![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-11-672x1024.jpeg\")
O wybuchu wojny Pomorzanie dowiedzieli si\u0119 z komunikat\u00f3w radiowych oraz z informacji prasowych. W dniu 1 wrze\u015bnia 1939 r. \u201ePommersche Zeitung\u201d wyszed\u0142 w formie czterech dodatk\u00f3w nadzwyczajnych, w kt\u00f3rych o godzinie: 800<\/sup>, 1200<\/sup> 1700<\/sup> i 1930<\/sup> prezentowano do\u015b\u0107 spreparowany obraz wydarze\u0144. Propaganda k\u0142ama\u0142a, \u017ce do wojny dosz\u0142o na skutek polskiego ataku o 545<\/sup> (godzina podana w przem\u00f3wieniu Adolfa Hitlera w Berlinie informuj\u0105cym o rozpocz\u0119ciu wojny z Polsk\u0105). Pisano o przy\u0142\u0105czeniu Gda\u0144ska do III Rzeszy i zawieszeniu do odwo\u0142ania zaj\u0119\u0107 w pomorskich szko\u0142ach, o obronie poczty polskiej w Gda\u0144sku, o bombardowaniu przez Luftwaffe jedynie cel\u00f3w militarnych i s\u0142abej obronie przeciwlotniczej. Wieczorem donoszono o sukcesach armii niemieckich na wszystkich kierunkach natarcia i ostrzelaniu Westerplatte przez pancernik \u201eSchleswig-Holstein\u201d. <\/p>\n\n\n\n Skoncentrowane na po\u0142udniowy-wsch\u00f3d od S\u0142upska oddzia\u0142y 4. Armii szybko przekroczy\u0142y polsk\u0105 granic\u0119, a w walkach na Pomorzu Gda\u0144skim i na Kujawach bra\u0142y te\u017c udzia\u0142 dywizje zrekrutowanie na Pomorzu: 2 Dywizja Piechoty (zmotoryzowana) o nieoficjalnej nazwie 2. Pommerische Division (2 pomorska Dywizja Piechoty) ze Szczecina i 32 Dywizja Piechoty z Koszalina. O walkach Pomorzanie dowiadywali si\u0119 z prasy ogl\u0105daj\u0105c pierwsze zdj\u0119cia z frontu, dokumentuj\u0105ce zdobycze Wehrmachtu i zniszczenia polskich miast. Opublikowano tak\u017ce dok\u0142adn\u0105 map\u0119 Polski, by czytelnik m\u00f3g\u0142 \u015bledzi\u0107 przebieg walk. Wypowiedzenie przez Wielk\u0105 Brytani\u0119 i Francj\u0119 wojny wywo\u0142a\u0142o pewien niepok\u00f3j, u niekt\u00f3rych wr\u00f3ci\u0142y wspomnienia z I wojny \u015bwiatowej i l\u0119ki zwi\u0105zane z konsekwencjami prowadzenia walk na dw\u00f3ch frontach. Prasa nazistowska na Pomorzu rozwiewa\u0142a je m.in. fotoreporta\u017cem, prezentuj\u0105cym spokojne \u017cycie Szczecinian w dniu 3 IX 1939 r. W dziewi\u0105tym dniu wojny, chc\u0105c udokumentowa\u0107 pe\u0142en sukces blitzkriegu, podano fa\u0142szyw\u0105 informacj\u0119 o wej\u015bciu oddzia\u0142\u00f3w niemieckich do Warszawy, kt\u00f3rej jednak p\u00f3\u017aniej nie zdementowano. W drugiej po\u0142owie wrze\u015bnia pojawi\u0142y si\u0119 artyku\u0142y, w kt\u00f3rych pisano o rannych \u017co\u0142nierzach przywo\u017conych statkami szpitalnymi do Szczecina, gdzie dzi\u0119ki doskona\u0142ej opiece mieli dochodzi\u0107 do zdrowia. Nie pisano natomiast nic o zabitych Pomorzanach, nie chc\u0105c os\u0142abia\u0107 nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych. \u201eKampania polska\u201d w prasie pomorskiej sko\u0144czy\u0142a si\u0119 25 wrze\u015bnia, kiedy to zaprezentowano zdj\u0119cia z triumfalnego wjazdu niemieckich oddzia\u0142\u00f3w do Szczecina. Opisywano entuzjazm ludno\u015bci, kt\u00f3ra kwiatami na ulicach przez wiele godzin wita\u0142a swoich zwyci\u0119zc\u00f3w. Trudno jest dok\u0142adnie oszacowa\u0107 poziom \u00f3wczesnego poparcia Pomorzan dla NSDAP, kt\u00f3ry i tak na tle ca\u0142ych Niemiec by\u0142 i wcze\u015bniej spektakularnie wyskoki. Sukcesy wojenne, podb\u00f3j Polski, a nast\u0119pnie zdobycie Danii, Norwegii, Francji i pa\u0144stw Beneluxu zapewne wywindowa\u0142o je do najwy\u017cszych poziom\u00f3w akceptacji i identyfikacji z nazistowskim re\u017cymem. <\/p>\n\n\n\n Pr\u00f3buj\u0105c odczyta\u0107 nastroje spo\u0142eczne poprzez analiz\u0119 pomorskiej prasy z lat 1939-1942, odnosi si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce wojna toczy si\u0119 gdzie\u015b daleko, a mieszka\u0144cy Szczecina i innych o\u015brodk\u00f3w przypominaj\u0105 sobie o niej czytaj\u0105c informacje o dzia\u0142aniach na odleg\u0142ych frontach. Na co dzie\u0144 osobi\u015bcie dostrzegaj\u0105 j\u0105 spotykaj\u0105c przebywaj\u0105cych na ulicach \u017co\u0142nierzy korzystaj\u0105cych z urlop\u00f3w i przepustek. Og\u00f3\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza do\u015bwiadcza\u0142 wojny g\u00f3wnie poprzez obserwowanie oddzia\u0142\u00f3w przygotowuj\u0105cych si\u0119 do kolejnych inwazji. O wojnie przypominaj\u0105 tak\u017ce publikowane klepsydry \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rzy zgin\u0119li na r\u00f3\u017cnych frontach, cho\u0107 z czasem, w celu zachowania morale, drukowano ich mniej. Z powodu ma\u0142ej ilo\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142, trudno jest ocenia\u0107 zmiany w \u017cyciu codziennym mieszka\u0144c\u00f3w, ale wydaje si\u0119 \u017ce nast\u0119powa\u0142y one do\u015b\u0107 powoli. Og\u0142oszenia prasowe, podobnie jak wcze\u015bniej, zach\u0119ca\u0142y widz\u00f3w do p\u00f3j\u015bcia do kina, teatru czy na koncert. Repertuar by\u0142 r\u00f3wnie bogaty jak przed wojn\u0105, po zawarciu paktu Ribbentrop \u2013 Mo\u0142otow uzupe\u0142niony jeszcze kulturalnymi propozycjami z ZSRR. Anonse gospodarcze, podobnie jak wcze\u015bniej, reklamowa\u0142y wi\u0119ksze i mniejsze firmy szczeci\u0144skie. Zak\u0142adano, \u017ce dzi\u0119ki agresywnej polityce prowadzonej wobec s\u0105siad\u00f3w III Rzeszy, otworz\u0105 si\u0119 dla szczeci\u0144skich kupc\u00f3w i producent\u00f3w nowe rynki zbytu i mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania. Slogan m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce port szczeci\u0144ski jest bram\u0105 na Ba\u0142tyk, nabiera\u0142 \u00f3wcze\u015bnie nowego znaczenia. Prasa prezentowa\u0142a sielskie obrazki cywilnego \u017cycia, aby utwierdzi\u0107 ludzi w przekonaniu, \u017ce wojna nie zapuka do bram szczeci\u0144skich dom\u00f3w, a ka\u017cdy powo\u0142any pod bro\u0144 m\u0119\u017cczyzna zobaczy si\u0119 w ko\u0144cu z rodzin\u0105 podczas \u017co\u0142nierskiego urlopu. Nie pozwala to stwierdzi\u0107 w jakim stopniu grabie\u017c podbitych ziem wp\u0142ywa\u0142a na sytuacj\u0119 materialn\u0105 Pomorzan. Na publikowanych propagandowych zdj\u0119ciach pokazuj\u0105cych t\u0142umy, kt\u00f3re wyra\u017caj\u0105 swoj\u0105 rado\u015b\u0107, dum\u0119 i eufori\u0119 z wojennych sukces\u00f3w nie ma miejsca na wsp\u00f3\u0142czucie wobec pokonanych, kt\u00f3re raczej zast\u0119powa\u0142o zadowolenie z udzia\u0142u w efektach drena\u017cu ekonomicznego zorganizowanego przez III Rzesz\u0119. <\/p>\n\n\n\n W rozwa\u017caniach dotycz\u0105cych \u017cycia Pomorzan w okresie II wojny \u015bwiatowej i ich stosunku do wydarze\u0144 z ni\u0105 zwi\u0105zanych, wa\u017cnym wydaje si\u0119 by\u0107 pytanie o ich stan wiedzy dotycz\u0105cy okupowanych obszar\u00f3w na Wschodzie. Nie jeste\u015bmy dzi\u015b w stanie prze\u015bledzi\u0107 tego co miedzy sob\u0105 na ten temat m\u00f3wiono, jakie informacje przywozili \u017co\u0142nierze niemieckiej armii, przyje\u017cd\u017caj\u0105cy na urlop do domu, czego dowiadywano si\u0119 od licznych robotnik\u00f3w przymusowych oraz czy sama ich obecno\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142-niewolnicza praca porusza\u0142a sumienie niemieckiej \u201erasy pan\u00f3w\u201d? Czy istnia\u0142 drugi, niejawny obieg informacji wytworzony na podstawie przeciek\u00f3w z NSDAP, SS, Gestapo czy innych zbrodniczych organizacji? Je\u017celi nawet na te pytania odpowiemy twierdz\u0105co, to fundamentaln\u0105 kwesti\u0105 pozostaje jeszcze zagadnienie, czy zwyk\u0142ych Niemc\u00f3w zbrodnie na Wschodzie w og\u00f3le interesowa\u0142y? Czy w takim razie mog\u0142y wzbudzi\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci i wywo\u0142a\u0107 poczucie wstydu informacje medialne, jawnie prezentowane tak\u017ce przez pomorsk\u0105 pras\u0119. Tematyka obszar\u00f3w wschodnich cz\u0119sto wyst\u0119powa\u0142a w niej ju\u017c po zako\u0144czeniu agresji na Polsk\u0119. Specjalni wys\u0142annicy \u201ePommersche Zeitung\u201d i \u201eStettiner General Anzeiger\u201d przebywali na okupowanych terenach, z kt\u00f3rych przysy\u0142ali do Szczecina obfit\u0105 korespondencj\u0119. G\u0142\u00f3wnym tematem zainteresowania by\u0142a kwestia \u017cydowska na ziemiach polskich. Autorzy, prezentuj\u0105c w jak najgorszym \u015bwietle poziom \u017cycia \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w, mieli na celu odhumanizowanie obrazu rasowego wroga, stawiali pytanie: \u201eCzy to jest jeszcze Europa?\u201d. Chwalono w\u0142adze za pomys\u0142 organizowania gett, kt\u00f3re mia\u0142y zapewni\u0107 przestrze\u0144 dla osiedlania si\u0119 Niemc\u00f3w przyje\u017cd\u017caj\u0105cych z obszaru ZSRR. Oczywi\u015bcie nie ma s\u0142owa o eksterminacji, kt\u00f3rej do\u015bwiadczali r\u00f3wnie\u017c pomorscy \u017bydzi. W lutym 1940 r. zostali oni, deportowani na tereny okupowanej Polski do dystryktu lubelskiego Generalnego Gubernatorstwa. W 1942 r. niemal wszyscy z nich zostali zamordowani w ramach tzw. ostatecznego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej, przygotowanego i przeprowadzonego przez pa\u0144stwo niemieckie. Po przymusowym wysiedleniu \u017byd\u00f3w, gauleiter F. Schwede-Coburg, chwali\u0142 si\u0119 tym, \u017ce Pomorze jest pierwsz\u0105 niemieck\u0105 krain\u0105 w pe\u0142ni \u201ewoln\u0105 od \u017byd\u00f3w\u201d (Judenfrei). Do\u015bwiadczenia organizacyjno-eksterminacyjne pomorscy urz\u0119dnicy i policjanci zdobyli zreszt\u0105 ju\u017c wcze\u015bniej, gdy od wrze\u015bnia 1939 r. przeprowadzali akcj\u0119 T4, maj\u0105c\u0105 wyeliminowa\u0107 ze spo\u0142ecze\u0144stwa niemieckiego osoby z wadami genetycznymi i chorych psychicznie. <\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnolegle Szczecin sta\u0142 si\u0119 jednym z wa\u017cniejszych miejsc na mapie organizowanej przez w\u0142adze niemieckie akcji \u201ePowr\u00f3t do Rzeszy\u201d (\u201eHeim ins Reich\u201d), polegaj\u0105cej na przesiedleniu Niemc\u00f3w z pa\u0144stw ba\u0142tyckich. W ramach tego bardzo nag\u0142a\u015bnianego propagandowo programu do Niemiec sprowadzono oko\u0142o 125 tys. os\u00f3b, z czego znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a transportowana przez port szczeci\u0144ski. Zarazem Pomorze by\u0142o traktowane jako obszar do\u015b\u0107 bezpieczny, przez d\u0142ugi czas oddalony od front\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Skutkowa\u0142o to, szczeg\u00f3lnie od 1943 r., kiedy narasta\u0142y bombardowania alianckie przeciw niemieckim miastom, ewakuowaniem i lokowaniem na pomorskiej wsi i w ma\u0142ych miasteczkach os\u00f3b z zagro\u017conych miejscowo\u015bci przemys\u0142owych III Rzeszy. Skala zjawiska by\u0142a do\u015b\u0107 du\u017ca, a pomorski \u201eschron przeciwlotniczy Rzeszy\u201d (Luftschutzbunker des Reichs) przyjmowa\u0142 w na pocz\u0105tku 1944 r. ok. 100 tys. uciekinier\u00f3w g\u0142ownie z Berlina i innych niemieckich metropolii oraz z Zag\u0142\u0119bia Ruhry. <\/p>\n\n\n\n Widocznym powszechnie skutkiem wojny by\u0142o pojawienie si\u0119 na ulicach pomorskich miast i wsi nowych \u201emieszka\u0144c\u00f3w\u201d przymusowo sprowadzanych z obszar\u00f3w zaj\u0119tych przez armi\u0119 niemieck\u0105, kt\u00f3rych kierowano do pracy w lokalnym rolnictwie i przemy\u015ble. Deficyt si\u0142y roboczej, wynikaj\u0105cy z mobilizacji pomorskich m\u0119\u017cczyzn i zwi\u0119kszenia liczby stanowisk pracy wraz z rozbudow\u0105 zak\u0142ad\u00f3w produkuj\u0105cych na potrzeby wojny, spowodowa\u0142a \u017ce pierwsi je\u0144cy i robotnicy przymusowi zostali przywiezieni na Pomorze ju\u017c we wrze\u015bniu 1939 r. Ich liczba systematycznie ros\u0142a osi\u0105gaj\u0105c do pocz\u0105tku 1940 r. blisko 90 tys. tys., w tym 67 tys. zatrudnionych w rolnictwie. Po Polakach, wraz z dalszymi podbojami hitlerowskimi, przybywa\u0142y transporty Francuz\u00f3w, Belg\u00f3w, Serb\u00f3w i narod\u00f3w zamieszkuj\u0105cych w\u00f3wczas ZSRR. Po 1943 r. licznie pojawili si\u0119 tak\u017ce W\u0142osi, jednak liczba polskich robotnik\u00f3w przymusowych przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119 by\u0142a najwi\u0119ksza. Niemieckie urz\u0119dy pracy notowa\u0142y zwi\u0119kszaj\u0105c\u0105 si\u0119 liczb\u0119 pracownik\u00f3w cudzoziemskich, kt\u00f3ra w szczytowym okresie 1944 r. si\u0119ga\u0142a 225 tys., z czego ok. 60 % stanowili zatrudnieni w rolnictwie. <\/p>\n\n\n\n Warunki \u017cycia robotnik\u00f3w przymusowych by\u0142y z\u0142e, cho\u0107 te\u017c zr\u00f3\u017cnicowane. Najlepiej na og\u00f3\u0142 traktowani byli robotnicy z pa\u0144stw zachodnich, nast\u0119pnie Czesi, Ukrai\u0144cy, Jugos\u0142owianie, Polacy, a na samym dnie hierarchii stali Rosjanie i przedstawiciele innych narod\u00f3w ZSRR. Wyp\u0142acane p\u0142ace starcza\u0142y jedynie na pokrycie koszt\u00f3w utrzymania, potr\u0105canego przez pracodawc\u00f3w na poczet zakwaterowania i do\u015b\u0107 marnego wy\u017cywienia.<\/p>\n\n\n W celu lepszej kontroli pracownicy cudzoziemcy byli oznaczeni, przy czym Polacy nosili fioletow\u0105 liter\u0119 \u201eP\u201d na \u017c\u00f3\u0142tym tle, pochodz\u0105cy z ZSRR naszywk\u0119 \u201eOST\u201d, a Francuzi tr\u00f3jkolorowy znak. Robotnicy przymusowi nie mogli korzysta\u0107 ze \u015brodk\u00f3w publicznego transportu, ucz\u0119szcza\u0107 do kin, teatr\u00f3w czy restauracji, a zdarza\u0142o si\u0119 nawet, \u017ce byli usuwani z miejskich park\u00f3w. Nie by\u0142o te\u017c dla nich miejsc w publicznych schronach przeciwlotniczych. Obowi\u0105zywa\u0142a ich godzina policyjna. Za wiele zachowa\u0144 byli surowo karani, a sp\u00f3\u017anienie si\u0119 do pracy czy b\u0142\u0105d w fabryce mog\u0142y by\u0107 uznane za sabota\u017c, kt\u00f3ry karano zes\u0142aniem do obozu koncentracyjnego lub \u015bmierci\u0105. Ta ostania kara by\u0142a zarezerwowana te\u017c dla tych z robotnik\u00f3w przymusowych, kt\u00f3rzy utrzymywali intymne stosunki z Niemkami. Najcz\u0119\u015bciej w takim wypadku kar\u0119 \u015bmierci wymierzano publicznie, a \u015bwiadkami byli inni pracownicy cudzoziemscy. Zamieszkiwali oni r\u00f3\u017cne miejsca. Przy wi\u0119kszych zak\u0142adach pracy organizowano obozy, kt\u00f3rych cz\u0119sto robotnicy przymusowi nie mogli opuszcza\u0107. W celu zapewnienia pracy dla fabryki benzyny syntetycznej (Hydrierwerke P\u00f6litz), najwi\u0119kszy zesp\u00f3\u0142 oboz\u00f3w powsta\u0142 w Policach. Mniejsze zak\u0142ady pracy i warsztaty organizowa\u0142y miejsca zbiorowego zakwaterowania, gdzie robotnicy mieli na og\u00f3\u0142 wi\u0119cej swobody. Kobiety najcz\u0119\u015bciej pracowa\u0142y jako pomoc domowa i zamieszkiwa\u0142y obok w\u0142a\u015bcicieli mieszka\u0144, czy w pomieszczeniach przedsi\u0119biorstw. Z powodu koncentracji przemys\u0142u, obszar Wielkiego Szczecina by\u0142 najwi\u0119kszym na Pomorzu kompleksem oboz\u00f3w pracy przymusowej i miejsc zbiorowego zakwaterowania. Szacuje si\u0119, \u017ce czasie wojny znajdowa\u0142o si\u0119 tu ich oko\u0142o 180, w kt\u00f3rych mieszka\u0142o ponad 40 tysi\u0119cy pracownik\u00f3w cudzoziemskich. Stanowili oni oko\u0142o 10 % spo\u0142eczno\u015bci miasta, a najliczniejsz\u0105 grup\u0105 z nich byli Polacy. <\/p>\n\n\n\n Jaki stosunek mieli niemieccy Pomorzanie do tej grupy nowych, wojennych \u201emieszka\u0144c\u00f3w\u201d? Sam przymus pracy dla obcokrajowc\u00f3w nie budzi\u0142 na og\u00f3\u0142 wyrzut\u00f3w sumienia, gdy\u017c uznawano go za jedn\u0105 z konsekwencji wojny i efekt podboju oraz eksploatacji Europy. Robotnicy cudzoziemscy spotykali si\u0119 zar\u00f3wno z przyzwoitym traktowaniem, jak i z podej\u015bciem pe\u0142nym okrucie\u0144stwa i sadyzmu. Z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105 cieszy\u0142 si\u0119 ob\u00f3z karny usytuowany pod Policami na pok\u0142adzie statku \u201eBremerhaven\u201d, czy filia obozu koncentracyjnego Stutthof w M\u015bci\u0119cinie. Regu\u0142\u0105 natomiast by\u0142a zagwarantowana prawnie podleg\u0142o\u015b\u0107 pracownik\u00f3w przymusowych, kt\u00f3rzy musieli wykonywa\u0107 polecania Niemc\u00f3w, a zapisy regulamin\u00f3w uniemo\u017cliwia\u0142y nawet wsp\u00f3lny posi\u0142ek z Niemcami. Kres wykorzystywania robotnik\u00f3w cudzoziemskich oraz istnienia systemu pracy przymusowej na Pomorzu przynios\u0142a dopiero ich ewakuacja i ucieczka niemieckiej administracji przed zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 frontem wschodnim, zim\u0105 i wiosn\u0105 1945 r.<\/p>\n\n\n\n Prze\u015bladowania czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej dotkn\u0119\u0142y te\u017c inne grupy mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza. Na celowniku Gestapo znalaz\u0142a si\u0119 grupa katolickich ksi\u0119\u017cy i zakonnik\u00f3w, skupiona wok\u00f3\u0142 szczeci\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a pw. \u015bw. Jana Chrzciciela i szpitala boromeuszek, jak r\u00f3wnie\u017c w kilku innych parafiach rejencji szczeci\u0144skiej. Szczeg\u00f3lnie na tym obszarze, inaczej ni\u017c w zamieszkiwanych przez Kaszub\u00f3w powiatach bytowskim i l\u0119borskim, spo\u0142eczno\u015b\u0107 katolicka nie by\u0142a zbyt liczna (w ca\u0142ej prowincji pomorskiej ok. 3,5 % ludno\u015bci). Jednak w\u015br\u00f3d niekt\u00f3rych z nich, kie\u0142kowa\u0142a negacja wobec ideologii nazistowskiej, odleg\u0142ej od prawd wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. W\u0142adze patrzy\u0142y na to z zaniepokojeniem, szczeg\u00f3lnie kiedy w latach II wojny \u015bwiatowej ksi\u0119\u017ca sprawowali pos\u0142ug\u0119 tak\u017ce dla \u017co\u0142nierzy tego wyznania z innych obszar\u00f3w Niemiec oraz dla licznych polskich robotnik\u00f3w przymusowych znajduj\u0105cych si\u0119 na Pomorzu. Gestapo podejrzewa\u0142o ksi\u0119\u017cy o propagowanie pogl\u0105d\u00f3w antynazistowskich, dlatego w ramach akcji \u201eFall Stettin\u201d, przeprowadzono prowokacj\u0119, w wyniku kt\u00f3rej w lutym 1943 r. aresztowano 40 os\u00f3b, w tym 11 ksi\u0119\u017cy ze Szczecina, Greifswaldu, Wolgastu, Borzys\u0142awca ko\u0142o Goleniowa, Zinnowitz na wyspie Uznam i w Parchimiu. Jeden z nich zosta\u0142 zam\u0119czony w obozie koncentracyjnym a trzech zosta\u0142o zg\u0142adzonych w 1944 r. Po latach w 2011 r. szczeci\u0144ski ksi\u0105dz Carl Lamprecht zosta\u0142 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 wyniesiony na o\u0142tarze. <\/p>\n\n\n\n Grup opozycyjnych wobec nazizmu na Pomorzu i podlegaj\u0105cych dyskryminacji, upo\u015bledzenia lub pa\u0144stwowej przemocy by\u0142o wi\u0119cej. Mo\u017cemy do nich zaliczy\u0107 konserwatyst\u00f3w, skupionych wok\u00f3\u0142 rodziny von Thadden z Trzyg\u0142owia pod Gryficami, maj\u0105cych kontakty z kr\u0119giem z Krzy\u017cowej. Ofiarami re\u017cimu nazistowskiego sta\u0142y si\u0119 od\u0142amy chrze\u015bcija\u0144skie odmawiaj\u0105ce s\u0142u\u017cby wojskowej jak Kwakrzy, czy \u015awiadkowie Jehowy, a tak\u017ce \u015bwieccy pacyfi\u015bci, kt\u00f3rzy po traumie wielkiej wojny przestrzegali, \u017ce rz\u0105dy A. Hitlera prowadz\u0105 \u015bwiat do nowej hekatomby. Postawy opozycyjne wobec nazist\u00f3w przejawiane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c w \u015brodowiskach komunistycznych i socjaldemokratycznych, czy te\u017c w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w wschodu i po\u0142udnia prowincji, skupionych w zdelegalizowanym w 1939 r. Zwi\u0105zku Polak\u00f3w w Niemczech. Trzeba jednak stwierdzi\u0107, \u017ce zasi\u0119g oddzia\u0142ywania tych grup by\u0142 raczej ograniczony, a znaczenie do\u015b\u0107 niewielkie. Symbolicznie stanowi\u0105 dzi\u015b najja\u015bniejsz\u0105 kart\u0119 historii spo\u0142eczno\u015bci pomorskiej. W wi\u0119kszo\u015bci jednak Pomorzanie, tak jak og\u00f3\u0142 Niemc\u00f3w, zaakceptowali w\u0142adz\u0119 NSDAP i je\u017celi nawet nie wyra\u017cali wobec jej sukces\u00f3w entuzjazmu, to dostosowali si\u0119 do nowych warunk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Groza wojny zacz\u0119\u0142a dociera\u0107 na Pomorze w 1943 r., kiedy to po kl\u0119sce stalingradzkiej J. Goebbels og\u0142osi\u0142 konieczno\u015b\u0107 podj\u0119cia wojny totalnej. W\u0142adze nazistowskie wymaga\u0142y od Niemc\u00f3w zwi\u0119kszonych ofiar, w tym przede wszystkim kolejnych rocznik\u00f3w powo\u0142ywanych pod bro\u0144. Mimo rabunkowej eksploatacji podbitych region\u00f3w Europy towary przemys\u0142owe i spo\u017cywcze podlega\u0142y w coraz wi\u0119kszym stopniu reglamentacji, organizowano zbi\u00f3rki metali kolorowych, surowc\u00f3w wt\u00f3rnych, obierek, resztek \u017cywno\u015bci, a na potrzeby armii na froncie wschodnim ofiarowywano ciep\u0142e ubrania i buty. Jednak, w przeciwie\u0144stwie do I wojny \u015bwiatowej, w niemieckich miastach nie by\u0142o g\u0142odu. Pierwsze bombardowania Szczecina nast\u0105pi\u0142y ju\u017c w 1940 r., ale wtedy Brytyjczycy skupili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na polickiej fabryce benzyny syntetycznej, cho\u0107 uleg\u0142y zniszczeniu tak\u017ce pojedyncze kamienice w mie\u015bcie. Same zak\u0142ady w Policach zosta\u0142y ostatecznie zniszczone w bombardowaniach w styczniu i marcu 1945 r. W sierpniu 1943 r. lotnictwo brytyjskie przeprowadzi\u0142o Operacj\u0119 Hydra, atakuj\u0105c Wojskowy Instytut Badawczy w Peenem\u00fcnde na wyspie Uznam, celem uniemo\u017cliwienia Niemcom produkcji rakiet V-2. Pierwsze bombardowania dywanowe szczecinianie prze\u017cyli w 1943 r. i 1944 r. Pocz\u0105tkowo by\u0142y one kierowane na dzielnice przemys\u0142owe (na p\u00f3\u0142noc i po\u0142udnie od centrum miasta), by w sierpniu 1944 r. skoncentrowa\u0107 si\u0119 na porcie i pobliskich obszarach. W ich efekcie bardzo powa\u017cne zniszczenia odnios\u0142o Stare Miasto, cz\u0119\u015b\u0107 obszar\u00f3w Niebuszewa, Pomorzan i Goc\u0142awia. Szczecin by\u0142 miastem najbardziej atakowanym na Pomorzu. Wed\u0142ug szacunk\u00f3w zgin\u0119\u0142o kilka tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, a dziesi\u0105tki tysi\u0119cy zosta\u0142y pozbawione dachu nad g\u0142ow\u0105. W wyniku lokowania przez nazist\u00f3w przemys\u0142u zbrojeniowego na Pomorzu po 1933 r. niekt\u00f3re z miast, szczeg\u00f3lnie po\u0142o\u017conych na zach\u00f3d od Odry, tak\u017ce zosta\u0142y zbombardowane. W 1943 i 1944 r. alianci atakowali baz\u0119 i warsztaty lotnicze Heinkla ko\u0142o Ribnitz, w maju, czerwcu i pa\u017adzierniku 1944 r. bomby spad\u0142y na Stralsund, gdzie Amerykanie celowali w zbudowan\u0105 w 1936 r. grobl\u0119 i most prowadz\u0105ce na wysp\u0119 Rugia. Kilkukrotnie w latach 1943-1944 silne bombardowania skierowano na Anklam, gdzie atakowano m.in. zak\u0142ady lotnicze Arado. Jednym z ostatnich bombardowa\u0144 by\u0142 nalot na miasto \u015awinouj\u015bcie 12 marca 1945 r., kt\u00f3re, z powodu du\u017cych ofiar w\u015br\u00f3d ludno\u015bci cywilnej, nazywane jest \u201eDreznem p\u00f3\u0142nocy\u201d. <\/p>\n\n\n W ostatnich miesi\u0105cach niemieckiego Pomorza na egzystencji mieszka\u0144c\u00f3w silnie odciska\u0142a si\u0119 rozpocz\u0119ta 12 stycznia 1945 r. ofensywa Armii Czerwonej znad Wis\u0142y. Coraz wi\u0119cej w\u0142adzy przechodzi\u0142o w r\u0119ce struktur wojskowych i policyjnych, kt\u00f3re traktowa\u0142y ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 jako rezerwuar si\u0142y roboczej potrzebnej do zbudowania systemu obronnego i zarazem jako zb\u0119dny balast w momencie zbli\u017cania si\u0119 frontu. Sukcesy natarcia radzieckiego, potwierdzane by\u0142y dziesi\u0105tkami tysi\u0119cy uchod\u017ac\u00f3w z Prus Wschodnich i Pomorza Gda\u0144skiego, kt\u00f3re od ko\u0144ca stycznia 1945 r. przemieszcza\u0142y si\u0119 pomorskimi drogami na Zach\u00f3d. Wywo\u0142ywa\u0142o to pogarszanie nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych, kt\u00f3remu w\u0142adze pr\u00f3bowa\u0142y zaradzi\u0107 poprzez narastaj\u0105c\u0105 policyjn\u0105 kontrol\u0119 oraz terror psychiczny i fizyczny wymierzony przeciwko osobom szerz\u0105cym nastroje defetystyczne. \u017bo\u0142nierzy podejrzanych o dezercj\u0119 karano \u015bmierci\u0105, wieszaj\u0105c ich w miejscach publicznych. Do ostatnich chwil wykonywano te\u017c egzekucje na faktycznych i domniemanych przeciwnikach re\u017cymu. <\/p>\n\n\n Zak\u0142adano w\u00f3wczas, \u017ce Pomorze zostanie ochronione lin\u0105 umocnie\u0144 Wa\u0142u Pomorskiego (Pommernstellung), budowanego nad granic\u0105 z Polsk\u0105 od lat 30-tych XX w. Nie tworzy\u0142a ona zwartego systemu bunkr\u00f3w i schron\u00f3w betonowych, a sk\u0142ada\u0142a si\u0119 g\u00f3wnie z umocnionych pozycji i przeszk\u00f3d terenowych, wykorzystuj\u0105cych przestrze\u0144 pe\u0142n\u0105 las\u00f3w, rzek i jezior. W zamy\u015ble mia\u0142a ona zabezpiecza\u0107 przed atakiem polskiej armii, dlatego po 1939 r. wstrzymano jej budow\u0119. Wr\u00f3cono do niej pod koniec 1944 r., wykorzystuj\u0105c do prac ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 i robotnik\u00f3w przymusowych. Pocz\u0105tkowy impet ataku radzieckiego omija\u0142 g\u0142\u00f3wne obszary umocnie\u0144 Wa\u0142u Pomorskiego i mia\u0142 na celu dotarcie do Odry na kierunku berli\u0144skim. Uda\u0142o si\u0119 to ju\u017c pod koniec stycznia 1945 r., gdy Armia Czerwona uwik\u0142a\u0142a si\u0119 w kilkutygodniowe walki o Kostrzyn. Strona niemiecka, pr\u00f3buj\u0105c wykorzysta\u0107 rozci\u0105gni\u0119cie operacyjne I Frontu Bia\u0142oruskiego i zmniejszy\u0107 potencjalne zagro\u017cenie dla Berlina, przeprowadzi\u0142a w dniach 15-18 lutego 1945 r. uderzenie na po\u0142udnie z okolic Stargardu i Jeziora Miedwie. Tzw. Operacja Sonnenwende (Przesilenie) by\u0142a jedn\u0105 z ostatnich pr\u00f3b kontrofensywy na froncie wschodnim i zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ca\u0142kowitym niepowodzeniem, a wojskom niemieckim uda\u0142o si\u0119 jedynie przej\u015bciowo odzyska\u0107 Pyrzyce i Banie.<\/p>\n\n\n W tym czasie trwa\u0142y ju\u017c walki na Wale Pomorskim, w kt\u00f3rych wzi\u0119\u0142y r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142 jednostki z 1 Armii Wojska Polskiego, wojska stworzonego w 1943 r. w ZSRR. W ci\u0119\u017ckich bojach prze\u0142ama\u0142y one g\u0142\u00f3wne pozycje obronne Niemc\u00f3w, zdobywaj\u0105c w dniach od 30 stycznia do 10 lutego 1945 r.: Z\u0142ot\u00f3w, Jastrowie, Dobrzyc\u0119, Nadarzyce i Miros\u0142awiec. Sukces ten Polacy okupili prawie 1800 \u017co\u0142nierzami poleg\u0142ymi i ok. 1000 zaginionymi. W trakcie walk we wsi Podgaje dosz\u0142o do mordu na 32 wzi\u0119tych do niewoli Polakach, kt\u00f3rych – wbrew prawu wojennemu – zabili \u017co\u0142nierze formacji Waffen-SS. Do dzi\u015b trwaj\u0105 spory o ich narodowo\u015b\u0107, a o ten czyn oskar\u017cani s\u0105 Niemcy, b\u0105d\u017a kolaboruj\u0105cy z nimi \u0141otysze. <\/p>\n\n\n Prze\u0142amanie Wa\u0142u Pomorskiego pozwoli\u0142o Armii Czerwonej przeprowadzi\u0107 Operacj\u0119 Pomorsk\u0105, by zlikwidowa\u0107 p\u00f3\u0142nocne zagro\u017cenie dla wojsk szykuj\u0105cych si\u0119 do szturmu Berlina oraz zaj\u0105\u0107 pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Pomorza i Pomorze Gda\u0144skie, kt\u00f3rych broni\u0142a s\u0142aba niemiecka Grupa Armii Wis\u0142a. Wyprowadzony 10 lutego 1945 r. atak na pozycje niemieckie mia\u0142 pierwotnie zaj\u0105\u0107 L\u0119bork i Byt\u00f3w, by nast\u0119pnie w kierunku zachodnim oczy\u015bci\u0107 z wojsk niemieckich ca\u0142e Pomorze (cz\u0119\u015b\u0107 wojsk radzieckich mia\u0142a skierowa\u0107 si\u0119 na wsch\u00f3d, na Tr\u00f3jmiasto). Trudno\u015bci w prze\u0142amaniu pozycji niemieckich i wyczerpanie wojsk radzieckich, zmusi\u0142o do zmiany plan\u00f3w i przeprowadzenie kolejnego ataku w kierunku na Koszalin i Ko\u0142obrzeg. Odni\u00f3s\u0142 on skutek i wojska Armii Czerwonej 3 marca dosz\u0142y do brzegu Morza Ba\u0142tyckiego ko\u0142o Jeziora Jamno, a 5 marca ko\u0142o Mrze\u017cyna. Tego dnia zdobyto te\u017c Koszalin, w wyniku czego Pomorze zosta\u0142o przeci\u0119te na p\u00f3\u0142, uniemo\u017cliwiaj\u0105c ewakuacj\u0119 ludno\u015bci cywilnej na Zach\u00f3d, czy wycofanie wojsk niemieckich z okolic Tr\u00f3jmiasta i \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych. W tym samym czasie zdobyto r\u00f3wnie\u017c Szczecinek, Bia\u0142y B\u00f3r, I\u0144sko, \u015awidwin, Pyrzyce i Stargard, w tym 1 Armia Wojska Polskiego zaj\u0119\u0142a: Drawsko Pomorskie, Z\u0142ocieniec i Czaplinek. <\/p>\n\n\n Rozci\u0119cie formacji niemieckich na Pomorzu, spowodowa\u0142o ich dalsze os\u0142abienie i, w efekcie, na wschodnim obszarze operacji zaj\u0119cie do 10 marca S\u0142upska, Bytowa, Ustki, \u0141eby i L\u0119borka. W zachodniej cz\u0119\u015bci Pomorza Tylniego Armia Czerwona 4 marca zdoby\u0142a Trzebiat\u00f3w, a zgromadzone na zach\u00f3d od tego miasta oddzia\u0142y niemieckie zosta\u0142y rozbite, a ich resztki wycofa\u0142y si\u0119 na wysp\u0119 Wolin. W wyniku tego do 7 marca zaj\u0119te zosta\u0142y: Gryfice, Kamie\u0144 Pomorski, Stepnica, Goleni\u00f3w, a linia frontu opar\u0142a si\u0119 o Dziwn\u0119. Chc\u0105c umo\u017cliwi\u0107 wycofywanie si\u0119 na zach\u00f3d rozbitych jednostek Niemcy za\u017carcie bronili si\u0119 na przedmo\u015bciach odrza\u0144skich w Gryfinie i wschodniej cz\u0119\u015bci Szczecina D\u0105biu oraz w Ko\u0142obrzegu. To ostanie miasto sta\u0142o si\u0119 bardzo wa\u017cne, gdy\u017c stanowi\u0142o oparcie dla prowadzonej na wielk\u0105 skal\u0119 przez Kriegsmarine Operacji Hannibal, polegaj\u0105cej na ewakuacji niemieckich cywili i \u017co\u0142nierzy drog\u0105 morsk\u0105 z terenu Kurlandii, Prus Wschodnich oraz Pomorza Gda\u0144skiego, w celu przetransportowania ich do p\u00f3\u0142nocnych Niemiec i Danii. Port ko\u0142obrzeski spe\u0142nia\u0142 tak\u017ce bardzo wa\u017cne zadanie umo\u017cliwiaj\u0105c zaopatrywanie odci\u0119tych niemieckich garnizon\u00f3w na wybrze\u017cu po\u0142udniowego Ba\u0142tyku. Mimo strat wynikaj\u0105cych z operowania na morzu radzieckich okr\u0119t\u00f3w podwodnych (w tym najs\u0142ynniejsze zatopienie statku transportowego MS \u201eWilhelm Gustloff\u201d) uda\u0142o si\u0119 wywie\u017a\u0107 ponad 1,2 mln os\u00f3b. Dlatego obrona Ko\u0142obrzegu zosta\u0142a uznana za zadanie maj\u0105ce wymiar operacyjny, a zarazem symboliczny, gdy\u017c przypomina\u0107 mia\u0142a prowadzon\u0105 z sukcesem kampani\u0119 z 1807 r., gdzie wojskom Napoleona nie uda\u0142o si\u0119 zdoby\u0107 miasta przed podpisaniem pokoju w Tyl\u017cy. Chc\u0105c podnie\u015b\u0107 morale Niemc\u00f3w na zam\u00f3wienie ministerstwa propagandy J. Goebbelsa studio filmowe UFA w samym ko\u0144cu wojny przygotowa\u0142o na ten temat specjalny film. Co ciekawe, Ko\u0142obrzeg wpisa\u0142 si\u0119 te\u017c do polskiej mitologii, gdy\u017c w krwawej bitwie o to miasto (7-18 marca 1945 r.), podobnie jak w 1807 r., brali udzia\u0142 Polacy. Jego zdobycie kosztowa\u0142o \u017cycie ponad 1200 zabitych polskich \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rzy po zaj\u0119ciu miasta dokonali tu aktu za\u015blubin z Ba\u0142tykiem, powtarzaj\u0105c obrz\u0119d gen. J\u00f3zefa Hallera z Pucka z 1920 r. Ostatnie walki na Pomorzu na wsch\u00f3d od Odry trwa\u0142y do 20 marca, gdy Rosjanie rozbili przycz\u00f3\u0142ki niemieckie w okolicach Gryfina i D\u0105bia oraz zaj\u0119li te miasta. <\/p>\n\n\n\n W trakcie walk od d\u0142u\u017cszego ju\u017c czasu trwa\u0142a ewakuacja stolicy prowincji \u2013 Szczecina. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ona pod koniec 1944 r. i pocz\u0105tkowo dotyczy\u0142a za\u0142\u00f3g fabryk zniszczonych podczas bombardowa\u0144. Og\u00f3\u0142 ludno\u015bci zosta\u0142 ni\u0105 obj\u0119ty na prze\u0142omie stycznia i lutego 1945 r., po osi\u0105gni\u0119ciu przez \u017co\u0142nierzy radzieckich Odry pod Kostrzynem. Odbywa\u0142o si\u0119 to do\u015b\u0107 sprawnie, w ustalonym porz\u0105dku, a ewakuowani, opr\u00f3cz nakazu wyjazdu, dostawali tak\u017ce bilety na konkretn\u0105 tras\u0119. Robotnicy przymusowi musieli opuszcza\u0107 Szczecin pieszo. Ewakuacja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 25 kwietnia kiedy miasto opu\u015bci\u0142y ostatnie jednostki wojskowe i przedstawiciele w\u0142adz hitlerowskich, wysadzaj\u0105c w powietrze uprzednio ostatnie stoj\u0105ce jeszcze mosty i inne wa\u017cne obiekty. Spowodowane to by\u0142o rozpocz\u0119ciem przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 Operacji Berli\u0144skiej i skutecznym sforsowaniem Odry w okolicach most\u00f3w autostradowych na po\u0142udnie od Szczecina. Ten manewr oskrzydlaj\u0105cy spowodowa\u0142 porzucenie miasta og\u0142oszonego twierdz\u0105 w pocz\u0105tkach marca 1945 r.. Jego obrona nie mia\u0142a ju\u017c sensu, gdy\u017c g\u0142\u00f3wny wysi\u0142ek wojenny stron koncentrowa\u0142 si\u0119 na Berlinie. W ramach tej ostatniej ofensywy Rosjan Pomorze Przednie stanowi\u0142o marginalny kierunek ataku. Wojska radzieckie wkraczaj\u0105c do Szczecina 26 kwietnia 1945 r., nie napotka\u0142y wi\u0119c na obron\u0119, a niemal ca\u0142kowicie wyludnione miasto przywita\u0142o ich biel\u0105 kapitulacyjnych flag oraz manifestowan\u0105 rado\u015bci\u0105 nielicznych polskich robotnik\u00f3w przymusowych i niemieckich komunist\u00f3w. Kiedy 28 kwietnia 1945 r. Piotr Zaremba, maj\u0105cy upowa\u017cnienie do przej\u0119cia w\u0142adzy cywilnej w Szczecinie, przyby\u0142 do miasta znajdowa\u0142o si\u0119 w nim jedynie ok. 6 tys. starych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W ostatnich dw\u00f3ch tygodniach wojny dzia\u0142ania wojenne toczy\u0142y si\u0119 na zach\u00f3d od Odry, a tereny Pomorza by\u0142y zdobywane przez wojska II Frontu Bia\u0142oruskiego. Mimo \u015bwiadomo\u015bci ko\u0144ca III Rzeszy, za\u0142ogi niekt\u00f3rych niemieckich miast pr\u00f3bowa\u0142y si\u0119 broni\u0107, co najcz\u0119\u015bciej ko\u0144czy\u0142o si\u0119 niepotrzebnymi ofiarami i zniszczeniem centralnych ich cz\u0119\u015bci. Taka sytuacja mia\u0142a miejsce 26 kwietnia w Pasewalku, czy w Anklam po 30 kwietnia, gdzie front zatrzyma\u0142 si\u0119 nad rzek\u0105 Pian\u0105. Kwarta\u0142y \u015br\u00f3dmiejskie tego miasta i zabudowania wok\u00f3\u0142 rynku, zrujnowane wcze\u015bniej przez ameryka\u0144skie samoloty, teraz do szcz\u0119tu zniszczy\u0142 ostrza\u0142 niemiecki. Po \u015bmierci Adolfa Hitlera walki na og\u00f3\u0142 ustawa\u0142y i bez niepotrzebnych zniszcze\u0144 oraz strat niemieckie garnizony sk\u0142ada\u0142y bro\u0144 m.in. w Ueckerm\u00fcnde (jeszcze 28 kwietnia), Greifswaldzie (30 kwietnia) i Stralsundzie (1 maja). Ostatnimi akordami wojny na Pomorzu by\u0142o wej\u015bcie Armii Czerwonej i przyj\u0119cie 5 maja kapitulacji wojsk niemieckich na wyspie Rugii i w \u015awinouj\u015bciu.<\/p>\n\n\n\n Poddawanie si\u0119 bez walki ostatnich garnizon\u00f3w na Pomorzu nie oznacza\u0142o, \u017ce prze\u0142om kwietnia i maja 1945 r. nie obfitowa\u0142 w tragiczne wydarzenia. W ko\u0144cowych dniach wojny Ribnitz sta\u0142o si\u0119 1 maja miejscem pr\u00f3by masakry wi\u0119\u017ani\u00f3w z obozu w Barth, a w licznych marszach \u015bmierci zgin\u0119\u0142y setki robotnik\u00f3w przymusowych i wi\u0119\u017ani\u00f3w filii oboz\u00f3w koncentracyjnych. Z drugiej strony zajmowaniu Pomorza przez wojska radzieckie towarzyszy\u0142o poczucie grozy w\u015br\u00f3d ludno\u015bci cywilnej poddanej bezmiarowi zbrodni i gwa\u0142t\u00f3w dokonywanych przez zdobywc\u00f3w. Symbolem tego w wydaniu wr\u0119cz og\u00f3lnoniemieckim sta\u0142 si\u0119 los mieszka\u0144c\u00f3w Demmina. Miasto zaj\u0119te 30 kwietnia bez wi\u0119kszych walk, sta\u0142o si\u0119 widowni\u0105 najwi\u0119kszego zbiorowego samob\u00f3jstwa w historii Niemiec, w wyniku kt\u00f3rego w pierwszych dniach maja \u015bmier\u0107 ponios\u0142o oko\u0142o 900 mieszka\u0144c\u00f3w i uciekinier\u00f3w ze Wschodu. Spowodowane to by\u0142o panicznym strachem przed tym, co zrobi\u0105 w zdobytym mie\u015bcie Rosjanie. U \u017ar\u00f3de\u0142 l\u0119k\u00f3w tkwi\u0142a propaganda III Rzeszy odcz\u0142owieczaj\u0105ca \u017co\u0142nierzy radzieckich, wie\u015bci o zbrodniach pope\u0142nianych przez nich wcze\u015bniej, jak r\u00f3wnie\u017c pierwsze godziny okupacji Demmina, kt\u00f3re potwierdza\u0142y wcze\u015bniejsze tragiczne informacje. <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-4-662x1024.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-7-1024x794.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-9-795x1024.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-6-1024x761.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-8.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-5.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/image-10-1024x768.jpeg\")
![\"Quiz\"](\"https:\/\/historiapomorza.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gemini_Generated_Image_b53pglb53pglb53p-2-687x1024.png\")
<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n