{"id":3161,"date":"2026-06-16T17:04:54","date_gmt":"2026-06-16T17:04:54","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&#038;p=3161"},"modified":"2026-07-06T12:15:46","modified_gmt":"2026-07-06T12:15:46","slug":"pomorze-opis-geograficzno-historyczny","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/pomorze-opis-geograficzno-historyczny\/","title":{"rendered":"Pomorze \u2013 opis geograficzno-historyczny"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Geografia historyczna \u2013 czym jest i do czego s\u0142u\u017cy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Historia zawsze dzieje si\u0119 w przestrzeni i bez jej zrozumienia niemo\u017cliwe jest zrozumienie przesz\u0142o\u015bci. \u201eNauk\u0105 pomocnicz\u0105 historii, gromadz\u0105c\u0105 i rozwijaj\u0105c\u0105 wiedz\u0119 o \u015brodowisku przyrodniczym w przesz\u0142o\u015bci\u201d jest <strong>Geografia historyczna.<\/strong> Przedmiotem jej zainteresowania jest przede wszystkim przestrze\u0144, w kt\u00f3rej odbywaj\u0105 si\u0119 procesy i zachodz\u0105 wydarzenia oraz zmiany w jej budowie i kszta\u0142towaniu. Elementem tych rozwa\u017ca\u0144 jest mi\u0119dzy innymi pr\u00f3ba odtworzenia dawnego horyzontu geograficznego i rozwoju wiedzy o nim, odkry\u0107 geograficznych i poznawania przestrzeni, zjawisk kl\u0119sk elementarnych i innych proces\u00f3w zachodz\u0105cych w przyrodzie. Wyniki docieka\u0144 geograficzno-historycznych zwykle publikuje si\u0119 korzystaj\u0105c z narz\u0119dzi kartograficznych. Mamy w\u00f3wczas do czynienia z <strong>kartografi\u0105 historyczn\u0105<\/strong>. <strong>Mapa historyczna<\/strong> jest zatem ko\u0144cowym efektem docieka\u0144 historyka, odtwarzaj\u0105cym w spos\u00f3b graficzny zjawiska, procesy i wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci. Cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105cym b\u0142\u0119dem jest mylne okre\u015blanie <strong>map dawnych<\/strong>, niezale\u017cnie od czasu ich powstania jako historycznych. B\u0142\u0105d ten pope\u0142niany jest nie tylko przez \u201eamator\u00f3w\u201d; r\u00f3wnie\u017c w licznych publikacjach naukowych \u201eprofesjonalnych\u201d historyk\u00f3w oba terminy u\u017cywane s\u0105 synonimicznie, co mo\u017ce wprowadza\u0107 w b\u0142\u0105d odbiorc\u0119 znaj\u0105cego zakresy poj\u0119ciowe tych okre\u015ble\u0144. Tym bardziej, \u017ce dawna mapa mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 podstaw\u0105 lub \u017ar\u00f3d\u0142em do opracowania mapy historycznej. Aby rzecz ca\u0142\u0105\u2026 zagmatwa\u0107 dodajmy, \u017ce mapa dawna r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce by\u0107 map\u0105 historyczn\u0105, je\u017celi w jej tre\u015bci odnotowano wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci (np. plany bitew, trasy podr\u00f3\u017cy znanych odkrywc\u00f3w lub postaci biblijnych, migracje i przesiedlenia).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Prowadz\u0105c rozwa\u017cania z zakresu geografii historycznej mamy do czynienia z dwoma podstawowymi obszarami badawczymi: krajobrazem naturalnym oraz krajobrazem kulturowym.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Krajobraz naturalny<\/strong> okre\u015bla \u015brodowisko przyrodnicze w formie pierwotnej lub zbli\u017conej do pierwotnej, w kt\u00f3rej ingerencja cz\u0142owieka nie przynios\u0142a zauwa\u017calnych zmian. Przedmiotem bada\u0144 jest w tym wypadku pr\u00f3ba rekonstrukcji pierwotnego krajobrazu: <strong>hydrografii<\/strong> (zasi\u0119gu wyst\u0119powania ciek\u00f3w wodnych, ich przebiegu, wielko\u015bci i rodzaju), <strong>orografii <\/strong>(ukszta\u0142towania terenu, wst\u0119powania wzniesie\u0144 i obni\u017ce\u0144 terenu) oraz <strong>szaty ro\u015blinnej <\/strong>(zasi\u0119gu pokrywy le\u015bnej, gatunk\u00f3w ro\u015blin wyst\u0119puj\u0105cych na danym obszarze, ich zmienno\u015bci w czasie). Analiza tych trzech czynnik\u00f3w pozwala dostrzec mniej uchwytne zjawiska przyrodnicze, o kt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142a bardzo cz\u0119sto milcz\u0105 lub odnotowuj\u0105 je zdawkowo, jak np. kierunki wiatr\u00f3w, intensywno\u015b\u0107 opad\u00f3w czy d\u0142u\u017csze okresy suszy lub mroz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Krajobraz kulturowy<\/strong> (czasem, b\u0142\u0119dnie nazywany kulturalnym) z kolei w og\u00f3lnych zarysach jest to efekt przekszta\u0142ce\u0144 dokonanych przez cz\u0142owieka w krajobrazie naturalnym. Spo\u0142ecze\u0144stwa pierwotne, prowadz\u0105ce koczowniczy tryb \u017cycia, kt\u00f3rych gospodarka opiera\u0142a si\u0119 na zbieractwie i \u0142owiectwie, formowa\u0142y otaczaj\u0105c\u0105 przyrod\u0119 w spos\u00f3b minimalny, praktycznie nie ingeruj\u0105c w zastan\u0105 przestrze\u0144, czerpi\u0105c z niej jedynie najbardziej konieczne do przetrwania elementy. Zmienia si\u0119 to wraz z pojawieniem si\u0119 sta\u0142ych osad, kt\u00f3re \u017cyj\u0105c w symbiozie z przyrod\u0105, w coraz wi\u0119kszym stopniu j\u0105 pr\u00f3bowa\u0142y eksploatowa\u0107 i wykorzystywa\u0107 do nowej rzeczywisto\u015bci. Wraz z rozwojem spo\u0142ecze\u0144stw, pojawieniem si\u0119 o\u015brodk\u00f3w miejskich, organizacji pa\u0144stwowej, a w dalszej perspektywie \u2013 industrializacji, krajobraz naturalny zachowa\u0142 si\u0119 w niewielkim zakresie i wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w wielu miejscach zosta\u0142 mocno zdegradowany, jest trudny do odtworzenia, a jego relikty wymagaj\u0105 szczeg\u00f3lnej, umocowanej prawnie ochrony.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Pomorze \u2013 krajobraz naturalny<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Krajobraz naturalny obszaru dzisiejszego Pomorza ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w czasie ostatniego zlodowacenia, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce oko\u0142o 21 000 lat temu. Ok. 14 500 lat temu lodowiec, pokrywaj\u0105cy znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnej Polski (z p\u00f3\u0142noc\u0105 dzisiejszego Dolnego \u015al\u0105ska) cofn\u0105\u0142 si\u0119 na p\u00f3\u0142noc, pozostawiaj\u0105c mocno zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 rze\u017ab\u0119 terenu oraz ods\u0142aniaj\u0105c Morze Ba\u0142tyckie. Dzieje kolejnych zlodowace\u0144 oraz zmiany geomorfologiczne z tym zwi\u0105zane zainteresowani mog\u0105 prze\u015bledzi\u0107 na wystawie sta\u0142ej, prezentowanej w Muzeum Geologicznym Uniwersytetu Szczeci\u0144skiego w Geocentrum przy ul. Mickiewicza.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W owym czasie zacz\u0105\u0142 kszta\u0142towa\u0107 si\u0119 krajobraz charakterystyczny dla Niziny Szczeci\u0144skiej oraz pomorskich pojezierzy, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do sieci hydrograficznej i orografii. U uj\u015bcia Odry (podobnie Wis\u0142y) utworzy\u0142y si\u0119 rozleg\u0142e delty, rozlewiska i zalewy, mniejsze rzeki zyska\u0142y swe uj\u015bcia, a jeziora \u2013 og\u00f3lny zarys. Jednocze\u015bnie podni\u00f3s\u0142 si\u0119 poziom w\u00f3d gruntowych i lustro Ba\u0142tyku. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 krajobrazu pomorskiego jest te\u017c du\u017ce zr\u00f3\u017cnicowanie poziomu terenu, szczeg\u00f3lnie w pasie pojezierzy, z do\u015b\u0107 r\u00f3wninnym obszarem ci\u0105gn\u0105cym si\u0119 wzd\u0142u\u017c wybrze\u017ca ba\u0142tyckiego.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najbardziej na p\u00f3\u0142noc przebiegaj\u0105c\u0105 r\u00f3wnole\u017cnikowo stref\u0105 jest Pobrze\u017ce Szczeci\u0144skie, b\u0119d\u0105ce cz\u0119\u015bci\u0105 Pobrze\u017ca Po\u0142udniowoba\u0142tyckiego, a to z kolei \u2013 Niziny \u015arodkowoeuropejskiej. Si\u0119ga ono oko\u0142o 50 \u2013 100 km w g\u0142\u0105b l\u0105du. Dominuje tu krajobraz r\u00f3wninny, ze stosunkowo niewielkimi wzniesieniami (nieprzekraczaj\u0105cymi 100 m n.p.m.). Na po\u0142udnie od niego rozci\u0105ga si\u0119 Pojezierze Zachodniopomorskie, kt\u00f3re, podobnie jak w przypadku Pobrze\u017ca, jest cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119kszej podprowincji \u2013 Pojezierza Po\u0142udniowoba\u0142tyckiego, w ramach wspomnianej wy\u017cej Niziny \u015arodkowoeuropejskiej. Na po\u0142udniu opiera si\u0119 o dolin\u0119 Noteci. Tu z kolei zr\u00f3\u017cnicowanie rze\u017aby terenu jest du\u017co wi\u0119ksze (do 300 m n.p.m.), ukszta\u0142towane przez pasma moren czo\u0142owych i moren dennych, poprzecinanych dolinami rzek, sp\u0142ywaj\u0105cych ku p\u00f3\u0142nocy, lub, w przypadku mniejszych, ku du\u017cym i \u015brednim rzekom.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pierwotnie, po cofni\u0119ciu si\u0119 pokrywy lodowej, szata ro\u015blinna mia\u0142a charakter tundry, to jest obszaru bezdrzewnego, z nisk\u0105 szat\u0105 ro\u015blinn\u0105 (zaro\u015blami brzozy kar\u0142owatej), w\u0142a\u015bciwego dla obszar\u00f3w o niskich temperaturach. W miar\u0119 ocieplania si\u0119 klimatu pojawi\u0142y si\u0119 lasy \u2013 pocz\u0105tkowo brzozowo-sosnowe, z czasem tak\u017ce iglaste, li\u015bciaste i mieszane. Doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce owo ocieplenie nie ma charakteru sta\u0142ego i na przestrzeni stuleci mieli\u015bmy do czynienia z do\u015b\u0107 znacznymi wahaniami temperatur. I tak w okresie od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza (ok. 1300 rok) do ko\u0144ca epoki nowo\u017cytnej (ok. 1800 rok) Europ\u0119 nawiedzi\u0142a tzw. ma\u0142a epoka lodowcowa, kt\u00f3rej apogeum przypad\u0142o na prze\u0142om XVI i XVII wieku.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Krajobraz kulturowy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wraz z pojawieniem si\u0119 cz\u0142owieka rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces przekszta\u0142cania krajobrazu naturalnego. Zrazu powolny i niemal niedostrzegalny, wraz z post\u0119pem kulturowym, rozwojem skupisk ludzkich i ich organizacj\u0105, a przede wszystkim zmian\u0105 trybu \u017cycia z koczowniczego na osiad\u0142y, przybra\u0142 on coraz dynamiczniejsze i bardziej ekspansywne formy. Dzisiaj na Pomorzu nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne pierwotne skupiska le\u015bne i koryta rzek (szczeg\u00f3lnie po wielkiej akcji regulacyjnej w XIX w.), a jedynymi zbli\u017conymi do stanu naturalnego s\u0105 najtrudniej przekszta\u0142calne elementy orograficzne (rze\u017aba terenu), w wielu miejscach tak\u017ce dotkni\u0119te r\u0119k\u0105 cz\u0142owieka.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Za autorami wystawy (oraz towarzysz\u0105cego jej katalogu) <em>\u015awit Pomorza. Kolekcja staro\u017cytno\u015bci pomorskich <\/em>Muzeum Narodowego w Szczecinie mo\u017cemy przyj\u0105\u0107 nast\u0119puj\u0105c\u0105 periodyzacj\u0119 prahistorii Pomorza. Umownie nazywamy ten okres <strong>epok\u0105 przedhistoryczn\u0105<\/strong>, a wi\u0119c przed pojawieniem si\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Paleolit i mezolit \u2013 ok. 12&nbsp;700 \u2013 4&nbsp;100 lat p.n.e.<\/li>\n\n\n\n<li>Neolit \u2013 ok. 5&nbsp;100 \u2013 2&nbsp;000 lat p.n.e.<\/li>\n\n\n\n<li>Epoka br\u0105zu \u2013 wczesna epoka \u017celaza \u2013 2&nbsp;400 \u2013 400 lat p.n.e.<\/li>\n\n\n\n<li>Okres przedrzymski \u2013 okres w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w \u2013 ok. 500 p.n.e. \u2013 600 n.e.<\/li>\n\n\n\n<li>\u015aredniowiecze \u2013 od VII w. n.e.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pierwsze gromady ludzkie pojawi\u0142y si\u0119 na obszarze dzisiejszego Pomorza ok. 12&nbsp;000 lat p.n.e. w okresie <strong>paleolitu<\/strong>. Najstarsze zabytki ludzkiej bytno\u015bci nale\u017c\u0105 do tzw. <strong>grupy hamburskiej<\/strong> i znane s\u0105 z wykopalisk archeologicznych w okolicach Szczecina. Grupy te prowadzi\u0142y koczowniczy tryb \u017cycia, przemieszczaj\u0105c si\u0119 za stadami renifer\u00f3w w\u0119druj\u0105cych na p\u00f3\u0142noc w poszukiwaniu po\u017cywienia. Ich obozowiska mia\u0142y charakter ziemianek, a wi\u0119c ju\u017c w\u00f3wczas dochodzi\u0142o do szcz\u0105tkowej i raczej niewielkiej ingerencji cz\u0142owieka w krajobraz naturalny. Z czasem, obok takich jam mieszkalnych zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 r\u00f3wnie\u017c sza\u0142asy. Podstawowym materia\u0142em, z kt\u00f3rego wykonywano w\u00f3wczas narz\u0119dzia i bro\u0144 by\u0142y kamie\u0144 i obrobione rogi renifera.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ewolucja warunk\u00f3w naturalnych pod wp\u0142ywem zmieniaj\u0105cego si\u0119 klimatu wymusi\u0142a tak\u017ce adaptacj\u0119 cz\u0142owieka. W okresie <strong>mezolitu <\/strong>nast\u0105pi\u0142a intensyfikacja eksploracji w\u00f3d i zbieractwa, a tak\u017ce \u2013 wobec wymarcia wielkich ssak\u00f3w (jak mamuty) \u2013 \u0142owiectwo rozproszone, na mniejsz\u0105 zwierzyn\u0119. Pod koniec tego okresu i na pocz\u0105tku kolejnego \u2013 <strong>neolitu<\/strong> \u2013 rozpoczyna si\u0119 okres stopniowego osiedlania dotychczas przemieszczaj\u0105cych si\u0119 grup i budowania coraz bardziej zwartych kultur, kt\u00f3rych gospodarka opiera si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na uprawie ziemi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pierwsze grupy ludno\u015bci rolniczej docieraj\u0105 na Pomorze z po\u0142udnia ok. 4&nbsp;000 lat p.n.e. S\u0105 to przedstawiciele tzw. <strong>kultury ceramiki wst\u0119gowej<\/strong>. Wraz z nimi zmienia si\u0119 charakter gospodarki, kt\u00f3ra coraz bardziej ingeruje w przestrze\u0144 geograficzn\u0105. Uprawa ziemi i udomowienie zb\u00f3\u017c wymaga\u0142y przygotowania p\u00f3l pod upraw\u0119 i karczunku las\u00f3w; udomowienie i hodowla zwierz\u0105t \u2013 wykorzystania pastwisk; osiad\u0142y tryb \u017cycia \u2013 budowania sta\u0142ych domostw w oparciu o materia\u0142y pozyskiwane z natury na danym terenie. To wszystko zacz\u0119\u0142o coraz dynamiczniej przekszta\u0142ca\u0107 krajobraz naturalny, a sta\u0142ym elementem, przetrwa\u0142ym do dzisiaj, sta\u0142y si\u0119 np. wielkie, megalityczne budowle, pe\u0142ni\u0105ce funkcje funeralne (grobowc\u00f3w), a tak\u017ce &#8211; by\u0107 mo\u017ce &#8211; tak\u017ce funkcje sakralne. Wi\u0105\u017ce si\u0119 je z kolejn\u0105 kultur\u0105, tzw. <strong>puchar\u00f3w lejkowatych<\/strong>. Na Pomorzu Zachodnim takie megality znajdziemy m.in. w Kr\u0119pcewie, Dolicach (tu Skansen pradziejowy \u201eWrota czasu\u201d) czy Karsku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ustabilizowanie takiej sytuacji mia\u0142o miejsce w kolejnym okresie \u2013 <strong>epoce br\u0105zu<\/strong>. Zacz\u0105\u0142 wtedy rozwija\u0107 si\u0119 handel oraz osady, maj\u0105ce pocz\u0105tkowo charakter otwarty, z wyra\u017anie wydzielonymi \u201edzielnicami\u201d rzemie\u015blniczymi. Z czasem, ze wzgl\u0119du na niepokoje i konflikty, miejsca zamieszkania zacz\u0119to otacza\u0107 palisadami i wa\u0142ami ziemnymi, co doprowadzi\u0142o do powstania osad obronnych \u2013 <strong>grod\u00f3w<\/strong>. Dynamiczny rozw\u00f3j zaludnienia Pomorza nast\u0105pi\u0142 w okresie dominacji tzw. <strong>kultury \u0142u\u017cyckiej<\/strong>, szczeg\u00f3lnie w dolinie Dolnej Odry, a nast\u0119pnie na wsch\u00f3d od niej, mi\u0119dzy Pars\u0119t\u0105 a \u0141eb\u0105. Depozyty odnalezione na stanowiskach archeologicznych z tego okresu wskazuj\u0105, \u017ce na miejscu wykorzystywano i przerabiano narz\u0119dzia i materia\u0142y m.in. znad dolnej \u0141aby i Danii.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wraz z zanikiem kultury \u0142u\u017cyckiej ludno\u015b\u0107 zamieszkuj\u0105ca Pomorze wchodzi w okres tzw. <strong>epoki \u017celaza<\/strong>. Cho\u0107 w pocz\u0105tkowym okresie pojawiaj\u0105 si\u0119 wyroby \u017celazne, pozyskiwane z powierzchniowych rud darniowych, to dominuj\u0105 wci\u0105\u017c wyroby z br\u0105zu. Eksploatacja z\u0142\u00f3\u017c rudono\u015bnych to kolejny etap ingerencji cz\u0142owieka w \u015brodowisko naturalne.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na prze\u0142omie epoki br\u0105zu i \u017celaza (VI \/ IV w. p.n.e.) na Pomorzu pojawia\u0142y si\u0119 pierwsze grupy plemion germa\u0144skich, migruj\u0105ce z obszaru Jutlandii i dolnej \u0141aby. Byli to przedstawiciele tzw. <strong>grupy jastorfskiej<\/strong>. Kolejnym etapem germa\u0144skiej obecno\u015bci na Pomorzu jest przybycie z po\u0142udniowej Skandynawii plemion Got\u00f3w i Gepid\u00f3w (I w. p.n.e. \u2013 IV w. n.e.). Zwi\u0105zana z nimi <strong>kultura wielbarska<\/strong>, b\u0119d\u0105ca pod wp\u0142ywem wzorc\u00f3w rzymskich (m.in. poprzez prowadz\u0105cy ku Ba\u0142tykowi szlak bursztynowy), charakteryzuje si\u0119 monumentalnymi poch\u00f3wkami w postaci kamiennych kr\u0119g\u00f3w, widocznych w przestrzeni tak\u017ce dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Migracja Gepid\u00f3w ku po\u0142udniowi, wywo\u0142ana przez najazdy Hun\u00f3w i upadek Rzymu, a b\u0119d\u0105ca cz\u0119\u015bci\u0105 okresu tzw. <strong>w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w<\/strong>, pozbawi\u0142a Pomorze niemal ca\u0142kowicie dotychczas dobrze funkcjonuj\u0105cych osad. W zwi\u0105zku z tym zacz\u0105\u0142 odtwarza\u0107 si\u0119 powoli krajobraz naturalny \u2013 nast\u0105pi\u0142a ekspansja las\u00f3w na \u0142\u0105ki, a \u0142\u0105k \u2013 na pola uprawne. Wyludnienie Pomorza nie by\u0142o oczywi\u015bcie ca\u0142kowite, jednak stosunkowo s\u0142abe zasiedlenie spowodowa\u0142o, \u017ce nap\u0142ywaj\u0105ca tu z po\u0142udniowego wschodu ludno\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144ska (od ok. VI w. n.e.) zasiedla\u0142a te tereny w spos\u00f3b pokojowy, przynosz\u0105c inn\u0105, skromniejsz\u0105 kultur\u0119 materialn\u0105, ale do\u015b\u0107 sprawn\u0105 gospodark\u0119 opart\u0105 g\u0142\u00f3wnie na rolnictwie. Na bazie tych lud\u00f3w zacz\u0119\u0142y wykszta\u0142ca\u0107 si\u0119 <strong>plemiona<\/strong> s\u0142owia\u0144skie, umownie nazywanych \u201ePomorzanami\u201d, cho\u0107 ich organizacja by\u0142a stosunkowo lu\u017ana i nie tworzy\u0142y one jednolitej organizacji politycznej.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sytuacja ta zacz\u0119\u0142a si\u0119 zmienia\u0107 pod wp\u0142ywem czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych. W II po\u0142owie X w. ziemie pomorskie sta\u0142y si\u0119 kierunkiem ekspansji pa\u0144stwa piastowskiego. Wraz z kryzysem polskiej pa\u0144stwowo\u015bci, na Pomorzu zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 rodzime procesy pa\u0144stwowotw\u00f3rcze. Marian R\u0119bkowski sytuuje je na prze\u0142om X i XI stulecia. W momencie powstawania zal\u0105\u017ck\u00f3w pa\u0144stwa, struktura osadnicza, najbardziej wp\u0142ywaj\u0105ca na krajobraz naturalny, a jednocze\u015bnie b\u0119d\u0105ca podstawowym <em>exemplum <\/em>krajobrazu kulturowego, wg wspomnianego badacza (i wcze\u015bniejszych ustale\u0144) wygl\u0105da\u0142a nast\u0119puj\u0105co: \u201e(\u2026) skupisko osadnicze b\u0119d\u0105ce odpowiednikiem plemienia sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z szeregu mniejszych jednostek, tworzonych z regu\u0142y przez kilka s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 osiedli, rzadziej pojedyncz\u0105 osad\u0119. Ich mieszka\u0144cy eksploatowali obszar o wielko\u015bci w granicach od kilku do kilkudziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w kwadratowych. (\u2026) Poza nielicznymi tylko wyj\u0105tkami, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 w ramach takiej wsp\u00f3lnoty zajmowa\u0142a osada obronna, czyli gr\u00f3d, w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny manifestuj\u0105ca si\u0119 tak\u017ce w przestrzeni\u201d. Jak dalej zwraca uwag\u0119 M. R\u0119bkowski, w takich w\u0142a\u015bnie miejscach zazwyczaj sytuuje si\u0119 naczelnik\u00f3w danych wsp\u00f3lnot, a wyr\u00f3\u017cnienie fizyczne i symboliczne powoduje, \u017ce nast\u0119puje charakterystyczna dla organizacji pa\u0144stwowych \u201ehierarchizacja przestrzeni spo\u0142ecznej\u201d. Od IX w. gr\u00f3d sta\u0142 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105c\u0105 jednostk\u0105 osadnicz\u0105, za\u015b ich liczba na przestrzeni ok. dwustu lat wynios\u0142a kilkaset jednostek.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Opr\u00f3cz \u201esto\u0142ecznych\u201d funkcji najwa\u017cniejszego w danym skupisku grodu (np. Ko\u0142obrzeg od ko\u0144ca IX w.), pe\u0142ni\u0142y one tak\u017ce inne. Mog\u0142y by\u0107 stra\u017cnicami granicznymi na obszarze zamieszka\u0142ym przez dane plemi\u0119 lub przydawano im funkcje sakralne. Nie mniej wa\u017cne by\u0142y grody-centra rzemios\u0142a i handlu, lokowane zw\u0142aszcza w strefie nadmorskiej lub z dogodnym (wodnym) doj\u015bciem do Ba\u0142tyku. To z kolei wi\u0105\u017ce si\u0119 z przekszta\u0142caniem brzeg\u00f3w rzek pod budow\u0119 port\u00f3w oraz drobne prace regulacyjne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Powstanie zorganizowanego w\u0142adztwa Gryfit\u00f3w w XI w. radykalnie przeobrazi\u0142o stosunki wewn\u0119trzne, jednocze\u015bnie wchodz\u0105c w interakcje z s\u0105siadami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">***&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zarysowane wy\u017cej zagadnienia, pokazuj\u0105ce w kt\u00f3rych obszarach dochodzi\u0142o do przekszta\u0142cania krajobrazu naturalnego w kulturowy, zostan\u0105 rozwini\u0119te w monograficznych tekstach. W tym miejscu nale\u017cy jeszcze pochyli\u0107 si\u0119 nad kwesti\u0105 <strong>granic<\/strong>, czasem wyodr\u0119bnianych przez badaczy w osobny <strong>krajobraz polityczny <\/strong>(przez nas jednak traktowanych jako element krajobrazu kulturowego), a kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 nam zasi\u0119g zar\u00f3wno tego, co nazywamy Ksi\u0119stwem Pomorskim, jak i organizuj\u0105ce wewn\u0119trzne podzia\u0142y pa\u0144stwa. Niestety, badania nad kszta\u0142towaniem si\u0119 granic i ich zmienno\u015bci\u0105 w czasie nie s\u0105 dla Pomorza systematycznie prowadzone. Zainteresowany czytelnik znajdzie je w artyku\u0142ach monograficznych i polecanej literaturze, przy czym w wi\u0119kszo\u015bci maj\u0105 one charakter og\u00f3lny, bowiem nasza wiedza staje si\u0119 dok\u0142adniejsza wraz z przyrostem \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych a p\u00f3\u017aniej \u2013 kartograficznych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Samo poj\u0119cie \u201egranicy\u201d w interesuj\u0105cym nas zakresie oznacza wyst\u0119powanie jakiego\u015b terytorium oddzielonego od s\u0105siednich, a tak\u017ce obszaru, w obr\u0119bie kt\u00f3rego dochodzi do wewn\u0119trznych podzia\u0142\u00f3w. Mo\u017ce mie\u0107 charakter pa\u0144stwowy, urz\u0119dowy (administracyjny), ko\u015bcielny lub prywatny (w\u0142asno\u015b\u0107 ziemska). Zastrze\u017ceniem, jakie nale\u017cy w tym miejscu sformu\u0142owa\u0107 jest to, \u017ce granice linearne, wytyczane w terenie, jakie s\u0105 dla nas oczywiste dzisiaj, na Pomorzu pojawiaj\u0105 si\u0119 dopiero w po\u0142owie XVII w., kiedy po upadku pomorskiej pa\u0144stwowo\u015bci dosz\u0142o do delimitacji granicy pomi\u0119dzy Szwecj\u0105 a Brandenburgi\u0105. Relikty tego podzia\u0142u znajdziemy jeszcze dzisiaj np. w Puszczy Bukowej na obrze\u017cach Szczecina. W okresie \u015bredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci bardziej pojemne jest okre\u015blenie \u201erubie\u017cy granicznych\u201d, w kt\u00f3rych rozgraniczenia opiera\u0142y si\u0119 o naturalia \u2013 cieki wodne, skraje lasu, g\u0142azy czy drzewa, na kt\u00f3rych czasami wykonywano stosowne oznakowania.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dla obszaru Ksi\u0119stwa Pomorskiego, opr\u00f3cz zmiennych w czasie granic pa\u0144stwowych, mo\u017cemy wyr\u00f3\u017cni\u0107 granice poszczeg\u00f3lnych Ksi\u0119stw (Szczeci\u0144skiego i Wo\u0142ogoskiego), ksi\u0119stw (np. s\u0142upskie, stargardzkie i in.), \u201eziem\u201d (np. ziemia uznamska) i innych \u201eherbowych\u201d cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych pa\u0144stwa (np. hrabstwo cho\u0107kowskie), domen ksi\u0105\u017c\u0119cych i urz\u0119d\u00f3w (<em>Amt<\/em>), administracji ko\u015bcielnej (r\u00f3\u017cnej dla Ko\u015bcio\u0142a diecezjalnego i prowincji zakonnych) i w\u0142asno\u015bci ziemskiej \u2013 szlacheckiej i miejskiej.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pierwotne zasi\u0119g w\u0142adztwa Gryfit\u00f3w na po\u0142udniu opiera\u0142 si\u0119 mniej wi\u0119cej o lini\u0119 Warty \u2013 Noteci, jednak od po\u0142owy XIII wieku byli oni stopniowo i sukcesywnie wypierani na p\u00f3\u0142noc przez Brandenburczyk\u00f3w. Utracili kolejno obszary nazwane wkr\u00f3tce Now\u0105 Marchi\u0105 (z miastami lokowanymi przez pomorskich ksi\u0105\u017c\u0105t, jak np. Chojna), ziemi\u0119 barnimsk\u0105 a nast\u0119pnie Marchi\u0119 Wkrza\u0144sk\u0105 (<em>Uckermark<\/em>). Klin nowomarchijski wbija\u0142 si\u0119 w obszar Pomorza g\u0142\u0119boko na p\u00f3\u0142noc, si\u0119gaj\u0105c a\u017c do \u015awidwina, a obejmuj\u0105c jednocze\u015bnie Drawsko i Choszczno.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mimo trwaj\u0105cych do ko\u0144ca XV stulecia niepokoj\u00f3w i wojen granicznych z po\u0142udniowym s\u0105siadem, stan taki przetrwa\u0142 przez kolejne 150 lat. Wa\u017cne zmiany nast\u0105pi\u0142y po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV i upadku dynastii (1637), a jednocze\u015bnie zako\u0144czeniu wojny trzydziestoletniej (1648). Na kongresie westfalskim zadekretowano podzia\u0142 ziem gryfickich pomi\u0119dzy Szwecj\u0119 a Brandenburgi\u0119; rozgraniczenie nast\u0105pi\u0142o dopiero w 1653 roku w oparciu o delimitacj\u0119 w terenie. Umownie granica bieg\u0142a lini\u0105 Odry, przy czym Szwedzi przesun\u0119li na wsch\u00f3d kilkukilometrowy \u201ebufor\u201d (na po\u0142udnie od Gryfina gwa\u0142townie rozszerzaj\u0105cy si\u0119 w kierunku Pyrzyc), gwarantuj\u0105cy, \u017ce nurt rzeki w ca\u0142o\u015bci b\u0119dzie kontrolowany przez Skandynaw\u00f3w. Szczecin i zachodnia, lepiej rozwini\u0119ta gospodarczo cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142adztwa Gryfit\u00f3w przypad\u0142a Szwecji, wschodnia (ze stolic\u0105 w Stargardzie) \u2013 Brandenburgii.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kolejne zmiany nast\u0105pi\u0142y po III wojnie p\u00f3\u0142nocnej. Kl\u0119ska Szwecji pozwoli\u0142a Prusom (\u201enast\u0119pcy\u201d Brandenburgii) na zaj\u0119cie Szczecina i przesuni\u0119cie granicy ze Szwecj\u0105 na rzek\u0119 Peene (1720). Ostatecznie kres rz\u0105dom szwedzkim na obszarze dawnego Ksi\u0119stwa Pomorskiego po\u0142o\u017cy\u0142y wojny napoleo\u0144skie i ca\u0142kowite zaj\u0119cie obszaru na zach\u00f3d od Peene przez Prusy. Zatem od 1815 roku a\u017c po 1945 ca\u0142y obszar pomorski znajdowa\u0142 si\u0119 w obr\u0119bie pa\u0144stwa pruskiego a potem zjednoczonej II Rzeszy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Reformy kr\u00f3lestwa pruskiego z 1815 roku, spowodowane kl\u0119skami w wojnach z Francj\u0105, wprowadzi\u0142y m.in. nowe podzia\u0142y administracyjne. Dla Pomorza utworzono Prowincj\u0119 Pomorsk\u0105 (<em>Provinz Pommern<\/em>)<em> <\/em>ze stolic\u0105 w Szczecinie, kt\u00f3rej zasi\u0119g pokrywa\u0142 si\u0119 z grubsza z zasi\u0119giem nowo\u017cytnego pa\u0144stwa Gryfit\u00f3w. Prowincj\u0119 podzielono na trzy rejencje: stralsundzk\u0105, szczeci\u0144sk\u0105 i koszali\u0144sk\u0105 (<em>Regierungbezirk Stralsund, Stettin <\/em>i <em>K\u00f6slin<\/em>), a te \u2013 na powiaty (<em>Kreis<\/em>). W XIX i w I po\u0142owie XX w. do Prowincji Pomorskiej sukcesywnie w\u0142\u0105czano powiaty nowomarchijskie: \u015bwidwi\u0144ski, drawski, choszcze\u0144ski i strzelecki. By\u0107 mo\u017ce niezamierzenie, ale granice Pomorza ponownie, po kilkuset latach, opar\u0142y si\u0119 o dolin\u0119 Noteci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W wymiarze lokalnym znacz\u0105ce zmiany administracyjne nast\u0105pi\u0142y w przypadku Szczecina i \u2013 w mniejszym zakresie \u2013 Greifswaldu. W 1939 roku utworzono tzw. Wielki Szczecin (<em>Gro\u00df Stettin<\/em>), w\u0142\u0105czaj\u0105c w jego granice dwa s\u0105siednie miasta \u2013 Police i D\u0105bie. Nieco wcze\u015bniej w tym samym roku granice Greifswaldu poszerzono o Wieck oraz Elden\u0119, jednak skala by\u0142a niepor\u00f3wnywalnie mniejsza ni\u017c w przypadku sto\u0142ecznego Szczecina.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">***<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najwa\u017cniejszy podzia\u0142 wewn\u0119trzny w przypadku pa\u0144stwa Gryfit\u00f3w przebiega\u0142 mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci\u0105 szczeci\u0144sk\u0105 a wo\u0142ogosk\u0105, przy czym podzia\u0142 \u00f3w wi\u00f3d\u0142 mniej wi\u0119cej r\u00f3wnole\u017cnikowo, a nie na linii Odry, jak by wskazywa\u0142o po\u0142o\u017cenie obu stolic (Wo\u0142ogoszczy \u2013 Wolgast i Szczecina). By\u0142 to podzia\u0142 dominuj\u0105cy, przerwany stosunkowo kr\u00f3tkimi okresami zjednoczenia, jak za Bogus\u0142awa X czy Bogus\u0142awa XIV. W 1325 roku w sk\u0142ad Ksi\u0119stwa Wo\u0142ogoskiego wesz\u0142o Ksi\u0119stwo Rugijskie z najwi\u0119kszym p\u00f3\u017aniej pomorskim miastem \u2013 Stralsundem. Kolejnym wa\u017cnym ksi\u0119stwem by\u0142o ksi\u0119stwo s\u0142upskie ze stolic\u0105 w S\u0142upsku lub Dar\u0142owie. W okresie rz\u0105d\u00f3w ksi\u0119cia-seniora, jego m\u0142odszy brat (bracia) lub syn (synowie) z regu\u0142y otrzymywa\u0142 w uposa\u017cenie domen\u0119 (ksi\u0119stwo, dzielnic\u0119), w kt\u00f3rej uczy\u0142 si\u0119 rz\u0105d\u00f3w i z kt\u00f3rej si\u0119 utrzymywa\u0142. Tak mo\u017cemy odnotowa\u0107 np. efemeryczne ksi\u0119stwo stargardzkie, ale tak\u017ce jedno z najstarszych \u2013 ksi\u0119stwo dymi\u0144skie (od miejscowo\u015bci Demmin). Wschodnie granice Ksi\u0119stwa flankowa\u0142y ziemie l\u0119borska i bytowska, przyznane w 1455 roku jako lenno przez kr\u00f3la Kazimierza Jagiello\u0144czyka i rz\u0105dzone przez Gryfit\u00f3w a\u017c do wyga\u015bni\u0119cia dynastii w 1637 roku.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"alignright size-large is-resized\"><a href=\"https:\/\/forms.gle\/jxZvsotdD5Tssfia9\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"687\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-687x1024.png\" alt=\"Quiz\" class=\"wp-image-2802\" style=\"width:262px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-687x1024.png 687w, https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-201x300.png 201w, https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-768x1145.png 768w, https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-1030x1536.png 1030w, https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-1374x2048.png 1374w, https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2.png 1696w\" sizes=\"auto, (max-width: 687px) 100vw, 687px\" \/><\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osobnym bytem administracyjnym w ramach Ksi\u0119stwa by\u0142o Biskupstwo Kamie\u0144skie, kt\u00f3re po wprowadzeniu reformacji, i \u015bmierci ostatniego biskupa katolickiego by\u0142o rz\u0105dzone przez m\u0142odszych ksi\u0105\u017c\u0105t, b\u0119d\u0105cych tytularnymi biskupami kamie\u0144skimi. Reformacja wprowadzi\u0142a zreszt\u0105 wiele wi\u0119cej w podzia\u0142ach administracyjnych, o czym w odpowiednim, monograficznym artykule.<\/p>\n\n\n<style>.wp-block-kadence-advancedbtn.kb-btns3161_0e3d9b-77{gap:var(--global-kb-gap-xs, 0.5rem );justify-content:center;align-items:center;}.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-button{font-weight:normal;font-style:normal;}.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0{margin-right:5px;}.wp-block-kadence-advancedbtn.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0 .kt-button{color:#555555;border-color:#555555;}.wp-block-kadence-advancedbtn.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0 .kt-button:hover, .wp-block-kadence-advancedbtn.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0 .kt-button:focus{color:#ffffff;border-color:#444444;}.wp-block-kadence-advancedbtn.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0 .kt-button::before{display:none;}.wp-block-kadence-advancedbtn.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0 .kt-button:hover, .wp-block-kadence-advancedbtn.kt-btns3161_0e3d9b-77 .kt-btn-wrap-0 .kt-button:focus{background:#444444;}<\/style>\n<div class=\"wp-block-kadence-advancedbtn kb-buttons-wrap kb-btns3161_0e3d9b-77\"><style>ul.menu .wp-block-kadence-advancedbtn .kb-btn3161_467ecc-2b.kb-button{width:initial;}<\/style><a class=\"kb-button kt-button button kb-btn3161_467ecc-2b kt-btn-size-standard kt-btn-width-type-auto kb-btn-global-fill kt-btn-has-text-true kt-btn-has-svg-false wp-block-kadence-singlebtn\" href=\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Pomorze-opis-geograficzno-historyczny.pdf\"><span class=\"kt-btn-inner-text\">Pobierz<\/span><\/a><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Wi\u0119cej:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tadeusz Gali\u0144ski, <em>Paleolit i mezolit na Pomorzu<\/em>, Szczecin 2019.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Historia Pomorza<\/em>, t. I, cz. I, red. Gerard Labuda, Pozna\u0144: Wydawnictwo Pozna\u0144skie 1972.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Megality Pomorza Zachodniego. Na tropie budowniczych tajemniczych grobowc\u00f3w z epoki kamienia<\/em>, red. Agnieszka Matuszewska, Marcin Szyd\u0142owski, Szczecin b.d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jan M. Piskorski, <em>Pomorze plemienne. Historia \u2013 Archeologia \u2013 J\u0119zykoznawstwo<\/em>, Wodzis\u0142aw \u015al\u0105ski: Sorus 2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Marian R\u0119bkowski, <em>Jak powsta\u0142o Pomorze? Studium tworzenia pa\u0144stwowo\u015bci we wczesnym \u015bredniowieczu<\/em>, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2020.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">J. Tyszkiewicz, <em>Geografia historyczna zarys problematyki<\/em>, Warszawa: DiG,&nbsp;Instytut Historii PAN 2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Rados\u0142aw Skrycki<\/em><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"parent":0,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","_kadence_starter_templates_imported_post":false,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false},"kategoria-epoki":[72,53],"class_list":["post-3161","epoka","type-epoka","status-publish","format-standard","hentry","kategoria-epoki-esej-glowny","kategoria-epoki-u-zrodel-historii-pomorza"],"acf":[],"taxonomy_info":{"kategoria-epoki":[{"value":72,"label":"Esej G\u0142\u00f3wny"},{"value":53,"label":"U \u017ar\u00f3de\u0142 historii Pomorza"}]},"featured_image_src_large":false,"author_info":[],"comment_info":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/epoka\/3161","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/epoka"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/epoka"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3161"}],"wp:term":[{"taxonomy":"kategoria-epoki","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategoria-epoki?post=3161"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}