3ra do\u015b\u0107 szybko przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w wieloletni\u0105 wojn\u0119 na wyczerpanie, przynios\u0142a zwrot w kwestii zatrudniania obcokrajowc\u00f3w w Rzeszy, nie tylko w Prowincji Pomorskiej. Opr\u00f3cz wykorzystania pracy zagranicznych je\u0144c\u00f3w wojennych, na tym terenie Niemcy niebawem zacz\u0119li te\u017c zmusza\u0107 do pracy w rolnictwie polskich cywil\u00f3w. Osobom przebywaj\u0105cym na Pomorzu, o ile nie pochodzili ze sprzymierzonych z Rzesz\u0105 Austro-W\u0119gier (zab\u00f3r austriacki), po wyga\u015bni\u0119ciu umowy kategorycznie zabroniono powrotu do stron rodzinnych. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich robotnik\u00f3w musia\u0142a pozosta\u0107 w maj\u0105tkach po\u0142o\u017conych na wsch\u00f3d od \u0141aby a\u017c do ko\u0144ca wojny. Ponadto, Niemcy rozpocz\u0119li w zaborze rosyjskim masowe deportacje Polak\u00f3w na roboty. \u015arodki przymusowe spotka\u0142y si\u0119 z silnym oporem ludno\u015bci, jednak w szczytowym momencie w latach 1917-1918 w ca\u0142ej Rzeszy znajdowa\u0142o si\u0119 mimo wszystko ok. 410 000 Polak\u00f3w, z czego ponad 70% z nich umieszczono na wsi. Szacuje si\u0119, \u017ce na Pomorzu pracowa\u0142o w\u00f3wczas nawet kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b tej narodowo\u015bci, przy czym cz\u0119sto trudno jest wyznaczy\u0107 granic\u0119 mi\u0119dzy formaln\u0105 a faktyczn\u0105 dobrowolno\u015bci\u0105 ich zatrudnienia. Aczkolwiek z uwagi na r\u00f3\u017cnorodne prawne restrykcje, \u015brodki dyscyplinuj\u0105ce i reglamentacje wobec Polak\u00f3w niejednokrotnie mia\u0142o ono charakter wprost przymusowy, o czym \u015bwiadczy\u0142a te\u017c rosn\u0105ca z czasem liczba ucieczek z pomorskich gospodarstw. <\/p>\n\n\n\n

Warto przy tym nadmieni\u0107, \u017ce spo\u015br\u00f3d ok. 40 000 Polak\u00f3w przebywaj\u0105cych w Prowincji Pomorze prawie jedna czwarta, m.in. z uwagi na z\u0142e warunki pracy, zbyt niskie zarobki i niedostateczn\u0105 aprowizacj\u0119, odm\u00f3wi\u0142a podpisania um\u00f3w o prac\u0119 na rok 1918. Towarzyszy\u0142a temu jednocze\u015bnie popularna w\u015br\u00f3d pomorskich mieszka\u0144c\u00f3w, inspirowana r\u00f3wnie\u017c centralnie, ksenofobiczna propaganda o polskim \u017cywiole zagra\u017caj\u0105cym rzekomo regionalnej spoisto\u015bci narodowej tego regionu. Historycy zajmuj\u0105cy si\u0119 omawianym zagadnieniem sugeruj\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie w latach 1914-1918 kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 ju\u017c pewne mechanizmy eksploatacji oraz podszytej rasizmem dyskryminacji obcej si\u0142y roboczej, zw\u0142aszcza pochodzenia s\u0142owia\u0144skiego, nie tylko zreszt\u0105 w niemieckim rolnictwie, kt\u00f3re zostan\u0105 p\u00f3\u017aniej wykorzystane przez re\u017cim Adolfa Hitlera podczas nast\u0119pnej wojny.<\/p>\n\n\n\n

Po I wojnie \u015bwiatowej, po utworzeniu Republiki Weimarskiej, skrajnie nacjonalistyczna oraz w swej wymowie niezwykle wyolbrzymiona propaganda wymierzona w polskich robotnik\u00f3w sezonowych przybywaj\u0105cych w celach zarobkowych do Prowincji Pomorskiej uleg\u0142a dalszej intensyfikacji. Landrat ze S\u0142upska nazwa\u0142 ich wr\u0119cz ,,przedni\u0105 stra\u017c\u0105 polskiej inwazji\u201d, rzecz jasna o charakterze i\u015bcie kolonizatorskim. Natomiast w 1927 r. dyrektor szczeci\u0144skich towarzystw portowych, Alfred Berger, okre\u015bli\u0142 ich mianem ,,nosicieli polskich d\u0105\u017ce\u0144 nacjonalistycznych\u201d. Pomimo tej negatywnej kampanii podsycanej przez rozmaite stowarzyszenia nadgraniczne (Grenzlandverb\u00e4nde<\/em>), polscy robotnicy sezonowi nadal przyje\u017cd\u017cali za prac\u0105 na te ziemie, aczkolwiek pod wzgl\u0119dem statystycznym nie mog\u0142o by\u0107 rzecz jasna por\u00f3wnania z latami 1914-1918. Niemniej w 1919 r., czyli zaraz po wojnie, znajdowa\u0142o si\u0119 tam ich nawet 55 tys., aczkolwiek pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej by\u0142o tu ju\u017c \u201etylko\u201d ponad 24 tys. Polak\u00f3w. W latach 1925-1931 liczba niemieckich zezwole\u0144 na zatrudnianie zagranicznych robotnik\u00f3w rolnych, w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci pochodzenia polskiego, w dalszym ci\u0105gu systematycznie spada\u0142a na Pomorzu, co by\u0142o r\u00f3wnie\u017c wynikiem zmniejszania z roku na rok pozwole\u0144 na takow\u0105 prac\u0119 przez Prowincjnalny Urz\u0105d Pracy. Odzwierciedla\u0142o to zarazem zasadnicz\u0105 zmian\u0119 w stosunku do okresu przedwojennego. Generalnie w znacznie wi\u0119kszym stopniu pracownicy zagraniczni byli traktowani jedynie jako rezerwa na wypadek koniunkturalnych zmian w gospodarce poniewa\u017c zatrudnianie rodowitych Niemc\u00f3w mia\u0142o odt\u0105d wyra\u017any priorytet. W latach silnego wzrostu gospodarczego do Rzeszy, w tym na Pomorze, wpuszczano wi\u0119cej obcokrajowc\u00f3w, a w czasach kryzysu \u2013 mniej. I tak sytuacja na pomorskim rynku pracy w omawianym okresie wygl\u0105da\u0142a nast\u0119puj\u0105co: 1925 r. \u2013 21 512 zezwole\u0144 na prac\u0119; 1926 r. \u2013 19 357; 1927 r. \u2013 19 994; 1928 r. \u2013 21 208; 1929 r.- 18 366; 1930 r.- 17 052; 1931 r. \u2013 8 757. Aczkolwiek nale\u017cy do tego doliczy\u0107 ok. 3000-4000 Polak\u00f3w przebywaj\u0105cych na Pomorzu od wielu lat, z kt\u00f3rych niema\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wraz z rodzinami (r\u00f3wnie\u017c mieszanymi pod wzgl\u0119dem narodowo\u015bciowym) mieszka\u0142a tam na sta\u0142e, niekiedy nawet jeszcze przed 1914 r. Z tej przyczyny byli oni z regu\u0142y zwolnieni od regulacji ograniczaj\u0105cych pobyt i prac\u0119 na tym terenie. W 1928 r. Konsulat RP w Szczecinie donosi\u0142 polskiemu Ministerstwu Spraw Zagranicznych, \u017ce w pod jego dyplomatyczn\u0105 jurysdykcj\u0105 znajdowa\u0142o si\u0119 24 000 polskich robotnik\u00f3w rolnych, g\u0142\u00f3wnie sezonowych. Systematyczne ograniczanie pozwole\u0144 na prac\u0119 przez czynniki prowincjonalne powodowa\u0142o nawet bardziej ni\u017c sporadyczne braki si\u0142y roboczej na pomorskiej wsi, widoczne szczeg\u00f3lnie w powiatach pyrzyckim, szczeci\u0144skim, gryfickim, gryfi\u0144skim, s\u0142upskim, kamie\u0144skim i stargardzkim. Chodzi\u0142o nade wszystko o nader deficytowe okresowo zbiory burak\u00f3w cukrowych (na co skar\u017cyli si\u0119 zw\u0142aszcza cukrownicy szczeci\u0144scy i tamtejsza Izba Rolnicza), zb\u00f3\u017c chlebowych i ziemniak\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Co wa\u017cne, zgodnie z polskim prawem, do 1926 r. wyjazd na tymczasowe roboty do Niemiec by\u0142 zabroniony. Natomiast z punktu widzenia przepis\u00f3w niemieckich do 1927 r. polska emigracja zarobkowa by\u0142a legalna tylko je\u015bli robotnicy zostali zwerbowani przez Niemieck\u0105 Central\u0119 Robotnicz\u0105. Reszta przyjezdnej si\u0142y roboczej przebywa\u0142a tam samowolnie, a zatem nie by\u0142a obj\u0119ta konwencj\u0105 emigracyjn\u0105 z 24 listopada 1927 r. Dokument ten regulowa\u0142 status prawny polskich robotnik\u00f3w. Na jego mocy zostali oni zr\u00f3wnani z pracownikami niemieckimi w zakresie warunk\u00f3w pracy i wynagrodzenia (acz w obu przypadkach niewielkiego) oraz pod k\u0105tem \u015bwiadcze\u0144 opieki spo\u0142ecznej. Podlegali oni te\u017c ochronie prawnej ze strony lokalnych polskich konsulat\u00f3w. Samowolne dzia\u0142ania miejscowych w\u0142adz, w\u0142a\u015bcicieli ziemskich i przedsi\u0119biorc\u00f3w zosta\u0142y zatem skutecznie ograniczone przez og\u00f3lnokrajowe przepisy ramowe.<\/p>\n\n\n\n

Po zdobyciu przez Hitlera w\u0142adzy w Niemczech w 1933 r., pomimo deklarowanej podszytej rasizmem niech\u0119ci do obcokrajowc\u00f3w, d\u0142ugofalowe skutki wielkiego kryzysu ekonomicznego oraz autarkiczne potrzeby gospodarki, zw\u0142aszcza po wprowadzeniu w \u017cycie Planu Czteroletniego w 1936 r., spowodowa\u0142y, \u017ce zatrudnianie zagranicznych robotnik\u00f3w sta\u0142o si\u0119 wr\u0119cz konieczno\u015bci\u0105. W przypadku Pomorza dochodzi\u0142 do tego dotkliwy brak r\u0105k do pracy na wsi i zwi\u0105zana z tym konieczno\u015b\u0107 przej\u015bcia na ekstensywny spos\u00f3b gospodarowania. Mimo tych dzia\u0142a\u0144, w tym bezskutecznych stara\u0144 umieszczania tam Niemc\u00f3w w\u0119gierskich lub s\u0142owackich, nie zdo\u0142ano wyeliminowa\u0107 nap\u0142ywu na te tereny polskich robotnik\u00f3w rolnych, cho\u0107 ju\u017c nie w takim zakresie jak wcze\u015bniej. Co wi\u0119cej, szczeg\u00f3lnie po 1936 r., czyli w okresie intensywnych przygotowa\u0144 re\u017cimu nazistowskiego do wojny, znowu zacz\u0119to anga\u017cowa\u0107 Polak\u00f3w do prac sezonowych na wsi. Do tego w 1937 r. w\u0142adze polskie wyrazi\u0142y zgod\u0119 na ponowne bardziej masowe wysy\u0142anie rodzimych robotnik\u00f3w do Rzeszy. Wiosn\u0105 1939 r,. a zatem na kilka miesi\u0119cy przed wybuchem wojny, bezpo\u015brednio w rolnictwie pomorskim, na niepodzielnych gospodarstwach dziedzicznych pracowa\u0142o oficjalnie 727 polskich robotnik\u00f3w kontraktowych oraz 85 os\u00f3b tej narodowo\u015bci jako sta\u0142a s\u0142u\u017cba domowa. Co interesuj\u0105ce, o wiele liczniejszymi grupami w tym kontek\u015bcie byli w\u00f3wczas W\u0142osi (2450), Jugos\u0142owianie (2167), W\u0119grzy (3035) oraz S\u0142owacy (1058). <\/p>\n\n\n\n

Po napa\u015bci Niemiec nazistowskich na Polsk\u0119 i wybuchu II wojny \u015bwiatowej we wrze\u015bniu 1939 r., z uwagi na niedob\u00f3r r\u0105k do pracy w kluczowych dla wysi\u0142ku zbrojeniowego przedsi\u0119biorstwach przemys\u0142owych i rolnych, Pomorze szybko sta\u0142o si\u0119 miejscem, do kt\u00f3rego zwo\u017cono tysi\u0105ce polskich je\u0144c\u00f3w i robotnik\u00f3w przymusowych. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Je\u0144cy polscy we wrze\u015bniu 1939 r. podczas zbierania ziemniak\u00f3w, z prawej pilnuj\u0105cy ich \u017co\u0142nierz niemiecki (NAC, 2-116)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Z czasem rezerwuar tamtejszej si\u0142y roboczej obj\u0105\u0142 pracownik\u00f3w z niemal ca\u0142ej okupowanej Europy. I tak do stolicy prowincji, czyli Szczecina, Polacy z okupowanego Pomorza Gda\u0144skiego i Wielkopolski zostali przywiezieni ju\u017c 18 wrze\u015bnia 1939 r. W pocz\u0105tkach roku nast\u0119pnego ich liczba w mie\u015bcie wynios\u0142a ju\u017c ok. 15 tys. zatrudnionych. Przewa\u017cali oni w\u015br\u00f3d miejscowych robotnik\u00f3w cudzoziemskich, kt\u00f3rzy z czasem, zw\u0142aszcza po 1943 r., stanowili nawet 10 proc. mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Anga\u017cowano ich przede wszystkim do prac w porcie szczeci\u0144skim, przemy\u015ble stoczniowym, fabryce samochod\u00f3w Stoewera, papierni na Skolwinie i w wielu pomniejszych zak\u0142adach, a w przypadku kobiet cz\u0119sto w restauracjach i jako pomoc domowa. Wa\u017cniejsze obozy tego typu w Szczecinie w owym czasie to Pommersche Zuckersiederei \u2013 ulokowany na \u0141asztowni przy rafinerii cukru, Merkurlager \u2013 nale\u017c\u0105cy do stoczni Stettiner Oderwerke, Gemeinschaftslager Strom-Stolzenhagen przy ul. Nad Odr\u0105 18 – miejsce zakwaterowania robotnik\u00f3w pracuj\u0105cych na terenie huty, oraz Pomolager \u2013 przynale\u017cny do zak\u0142ad\u00f3w budowy silnik\u00f3w (do samolot\u00f3w Junkers) Pommersche Motorenbau w Za\u0142omiu i zatrudni\u0105j\u0105cy nawet 4 tys. os\u00f3b. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Grupa polskich je\u0144c\u00f3w z obozu Stalag II C z Greifswaldu\/Gryfii, skierowanych do pracy w Szczecinie. Zdj\u0119cie wykonano w 1941 r. (zdj\u0119cie ze zbior\u00f3w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej w Szczecinie)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Przyk\u0142adowo, na terenie samej dzielnicy Pomorzany (Pommerensdorf<\/em>) istnia\u0142o w owym czasie co najmniej kilka niemieckich oboz\u00f3w pracy przymusowej, a dok\u0142adniej oboz\u00f3w zbiorowego zakwaterowania, statystycznie najcz\u0119\u015bciej w\u00f3wczas wyst\u0119puj\u0105cych, na kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142y si\u0119 drewniane baraki mog\u0105ce pomie\u015bci\u0107 do 300 ludzi. I tak Polacy byli zatrudnieni tam chocia\u017cby w obozie Gemeinschaftslager Tiergarten \u2013 utworzonym pod koniec 1939 r. (zlikwidowanym w po\u0142owie 1941 r.) i zlokalizowanym przy ul. Chmielewskiego 18 oraz w obozie Merkurlager 4-Am Lenzweg, za\u0142o\u017conym przy gazowni w 1940 r. (funkcjonowa\u0142 do ko\u0144ca sierpnia 1944 r.). Obozy typu Gemeinschaftslager znajdowa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w budynkach przy ul. Chmielewskiego 26 i ul Milcza\u0144skiej 56\/57. Ponadto, mo\u017cna wymieni\u0107 ob\u00f3z Gemeinschaftslager-Kosakenberg przy ul. Powsta\u0144c\u00f3w Wielkopolskich 29, Lager Fulmina mieszcz\u0105cy si\u0119 przy ul. Tama Pomorza\u0144ska 13a oraz ob\u00f3z przy al. Powsta\u0144c\u00f3w Wielkopolskich 8, w kt\u00f3rym wi\u0119\u017aniowie, w tym Polacy, pracowali w fabryce walizek Heinrich Hemerling<\/em>. W og\u00f3le w okresie wojny Szczecin wyr\u00f3s\u0142 na prawdziwe epicentrum oboz\u00f3w pracy przymusowej i jenieckich na Pomorzu. Badacz tej problematyki, Bogdan Frankiewicz, ocenia si\u0119, \u017ce ich liczba si\u0119ga\u0142a nawet 150, co \u015bwiadczy\u0142o tylko o znacznej roli zagranicznej si\u0142y roboczej w gospodarce wojennej miasta. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki pracy (Arbieitsbuch) polskiego robotnika przymusowego (zbiory w\u0142asne autora).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Natomiast w latach 1939-1945 na obszarze ca\u0142ej Prowincji Pomorze przebywa\u0142o ponad 225 tys. zagranicznych robotnik\u00f3w przymusowych oraz 81 tys. je\u0144c\u00f3w wojennych. W\u015br\u00f3d nich najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 stanowili Polacy, kt\u00f3rych w ko\u0144cowym okresie wojny by\u0142o tam nawet ponad 116 tysi\u0119cy. Robotnicy polscy, nie tylko ci eksploatowani na roli w gospodarstwach rozsianych po ca\u0142ym Pomorzu (przyk\u0142adowo do prac polowych w powiatach stargardzkim, szadzkim lub pyrzyckim wykorzystywano polskich je\u0144c\u00f3w wojennych), cz\u0119sto byli kierowani do wyczerpuj\u0105cych prac ponad si\u0142y, kt\u00f3re wykonywano nawet w skrajnie trudnych warunkach atmosferycznych. Nierzadko mogli liczy\u0107 jedynie na g\u0142odowe racje \u017cywno\u015bciowe, a warunki ich zakwaterowania by\u0142y mniej ni\u017c dostateczne. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Karta pracy Aleksandra Janowskiego polskiego je\u0144ca obozu Stalag II C z Greifswaldu\/Gryfii, skierowanego do pracy do Szczecina. Wida\u0107 wpisy niemieckich urz\u0119d\u00f3w od 1941 do 1943 r. (ze zbior\u00f3w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej w Szczecinie).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Polak\u00f3w ustawicznie poddawano dyskryminacji rasowej (oznakowano ich fioletow\u0105 liter\u0105 ,,P\u201d na \u017c\u00f3\u0142tym tle, nie mogli korzysta\u0107 z komunikacji miejskiej czy budynk\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej, obowi\u0105zywa\u0142a ich godzina policyjna i zakaz kontakt\u00f3w z Niemkami, nie wpuszczano ich do schron\u00f3w przeciwlotniczych, ograniczano im mo\u017cliwo\u015b\u0107 praktyk religijnych itp.) i surowym represjom. Za najmniejsze nawet ,,przewinienia\u201d byli bici, na mocy specjalnych przepis\u00f3w trafiali do oboz\u00f3w wychowawczych lub wprost karano ich \u015bmierci\u0105. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Robotnik przymusowy Aleksander Jankowski z koleg\u0105 przy pomniku Sediny\/Manzelbrunnen najpopularniejszym miejscu gdzie robiono sobie zdj\u0119cia w Szczecinie (ze zbior\u00f3w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej w Szczecinie).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jednym z takich oboz\u00f3w wychowawczych o zaostrzonym rygorze, kt\u00f3ry okry\u0142 si\u0119 szczeg\u00f3lnie z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105, by\u0142 ob\u00f3z karny (Straflager<\/em>) H\u00e4gerwelle w Policach (pod kuratel\u0105 szczeci\u0144skiego Gestapo). Na wi\u0119\u017ani\u00f3w nak\u0142adano tam kary od kilku dni do kilku miesi\u0119cy ,,reedukacji\u201d, przyk\u0142adowo za ucieczk\u0119 z miejsca pracy lub samowolne oddalenie. W Policach, b\u0119d\u0105cych od pa\u017adziernika 1939 r. cz\u0119\u015bci\u0105  Wielkiego Szczecina (Gro\u00dfstadt Stettin<\/em>), od czerwca 1944 r. przy zak\u0142adach benzyny syntetycznej (Hydrierwerke P\u00f6litz<\/em>) funkcjonowa\u0142a zreszt\u0105 filia obozu koncentracyjnego Stutthof, gdzie skoszarowano blisko 3 tys. wi\u0119\u017ani\u00f3w, w tym wielu Polak\u00f3w. Na terenie wok\u00f3\u0142 fabryki utworzono sie\u0107 oboz\u00f3w zbiorowego zakwaterowania dla kilku tysi\u0119cy zagranicznych robotnik\u00f3w przymusowych i je\u0144c\u00f3w wojennych, w tym m.in. obozy Pommern, Nord, Tobruk, Wullenwever i dr. D\u00fcrrfelda oraz mieszkaln\u0105 kompani\u0119 karn\u0105 na parowcu Bremerhaven (Wohnschiff Bremerhaven<\/em>), g\u0142\u00f3wnie dla polskich robotnik\u00f3w, zakotwiczonym od prze\u0142omu 1939\/1940 r. u uj\u015bcia Odry By\u0142o to straszliwe miejsce ka\u017ani i kator\u017cniczej pracy, w kt\u00f3rym wachmani z SS w bestialski spos\u00f3b zn\u0119cali si\u0119 nad wi\u0119\u017aniami i doprowadzali ich do \u015bmierci (jedn\u0105 z pierwszych ofiar Bremerhaven by\u0142 Stanis\u0142aw Wasilewski, pochodz\u0105cy ze Zgierza). Jesieni\u0105 1943 r. ob\u00f3z ten zosta\u0142 jednak zlikwidowany w zwi\u0105zku z rosn\u0105cym zapotrzebowaniem Kriegsmarine na tego typu jednostki p\u0142ywaj\u0105ce. Najp\u00f3\u017aniej wiosn\u0105 1945 r., w zwi\u0105zku z ewakuacj\u0105 Szczecina i wkroczeniem armii sowieckiej na obszar Prowincji Pomorze, dosz\u0142o do zako\u0144czenia funkcjonowania istniej\u0105cych tam do tej pory oboz\u00f3w pracy przymusowej, w kt\u00f3rych przebywali nie tylko Polacy. Ci nadal w nich \u017cyj\u0105cy do dzi\u015b jednak nie doczekali si\u0119 sprawiedliwego zado\u015b\u0107uczynienia za lata zniewolenia, fizycznej eksploatacji i \u201eutraconej m\u0142odo\u015bci\u201d\u2026<\/p>\n\n\n\n

Wojciech Wichert<\/p>\n\n\n