{"id":3269,"date":"2026-07-04T07:53:06","date_gmt":"2026-07-04T07:53:06","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3269"},"modified":"2026-07-04T07:58:04","modified_gmt":"2026-07-04T07:58:04","slug":"zycie-kulturalne-i-sztuka-na-pomorzu-od-ii-polowy-xvii-wieku-do-1945-roku","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/zycie-kulturalne-i-sztuka-na-pomorzu-od-ii-polowy-xvii-wieku-do-1945-roku\/","title":{"rendered":"\u017bycie kulturalne i sztuka na Pomorzu od II po\u0142owy XVII wieku do 1945 roku"},"content":{"rendered":"\n

XVII wiek jest prze\u0142omowy w dziejach istniej\u0105cego od XII wieku ksi\u0119stwa Gryfit\u00f3w. W 1637 roku umiera ostatni <\/strong>w\u0142adca dynastii Bogus\u0142aw XIV. Wydarzenie to ko\u0144czy wa\u017cny etap rz\u0105d\u00f3w dynastii i funkcjonowania Ksi\u0119stwa Pomorskiego, kt\u00f3re istnia\u0142o 500 lat. Przez ziemie Ksi\u0119stwa przetacza si\u0119 wojna 30-letnia. Pok\u00f3j westfalski z 1648 roku, ko\u0144cz\u0105cy wojn\u0119, przypiecz\u0119towa\u0142 podzia\u0142 regionu mi\u0119dzy Ksi\u0119stwo Szwecji i Elektorat Brandenburgii. <\/p>\n\n\n\n

Szwecja przej\u0119\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105, tereny nazywane Pomorzem Szwedzkim (inaczej Pomorze Przednie) po\u0142o\u017cone na zach\u00f3d od Odry, wyspy Uznam i Wolin oraz Szczecin wraz z uj\u015bciem Odry. Znalaz\u0142o si\u0119 ono pod wp\u0142ywem kultury skandynawskiej, a Szczecin sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 baz\u0105 Szwecji na kontynencie. Brandenburgia (p\u00f3\u017aniejsze Prusy) otrzyma\u0142a wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0119stwa z miastami takimi jak Ko\u0142obrzeg, Stargard i Kamie\u0144 Pomorski tworz\u0105c Pomorze Brandenburskie (Pomorze Tylne). <\/p>\n\n\n\n

Istotn\u0105 sta\u0142a si\u0119 zmiana mecenatu, miejsce ksi\u0105\u017c\u0119cego zaj\u0105\u0142 mecenat patrycjatu, szlachty i administracji, odpowiednio szwedzkiej lub brandenburskiej. Dawn\u0105 stolic\u0119 Ksi\u0119stwa, teraz szwedzki Szczecin, zamieniono w twierdz\u0119 wznosz\u0105c nowo\u017cytne fortyfikacje. Szczeci\u0144ski Zamek, wcze\u015bniej rezydencja ksi\u0105\u017c\u0119ca, sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 szwedzkiego gubernatora. Kr\u00f3lewski architekt, Nikodem Tessin M\u0142odszy ze Sztokholmu, w 1688 roku przygotowa\u0142 plany przebudowy renesansowego zamku na barokowy. Nie zosta\u0142y one jednak zrealizowane. \u015aladem szwedzkiej obecno\u015bci jest zegar astronomiczny na wie\u017cy skrzyd\u0142a po\u0142udniowego. W okresie panowania szwedzkiego przeprowadzono reform\u0119 najwa\u017cniejszej szko\u0142y w Szczecinie, utworzonego w czasach renesansu Pedagogium Ksi\u0105\u017c\u0119cego<\/strong> (nazywanego te\u017c Gimnazjum Mariackim). Kr\u00f3l Karol XI w 1667 przekszta\u0142ci\u0142 uczelni\u0119, kt\u00f3r\u0105 odt\u0105d nazywano Gymnasium Carolinum. Mia\u0142a ona status gimnazjum akademickiego, a jej program by\u0142 na pograniczu szko\u0142y \u015bredniej i studi\u00f3w wy\u017cszych. Nadz\u00f3r nad szko\u0142\u0105 i jej maj\u0105tkiem sprawowa\u0142o czteroosobowe kuratorium sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z urz\u0119dnik\u00f3w szwedzkiej administracji prowincjonalnej oraz reprezentant\u00f3w lokalnych stan\u00f3w pomorskich. <\/p>\n\n\n\n

W programach nauczania k\u0142adziono nacisk na j\u0119zyki klasyczne (\u0142acin\u0119 i grek\u0119). Uczniowie gimnazjum cyklicznie wystawiali sztuki teatralne w j\u0119zyku \u0142aci\u0144skim. W dawnej stolicy Ksi\u0119stwa istnia\u0142a te\u017c druga szko\u0142a ni\u017cszego stopnia, Liceum Rady Miejskiej (Rathslyceum)<\/strong>. Podlega\u0142a bezpo\u015brednio magistratowi. Uczyli si\u0119 w niej synowie szczeci\u0144skich rzemie\u015blnik\u00f3w i kupc\u00f3w. Pod koniec okresu szwedzkiego i na pocz\u0105tku pruskiego (w 1805 r.) po\u0142\u0105czono Liceum Rady i Gimnazjum Mariackie.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Gimnazjum akademickie, Liceum Rady, Gimnazjum Mariackie w Szczecinie, \u017ar\u00f3d\u0142o M. Wehrmann, Geschichte des K\u00f6niglichen Marienstifts-Gymnasiums (des fr\u00fcheren Herzoglichen P\u00e4dagogiums und K\u00f6nigl[ichen] akademischen Gymnasiums) in Stettin. 1544\u20131894<\/em>, w: Festschrift zum dreihhundertf\u00fcnfzigj\u00e4hrigen Jubil\u00e4um des K\u00f6niglichen Marienstifts-Gymnasiums zu Stettin am 24. und 25. September 1894 <\/em>Stettin 1894<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W 1720 roku Prusy odkupi\u0142y Szczecin od Szwed\u00f3w, natomiast pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 Pomorza Przedniego pozosta\u0142a w ich r\u0119kach do 1815 roku. W\u0142adca Prus Fryderyk Wilhelm I (1657-1713) przyst\u0105pi\u0142 do przekszta\u0142cenia miasta w twierdz\u0119. Do opracowania jej projektu zatrudniono, pochodz\u0105cego z Holandii, Gerharda Corneliusa von Walrawe (1692-1773)<\/strong>. Rozbudow\u0119 przeprowadzono w latach 1724-1740. Do dzisiaj zachowa\u0142y si\u0119 okaza\u0142e bramy miejskie, Berli\u0144ska (ob. Portowa) i Kr\u00f3lewska, b\u0119d\u0105ce elementami fortyfikacji rozebranych w XIX wieku. Struktura elewacji bram nawi\u0105zuje do tradycji rzymskich \u0142uk\u00f3w triumfalnych. Bogaciej zdobiona elewacja znajdowa\u0142a si\u0119 od strony wjazdu do miasta. W Bramie Berli\u0144skiej po\u015brodku znajduje si\u0119 zamkni\u0119ty \u0142ukiem przejazd, uj\u0119ty z ka\u017cdej strony dwiema toska\u0144skimi p\u00f3\u0142kolumnami na\u0142o\u017conymi na pilastry. Nad \u0142ukiem umieszczono kartusz z monogramem w\u0142adcy- Fryderyka Wilhelma I. W attyce nad belkowaniem przedstawiono panoram\u0119 miasta i siedz\u0105c\u0105 przed ni\u0105 posta\u0107 Viadrusa, boga Odry. Poni\u017cej znalaz\u0142 si\u0119 napis uzasadniaj\u0105cy prawa Prus do Szczecina. Po\u015brodku zwie\u0144czenia umieszczono herb Kr\u00f3lestwa Prus, a po bokach panoplia (wyobra\u017cenia element\u00f3w uzbrojenia w postaci antycznych zbroi i tarcz). Obydwie bramy pe\u0142ni\u0142y za r\u00f3wno funkcje utylitarne w systemie twierdzy, ale tak\u017ce propagandowe, wychwalaj\u0105ce kr\u00f3la pruskiego i legitymuj\u0105ce przynale\u017cno\u015b\u0107 Szczecina do Prus. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Brama Berli\u0144ska w Szczecinie, 2026, fot: Kapitel, \u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Szczecin_Brama_Portowa_W.jpg, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Walrawe zaprojektowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c budynek Pa\u0142acu Sejmu Stan\u00f3w Prowincji Pomorza, kt\u00f3ry jest najbardziej okaza\u0142\u0105 barokow\u0105 budowl\u0105 u\u017cyteczno\u015bci publicznej w Szczecinie. Utrzymany w stylu p\u00f3\u0142nocnego, klasycyzuj\u0105cego baroku budynek powsta\u0142 w latach 1726-1727. <\/p>\n\n\n\n

W okresie baroku w 2 po\u0142owie XVII w., a tak\u017ce w XVIII wieku nie wznoszono raczej nowych \u015bwi\u0105ty\u0144. W pochodz\u0105cych zwykle z okresu \u015bredniowiecza, istniej\u0105cych gmachach ko\u015bcio\u0142\u00f3w miejskich zmieniano jedynie wyposa\u017cenie na bardziej odpowiadaj\u0105ce wymaganiom i gustom epoki. Na wsiach, po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej, w XVII wieku wznoszono ko\u015bcio\u0142y z u\u017cyciem konstrukcji ryglowej<\/strong>, w kt\u00f3rych szkielet z drewnianych belek wype\u0142niano ceg\u0142\u0105 lub trzcin\u0105 albo s\u0142om\u0105 pomieszan\u0105 z glin\u0105. Sta\u0142y si\u0119 one charakterystycznym elementem historyczno-architektonicznym w krajobrazie Pomorza. Jako przyk\u0142ady mo\u017cna wymieni\u0107 ko\u015bcio\u0142y w Wielinie (gmina Polan\u00f3w) p.w. Chrystusa Kr\u00f3la z II po\u0142. XVII wieku z wyposa\u017ceniem z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku, w Mi\u0119kowie (gmina Goleni\u00f3w) p.w. Tr\u00f3jcy \u015bwi\u0119tej z XVIII wieku, w Sianowie p.w. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki z ko\u0144ca XVIII wieku, w Lekowie (gmina \u015awidwin) p.w. \u015bw. \u015aw. Piotra i Paw\u0142a. Ko\u015bcio\u0142y ryglowe stanowi\u0105 jeden z charakterystycznych element\u00f3w w krajobrazie kulturowym Pomorza Zachodniego. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa Kr\u00f3la w Wielinie (pow. Koszalin), XVII w., 1. 2012, fot.: Brogaj, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wielin,_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG, CC BY-SA 3.0, 2., fot. Barbara. Ochendowska-Grzelak, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Na obszarze wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego znajduje si\u0119 oko\u0142o 100 ko\u015bcio\u0142\u00f3w wzniesionych w tej technice. W istniej\u0105cych \u015bwi\u0105tyniach z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w wymieniano wyposa\u017cenie. W protestanckich wn\u0119trzach najwa\u017cniejszymi elementami by\u0142y o\u0142tarz, chrzcielnica i ambona. W o\u0142tarzach zwykle powtarzano schemat: w predelli (podstawie\/cokole) umieszczano obraz Ostatniej Wieczerzy, w retabulum (nastawie) po\u015brodku umieszczano obraz Ukrzy\u017cowanego Chrystusa, w zwie\u0144czeniu za\u015b scen\u0119 Wniebowst\u0105pienia. Czasami stosowano po\u0142\u0105czenie w jedn\u0105 konstrukcj\u0119 architektoniczn\u0105, o\u0142tarza (miejsca sprawowania Sakramentu) oraz ambony (miejsca g\u0142oszenia S\u0142owa Bo\u017cego) tworz\u0105c O\u0142tarz ambonowy (Kanzelaltar)<\/strong>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Barokowy o\u0142tarz ambonowy, 1711 r., ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego Padewskiego w Buku, gmina Dobra, fot. Barbara. Ochendowska-Grzelak, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jest to charakterystyczny wyr\u00f3\u017cnik protestanckiej sztuki sakralnej. W lutera\u0144skich \u015bwi\u0105tyniach Pomorza mo\u017cemy te\u017c spotka\u0107 Anio\u0142y chrzcielne (Taufengel). <\/strong>By\u0142y to drewniane figury anio\u0142\u00f3w trzymaj\u0105cych mis\u0119 chrzcieln\u0105 podwieszane u sufitu. Podczas chrztu opuszczano je na sznurach na d\u00f3\u0142. <\/p>\n\n\n\n

Zwykle w ko\u015bcio\u0142ach wiejskich znajdowa\u0142y si\u0119 lo\u017ce kolatorskie i empory rodowe<\/strong>. Mia\u0142y one form\u0119 zdobionych, cz\u0119sto przeszklonych obudowanych \u0142aw lub balkon\u00f3w wewn\u0105trz ko\u015bcio\u0142a. Podczas nabo\u017ce\u0144stw zasiadali w nich w\u0142a\u015bciciele ziemscy, kt\u00f3rzy byli patronami, fundatorami ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Na \u015bciankach w p\u0142ycinach l\u00f3\u017c malowano lub zawieszano tarcze herbowe i epitafia. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
Anio\u0142 chrzcielny, 1719 rok, Schwaneberg ko\u0142o Prenzlau, fot. Barbara Ochendowska-Grzelak, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Istotne zmiany w \u017cyciu kulturalnym, umys\u0142owym i w sztuce Pomorza mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107 w XIX stuleciu. W tym czasie na Pomorzu Zachodnim nale\u017cy odnotowa\u0107 rozw\u00f3j bada\u0144 naukowych: historycznych, archeologicznych i krajoznawczych. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 rozmaite towarzystwa naukowe. <\/strong>Najwi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 <\/strong>odegra\u0142o, powo\u0142ane z inicjatywy Johanna Augusta Sacka w 1824 roku, Towarzystwa Historii i Staro\u017cytno\u015bci Pomorza (Gesellschaft f\u00fcr Pommersche Geschichte und Altertumskunde). Zainicjowa\u0142o ono pierwsze profesjonalne badania nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 regionu. W 1832 roku Towarzystwo zacz\u0119\u0142o wydawa\u0107 wa\u017cne czasopismo naukowe \u201eBaltische Studien\u201d, a od 1887 r., \u201eMonatsbl\u00e4tter der Geselschaft f\u00fcr Pommersche Geschichte und Altertumskunde\u201d. Na ich \u0142amach publikowano artyku\u0142y o historii, sztuce i kulturze Pomorza. Towarzystwo skupia\u0142o historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy w XIX wieku zacz\u0119li opracowywa\u0107 i wydawa\u0107 tekstu \u017ar\u00f3d\u0142owe opisuj\u0105ce dzieje Pomorza. Najwa\u017cniejsze postacie to Johann Gottfried Ludwig Kosegarten (1792\u20131860), kt\u00f3ry opracowa\u0142 i wyda\u0142 Kronik\u0119 Kantzowa, badacz archiw\u00f3w miejskich i ko\u015bcielnych Hermann Hering (18000-1886), tw\u00f3rca syntez historii regionu Martin Wehrmann (1861-1937). Honorowym cz\u0142onkiem Towarzystwa by\u0142 Franz Theodor Kugler (1808-1858). Na zlecenie Towarzystwa podj\u0105\u0142 on podr\u00f3\u017c po Pomorzu i w 1840 r. wyda\u0142 \u201ePommersche Kunstgeschichte\u201d, pierwsz\u0105 w Europie i na \u015bwiecie syntez\u0119 sztuki regionu. Opisa\u0142 w niej zabytki Pomorza i wyr\u00f3\u017cni\u0142 charakterystyczne dla kultury opisywanego terenu zjawiska daj\u0105c tym samym impuls do dalszych bada\u0144. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Franz Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Frontispis, DP, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/digi.ub.uni-heidelberg.de\/diglit\/kugler1840a<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Towarzystwa wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 te\u017c pocz\u0105tki pomorskiego muzealnictwa. Jego cz\u0142onkowie gromadzili zabytki archeologiczne, numizmaty, stare dokumenty oraz dzie\u0142a sztuki, zw\u0142aszcza \u015bredniowiecznej, tworz\u0105c tym samym podwaliny pod przysz\u0142e muzeum. W odpowiedzi na potrzeby intelektualne i kulturalne zacz\u0119\u0142y te\u017c powstawa\u0107 kolejne Towarzystwa: w 1834 r. Pomorskie Towarzystwo Sztuki (Kunstverein f\u00fcr Pommern<\/em>), a w 1837 r. Towarzystwo Entomologiczne (Entomologischer Verein). To ostatnie by\u0142o trzecim tego rodzaju w Europie (po paryskim i londy\u0144skim). Pod koniec XIX wieku Otto Knoop nauczyciel, profesor etnografii i badacz kultury Pomorza zacz\u0105\u0142 zbiera\u0107, i publikowa\u0107 pomorskie bajki, legendy i podania ludowe, dokumentuj\u0105c niematerialne dziedzictwo wsi. <\/p>\n\n\n\n

Sztuka i kultura XIX wieku na Pomorzu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Malarstwo. Caspar David Friedrich (1774\u20131840), August Ludwig Most (1842\u20131904), Eugen Dekkert (1865\u20131956),<\/strong><\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Caspar David Friedrich, Kredowe Ska\u0142y Rugii, Museum Oskar Reinhart am Stadtgarten w Winterthur, fot. Barbara Ochendowska-Grzelak, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Do najwybitniejszych malarzy tworz\u0105cych na Pomorzu Zachodnim w XIX wieku, kt\u00f3ry zyska\u0142 znaczenie co najmniej europejskie, nale\u017ca\u0142 Caspar David Friedrich<\/strong> (1774\u20131840)<\/strong>. Urodzony w Griefswaldzie, kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w Kopenhadze i Dre\u017anie, gdzie ostatecznie zamieszka\u0142. Jednak regularnie odwiedza\u0142 rodzin\u0119 na Pomorzu. Podejmowa\u0142 w\u0119dr\u00f3wki po rodzinnych okolicach, po pobliskiej Greifswaldowi wyspie Rugii i uwiecznia\u0142 nadmorskie krajobrazy w licznych szkicach i obrazach. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107, namalowany w 1818 roku jego s\u0142ynny obraz \u201eKredowe ska\u0142y na Rugii\u201d. Cz\u0119sto jego pejza\u017ce by\u0142y romantyczn\u0105 kreacj\u0105, \u0142\u0105czy\u0142 elementy widok\u00f3w Karkonoszy, Saksonii, wybrze\u017ca Ba\u0142tyku. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Friedrich pozosta\u0142 nieodrodnym synem Pomorza, a w jego sztuce pojawia\u0142y si\u0119 charakterystyczne dla regionu motywy: pe\u0142nego melancholii morza, \u017caglowc\u00f3w, gotyckich, ceglanych \u015bwi\u0105ty\u0144 i ich ruin (na przyk\u0142ad Eldeny ko\u0142o Greifswaldu). Kolekcj\u0119 rysunk\u00f3w i obraz\u00f3w Friedricha posiada Pomorskie Muzeum Krajowe w Greifswaldzie (Pommersches Landesmuseum). <\/p>\n\n\n\n

<\/strong>August Ludwig Most (1807-1883). <\/strong>Urodzony w Szczecinie, kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 najpierw w Stargardzie, potem w Akademii Sztuki w Berlinie. W latach 1830-1834 przebywa\u0142 w Dre\u017anie, nast\u0119pnie wr\u00f3ci\u0142 do rodzinnego Szczecina. W 1834 roku wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 i zosta\u0142 cz\u0142onkiem zarz\u0105du wymienionego wy\u017cej Pomorskiego Towarzystwa Sztuki (Kunstverein f\u00fcr Pommern<\/em>). Od 1841 roku, przez 42 lata, do \u015bmierci w 1883 roku by\u0142 nauczycielem rysunku w Gimnazjum Mariackim w Szczecinie. Wiele podr\u00f3\u017cowa\u0142 po krajach niemieckich, a swe prze\u017cycia uwiecznia\u0142 w szkicownikach. Przedstawi\u0142 w swych obrazach widoki Szczecina, Stargardu, Pyrzyc. Malowa\u0142 te\u017c sceny rodzajowe ukazuj\u0105ce \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w pomorskich wsi i miast. Stworzy\u0142 r\u00f3wnie\u017c liczne portrety szczecinian, miejscowej inteligencji i mieszczan. W mistrzowski spos\u00f3b malowa\u0142 portrety dzieci\u0119ce (na przyk\u0142ad \u201ePortret Auguste Schiffmann w wieku dzieci\u0119cym\u201d, \u201ePortret ch\u0142opca\u201d.)<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
August Ludwig Most, <\/strong>Portret Auguste Schiffmann w wieku dzieci\u0119cym, ze zbior\u00f3w Muzeum Narodowego w Szczecinie, MNS\/Szt\/1100 (https:\/\/wmuzeach.pl\/wszystkie-obiekty\/dSOwgN6PcGWbBj4SYwd9_portret-auguste-schiffmann-w-wieku-dzieciecym-portret-dzieciecy\/0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Do uczni\u00f3w Ludwiga Mosta nale\u017ca\u0142 Eugen Dekkert (1865\u20131956)<\/strong>, najstarszy syn szczeci\u0144skiej rodziny zajmuj\u0105cej si\u0119 handlem w\u0119glem kamiennym, absolwent Gimnazjum Mariackiego. Wyjecha\u0142 do Anglii kszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w zawodzie kupieckim i zacz\u0105\u0142 tam te\u017c uczy\u0107 si\u0119 malarstwa. Jako kupiec by\u0142 wymieniany w ksi\u0119gach adresowych Szczecina w 1889. W 1896 roku wyjecha\u0142 do Monachium i potem do Glasgow, aby kontynuowa\u0107 kszta\u0142cenie artystyczne. W 1915 r. wr\u00f3ci\u0142 do Monachium, gdzie zajmowa\u0142 si\u0119 malarstwem pejza\u017cowym. By\u0142 cz\u0142onkiem Secesji monachijskiej. Odwiedza\u0142 rodzinny Szczecin, gdzie zatrzymywa\u0142 si\u0119 i tworzy\u0142 pejza\u017ce. Bardzo wiele z nich to mariny i weduty (przedstawienia miasta). St\u0105d te\u017c nazywany by\u0142 malarzem szczeci\u0144skiego portu. <\/p>\n\n\n\n

\u017bycie muzyczne i teatralne w XIX wieku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W XIX wieku rozwija\u0142o si\u0119 tak\u017ce \u017cycie muzyczne i teatralne. Niew\u0105tpliwie jedn\u0105 z wa\u017cniejszych postaci \u017cycia muzycznego stolicy Pomorza by\u0142 Johann Carl Gottfried Loewe (L\u00f6we) (1796-1869)<\/strong>, kt\u00f3ry jako 24 latek w 1820 roku przyby\u0142 do miasta i podj\u0105\u0142 prac\u0119 jako organista w ko\u015bciele \u015bw. Jakuba. Koncertowa\u0142 i zaprasza\u0142 najwybitniejszych kompozytor\u00f3w pruskich do Szczecina. Nazywany by\u0142 \u201eSchubertem p\u00f3\u0142nocnych Niemiec\u201d. Jako tw\u00f3rca muzyki do poezji pisarzy romantycznych zapocz\u0105tkowa\u0142 gatunek solowej ballady romantycznej. W 1835 roku opublikowa\u0142 tom kompozycji do utwor\u00f3w Adama Mickiewicza zatytu\u0142owany \u201ePolnische Balladen\u201d. Tworzy\u0142 te\u017c inne formy muzyczne takie jak opery, oratoria, kompozycje instrumentalne. Wykszta\u0142ci\u0142 pokolenia muzyk\u00f3w. Zmar\u0142 w Kilonii i tam zosta\u0142 pochowany, ale jego serce przewieziono i umieszczono w filarze szczeci\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jakuba. Przed t\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105, na zachowanym do dzisiaj cokole, znajdowa\u0142 si\u0119 jego pomnik. Carl Loewe by\u0142 sta\u0142ym go\u015bciem w salonie Sophie Auguste Tielebein (1771-1854)<\/strong> w jej rezydencji w \u017belechowie. Salon ten by\u0142 miejscem spotka\u0144 elity intelektualnej regionu. Bywali w nim poeta Ludwig Giesebrecht, naczelnik prowincji pomorskiej Johann August Sack, przewodnicz\u0105cy Rady Miejskiej Leon Saunier, ksi\u0119\u017cniczka El\u017cbieta Brunszwicka oraz lokalni i berli\u0144scy arty\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

W miastach regionu, w Szczecinie i Stargardzie, zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 sceny , kt\u00f3re mia\u0142y swoje gmachy. Swoje teatry posiada\u0142y te\u017c miejscowo\u015bci uzdrowiskowe: Ko\u0142obrzeg (Stadtheater Kolberg, od 1868 roku) i \u015awinouj\u015bcie (od 1859 roku.). Szczeg\u00f3lnie okaza\u0142y by\u0142 Teatr Miejski w Szczecinie. Wzniesiono go w latach 1846-1849 na terenie tzw. Bia\u0142ego Placu Parad wed\u0142ug projektu znanego architekta budynk\u00f3w teatralnych i operowych Carla Ferdinanda Langhansa (1781-1869). Langhans znany by\u0142 z projekt\u00f3w klasycystycznych budynk\u00f3w teatr\u00f3w w krajach niemieckich w Legnicy, Szczecinie, Dessau i Lipsku. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Teatr Miejski w Szczecinie, obecnie nieistniej\u0105cy, autor Busol, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Stadttheater_Stettin.jpg, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Architektura XIX wieku na Pomorzu Zachodnim<\/strong><\/p>\n\n\n\n

XIX wiek to czas gwa\u0142townego rozwoju miast. W ostatniej \u0107wierci XIX wieku likwiduje si\u0119 nowo\u017cytne twierdze, co umo\u017cliwi\u0142o rozbudow\u0119 o\u015brodk\u00f3w miejskich, kt\u00f3re wcze\u015bniej mia\u0142y ten status (Szczecin 1873, Ko\u0142obrzeg 1872 twierdza l\u0105dowa, 1887 twierdza morska). W miastach Pomorza, kt\u00f3re zachowa\u0142y \u015bredniowieczne mury obronne, zacz\u0119to rozbiera\u0107 wa\u0142y i zasypywa\u0107 fosy oraz rozbiera\u0107 fragmenty mur\u00f3w. W ich miejscu urz\u0105dzano tereny zielone, planty. Przyk\u0142adem o\u015brodka, w kt\u00f3rym zniwelowano wa\u0142y i bastiony ziemne, a w ich miejscu utworzono planty jest Stargard. Efektem metamorfozy rozrastaj\u0105cych si\u0119 miast, w kt\u00f3rych zacz\u0105\u0142 si\u0119 gwa\u0142townie rozwija\u0107 przemys\u0142, by\u0142o powstawanie nowej zabudowy. W\u015br\u00f3d nowo wznoszonych budowli dominowa\u0142y neogotyckie (na przyk\u0142ad tzw. Nowy Ratusz w Szczecinie (1875-1879), ratusz w Ko\u0142obrzegu (1829-1832), ko\u015bcio\u0142y \u015aw. Jana Chrzciciela w Szczecinie (1888-1890), \u015bw. Wojciecha w Szczecinie, \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki (Friedenskirche,<\/em> 1890) w Szczecinie, Mi\u0142osierdzia Bo\u017cego w Trz\u0119saczu (neogotyk z elementami neoroma\u0144skimi (1874-1880)), Niepokalanego Pocz\u0119cia w Po\u0142czynie Zdroju (1870-1880), Przemienienia Pa\u0144skiego w P\u0142otach (1902-1903), Mariacki w Szczecinku (1905-1908) i wiele innych. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku toczono dyskusje, a w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych tego stulecia pruscy urz\u0119dnicy epoki wilhelmi\u0144skiej uznali styl p\u00f3\u0142nocnoniemieckiego renesansu za styl odzwierciedlaj\u0105cy ducha narodowego. Teza zosta\u0142a zaakceptowana przede wszystkim w kr\u0119gach mieszcza\u0144skich, st\u0105d popularno\u015b\u0107 form neorenesansowych w budownictwie komunalnym (banki, domy towarowe) oraz w formach kamienic. Po zaakceptowaniu idei przez cesarza zacz\u0119to nadawa\u0107 renesansowe kszta\u0142ty budowlom u\u017cyteczno\u015bci publicznej i pa\u0144stwowym. Najlepszym przyk\u0142adem zastosowania tego stylu jest budynek Rejencji w Szczecnie (1906-1911) usytuowany w reprezentacyjnym miejscu przy Tarasach Hakena (ob. Wa\u0142y Chrobrego). U\u017cycie bardziej og\u00f3lnie poj\u0119tych form neorenesansowych mo\u017cemy obserwowa\u0107 w formach budowli publicznych na Pomorzu, na przyk\u0142ad budynku poczty na naro\u017cniku placu Wolno\u015bci i Marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego w \u015awinouj\u015bciu, czy budynku Banku Rzeszy w Koszalinie (neorenesans w\u0142oski). Renesansowe formy stylowe stosowano te\u017c w architekturze kamienic mieszcza\u0144skich miast Pomorza. Do form tych nawi\u0105zywano te\u017c wznosz\u0105c dwory i pa\u0142ace na prowincji (np. w Niemie\u0144sku, Maciejewie, Stuchowie). W ostatnich latach XIX i na prze\u0142omie XIX i XX wieku pojawiaj\u0105 si\u0119 odwo\u0142ania do neobaroku. Jednym z najbardziej spektakularnych przyk\u0142ad\u00f3w jest gmach Pa\u0142acu Ziemstwa Pomorskiego w Szczecinie (1893-1895, obecnie Akademia Sztuki). Tak\u017ce te formy przenikn\u0119\u0142y do architektury kamienic mieszcza\u0144skich i pa\u0142ac\u00f3w pomorskich, gdzie cz\u0119sto \u0142\u0105czono elementy baroku i klasycyzmu (pa\u0142ace Batowie, Lekowie, Karkowie). Na prze\u0142omie wiek\u00f3w, kiedy to powsta\u0142a du\u017ca liczba kamienic w Szczecinie, Koszalinie, Stargardzie, na Pomorzu Zachodnim, tak jak w ca\u0142ej Europie, pojawia si\u0119 styl secesji w Niemczech okre\u015blany Jugendstil<\/em>. Wiele budynk\u00f3w ma tzw. \u201ekostium secesyjny\u201d, czyli dekoracje ornamentalne z motywami flory i fauny ukszta\u0142towanymi z u\u017cyciem gi\u0119tych, fantazyjnych linii. Takie te\u017c, dekoracyjnie powyginane, s\u0105 podzia\u0142y okienne i balustrady balkon\u00f3w oraz kraty w bramach. Najbardziej znanym tw\u00f3rc\u0105 tego rodzaju architektury w Szczecinie by\u0142 Friedrich Liebergesel. <\/p>\n\n\n\n

Do form secesyjnych ch\u0119tnie si\u0119gali architekci projektuj\u0105cy architektur\u0119 letniskow\u0105. Pierwsze uzdrowiska nad Ba\u0142tykiem powsta\u0142y pod koniec XVIII wieku. Wraz z rozwojem sieci kolejowej w drugiej po \u0142owie XIX wieku korzystanie z uzdrowisk sta\u0142o si\u0119 bardziej powszechne. Z pobytami nad Ba\u0142tykiem \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 kultura spotka\u0144 towarzyskich, spacer\u00f3w, koncert\u00f3w. S\u0142u\u017cy\u0142a temu specjalna infrastruktura: domy zdrojowe (Kurhaus), muszle koncertowe, promenady spacerowe, czytelnie i kawiarnie. W uzdrowiskach nadba\u0142tyckich na wyspie Rugii i Uznam (Heringsdorf, \u015awinouj\u015bcie) i dalej wzd\u0142u\u017c wybrze\u017ca powstawa\u0142a charakterystyczna zabudowa kurortowa (B\u00e4dearchitektur). Powstawa\u0142y domy, zwykle z bia\u0142ymi elewacjami, z ozdobnie wycinanymi drewnianymi balustradami licznych werand i balkon\u00f3w oraz malowniczymi wie\u017cyczkami. Stosowano \u0142\u0105czenie styl\u00f3w neogotyku, neorenesansu i klasycyzmu. Wprowadzono przeniesiony z teren\u00f3w g\u00f3rskich tzw. styl szwajcarski budownictwa drewnianego. Na prze\u0142omie wiek\u00f3w ch\u0119tne te\u017c si\u0119gano do form secesyjnych. W \u015awinouj\u015bciu przy ul. Ho\u0142du Pruskiego mo\u017cemy podziwia\u0107 zesp\u00f3\u0142 secesyjnych kamienic. W Mi\u0119dzyzdrojach napotkamy secesyjne wille przy promenadzie (Willa Richter i Stella Matutina) a w Ko\u0142obrzegu kamienice w \u015br\u00f3dmie\u015bciu i dzielnicy portowej. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Willa Richter w Mi\u0119dzyzdrojach, fot. Piotr Krywan, (CC BY-NC 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Uzdrowisko Sellin na Rugii, Karta pocztowa z prze\u0142omu XIX i XX wieku.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Kultura i sztuka I po\u0142owy XX wieku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwsze lata XX wieku to okres gwa\u0142townych przemian w sztuce, pojawienia si\u0119 pr\u0105d\u00f3w awangardowych. Zmiany te mo\u017cna obserwowa\u0107 tak\u017ce w Prowincji Pomorze. Arty\u015bci skupiali si\u0119 w nadal funkcjonuj\u0105cym Pomorskim Towarzystwie Sztuki. Znacz\u0105c\u0105 grup\u0105 stanowili tw\u00f3rcy pejza\u017cu marynistycznego ukazuj\u0105cy przyrod\u0119 nadba\u0142tyck\u0105, porty, \u017cycie rybackich wiosek. Byli to: wspominany wy\u017cej Eugen Dekkert, Hans Hartig (1873-1936), Otto Tarnogrocki (1875-1963), Willy St\u00f6wer (1864 -1931), Margarete Wossidlo (1865-1931). <\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w 1878 roku utworzono w Szczecinie Muzeum Miejskie, kt\u00f3re w 1913 roku zyska\u0142o nowy, monumentalny gmach w reprezentacyjnej lokalizacji przy obecnych Wa\u0142ach Chrobrego. Jego dyrektorem zosta\u0142 Walter Rietzler (1878-1965), kt\u00f3ry d\u0105\u017cy\u0142 do stworzenia kolekcji nowoczesnych tw\u00f3rc\u00f3w. W 1914 roku otwarto muzeum w Szczecinku. Od 1908 roku zacz\u0119to gromadzi\u0107 zbiory w Stargardzie, gdzie w 1936 roku r\u00f3wnie\u017c otwarto muzeum. W 1923 r. za\u0142o\u017cono w Szczecinie Szko\u0142\u0119 Rzemios\u0142 Artystycznych (Werkschule f\u00fcr gestalltende Arbeit), kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z wa\u017cniejszych niemieckich szk\u00f3\u0142 kszta\u0142c\u0105cych projektant\u00f3w i tw\u00f3rc\u00f3w sztuki u\u017cytkowej. W latach 1930-1933 na potrzeby szko\u0142y wzniesiono nowy budynek zaprojektowany przez Karla Weishaupta i Gregora Rosenbauera. W\u015br\u00f3d personelu szko\u0142y znalaz\u0142o si\u0119 wielu artyst\u00f3w wykszta\u0142conych lub maj\u0105cych zwi\u0105zki z za\u0142o\u017con\u0105 w Weimarze szko\u0142\u0105 Bauhaus. Wyk\u0142ady go\u015bcinne wyg\u0142aszali w Szkole Rzemios\u0142 wybitni przedstawiciele wsp\u00f3\u0142czesnej sztuki. W 1930 roku powsta\u0142a grupa \u201eDas Neue Pommern\u201d (Nowe Pomorze), kt\u00f3ra zorganizowa\u0142a cztery wystawy sztuki, trzy w Szczecinie i jedn\u0105 w Bia\u0142ogardzie. Do cz\u0142onk\u00f3w stowarzyszenia nale\u017celi tkaczka i graficzka Else M\u00f6gelin (1887), rze\u017abiarze Joachim Utech (1889-1960) i Kurt Schwerdtfeger (1897-1966), malarz ekspresjonista Julo Levin (1901-1943). W tym czasie na Pomorzu powstawa\u0142a nowoczesna, modernistyczna architektura. Pierwsze kroki w zawodzie na Pomorzu stawia\u0142 tw\u00f3rca Bauhausu Walter Gropius (1833-1969), kt\u00f3ry zaprojektowa\u0142 spichlerz w Janikowie. W Szczecinie dzia\u0142a\u0142 Adolf Thesmacher (1880-1948) autor wielu projekt\u00f3w budowli szczeci\u0144skich, mi\u0119dzy innymi nowoczesnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w p.w. \u015bw. Rodziny (Kreuzkirche) i \u015aw. Andrzeja Boboli (Christuskirche) i budynku obecnego Teatru Polskiego w Szczecinie (do 1945 Lo\u017ca Maso\u0144ska pod Trzema Cyrklami). Wsp\u00f3\u0142autor projektu budynku szczeci\u0144skiej szko\u0142y rzemios\u0142, Gregor Rosenbauer, zaprojektowa\u0142 w latach 1936-1938 utrzymany w nowoczesnych formach budynek banku w Koszalinie. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Adolf Thesmacher, Ko\u015bci\u00f3\u0142 p.w. \u015aw. Krzy\u017ca w Szczecinie, fot. Barbara Ochendowska-Grzelak, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Okres od po\u0142owy XVII wieku do 1945 roku w kulturze i sztuce Pomorza to, po wyga\u015bni\u0119ciu dynastii Gryfit\u00f3w, czas ustania jednolitego mecenatu z ksi\u0105\u017c\u0119cego i ko\u0144ca kultury dworskiej. Pojawili si\u0119 nowi fundatorzy wywodz\u0105cy si\u0119 z bogatej szlachty i mieszcza\u0144stwa. Fundatorami sztuki byli te\u017c bogaci urz\u0119dnicy i w\u0142adcy szwedzcy i brandenburscy. W XVII i XVIII wieku w krajobrazie Pomorza pojawi\u0142y si\u0119 liczne ko\u015bcio\u0142y ryglowe wyposa\u017cone zgodnie z zasadami protestantyzmu. W XIX stuleciu nast\u0105pi\u0142 rozw\u00f3j miast, kt\u00f3re w ostatniej \u0107wierci wieku przesta\u0142y by\u0107 twierdzami. Rozwija\u0142o si\u0119 \u017cycie kulturalne, w miastach zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 salony artystyczne. Nast\u0105pi\u0142 rozkwit urbanistyczno-architektoniczny stolicy Pomorza. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 liczne Towarzystwa Naukowe a nast\u0119pnie instytucje muzealne. Rozwija\u0142a si\u0119 nauka. Sztuka ziem i pomorskiej zosta\u0142a , jako pierwsza w Europie, opisana przez Franza Kuglera. W XX wieku nurty awangardowe dotar\u0142y do Szczecina i Pomorza. Przyczyni\u0142 si\u0119 do tego dyrektor Muzeum Miejskiego Rietzler. Istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a te\u017c dzia\u0142alno\u015b\u0107 Szko\u0142y Rzemios\u0142 Artystycznych. <\/p>\n\n\n