{"id":3302,"date":"2026-07-04T08:09:23","date_gmt":"2026-07-04T08:09:23","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3302"},"modified":"2026-07-04T08:13:22","modified_gmt":"2026-07-04T08:13:22","slug":"nsdap-i-ruch-nazistowski-w-prowincji-pomorze-w-latach-1922-1945","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/nsdap-i-ruch-nazistowski-w-prowincji-pomorze-w-latach-1922-1945\/","title":{"rendered":"NSDAP i ruch nazistowski w Prowincji Pomorze w latach 1922-1945"},"content":{"rendered":"\n

Do 1928\/1929 r. Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnik\u00f3w (NSDAP) stanowi\u0142a na pruskim Pomorzu marginaln\u0105 i raczej niestabiln\u0105 si\u0142\u0119 polityczn\u0105. Mimo powo\u0142ania pierwszej miejscowej grupy (Ortsgruppe<\/em>) w Szczecinie ju\u017c w 1922 r. oraz utworzenia rok p\u00f3\u017aniej pomorskiego okr\u0119gu (Gau<\/em>) z siedzib\u0105 w Greifswaldzie, partia pod wodz\u0105 Adolfa Hitlera nie zdo\u0142a\u0142a zyska\u0107 tam szerszego zakorzenienia politycznego, a co za tym idzie i wi\u0119kszego poparcia spo\u0142ecznego. Wynika\u0142o to g\u0142\u00f3wnie z przewagi innych ugrupowa\u0144 nacjonalistycznych, g\u0142\u00f3wnie Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej (Deutschnationale Volkspartei<\/em>, DNVP), oraz wewn\u0119trznych konflikt\u00f3w, kt\u00f3re trawi\u0142y struktur\u0119 oraz utrudnia\u0142y funkcjonowanie ruchu narodowosocjalistycznego zar\u00f3wno na tym obszarze, jak i w ca\u0142ym kraju. Ponadto, ta dosy\u0107 s\u0142abo zaludniona prowincja, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy w wi\u0119kszo\u015bci mieszkali na wsi i utrzymywali si\u0119 z rolnictwa, od pocz\u0105tku stanowi\u0142a niekorzystny teren agitacji dla NSDAP, nastawionej wszak na masow\u0105 mobilizacj\u0119 i rewolucyjny aktywizm propagandowy. Wszystko to zmieni\u0142o si\u0119 pod koniec 1929 r., kiedy Niemcy zosta\u0142y dotkni\u0119te globalnym krachem gospodarczym, kt\u00f3ry szczeg\u00f3lnie odczuwany by\u0142 nie tylko w Szczecinie, ale i w ca\u0142ej w Prowincji Pomorskiej, skutkuj\u0105c masowym bezrobociem i dotkliw\u0105 pauperyzacj\u0105 wielu jej mieszka\u0144c\u00f3w. Te dramatyczne okoliczno\u015bci, w po\u0142\u0105czeniu z trwaj\u0105cym kryzysem produkcji na wsi (od 1928 r.), istotnie przyczyni\u0142y si\u0119 do radykalizacji ich nastroj\u00f3w politycznych, co przynios\u0142o istotny wzrost poparcia dla regionalnej NSDAP w kolejnych wyborach do Reichstagu (1930-1932). <\/p>\n\n\n\n

Zanim jednak skutki kryzysu gospodarczego zebra\u0142y w prowincji swoje dewastuj\u0105ce \u017cniwo, nic nie zapowiada\u0142o przysz\u0142ego sukcesu partii nazistowskiej na tym terenie. Po przywr\u00f3ceniu mo\u017cliwo\u015bci legalnego dzia\u0142ania NSDAP w Niemczech, zakazanego w nast\u0119pstwie fiaska tzw. puczu monachijskiego w listopadzie 1923 r., w latach 1925\u20131927 stanowisko gauleitera na Pomorzu piastowa\u0142 Karl Theodor Vahlen – profesor matematyki i swego czasu rektor Uniwersytetu w Greifswaldzie, wydawca i w\u0142a\u015bciciel \u201ejedynej drukarni narodowosocjalistycznej w Niemczech\u201d, w tym emblematycznej pod tym k\u0105tem gazety \u201eNorddeutscher Beobachter\u201d. By\u0142 blisko zwi\u0105zany z Gregorem i Otto Strasserami, reprezentuj\u0105cymi socjalno-rewolucyjne skrzyd\u0142o NSDAP, kt\u00f3re kwestionowa\u0142o elastyczno\u015b\u0107 programow\u0105 i taktyczne kompromisy polityczne zawierane przez Hitlera w toku walki NSDAP o zdobycie w\u0142adzy w Niemczech. Jako gauleiter, pose\u0142 do Reichstagu i g\u0142\u00f3wny organizator dzia\u0142a\u0144 propagandowych w okr\u0119gu pomorskim, Vahlen by\u0142 bardzo aktywny w \u017cyciu publicznym. Wraz ze swoim zast\u0119pc\u0105, Fritzem Lejeune\u2019em, wyg\u0142asza\u0142 liczne wyk\u0142ady. Do tego celu zdo\u0142a\u0142 nawet pozyska\u0107 Josepha Goebbelsa i Otto Stra\u00dfera, kt\u00f3rzy w trakcie jego kadencji odwiedzili Pomorze. W owym czasie liczba lokalnych grup NSDAP i ich cz\u0142onk\u00f3w szybko ros\u0142a. W ko\u0144cu 1925 r. liczba zarejestrowanych Ortsgruppen <\/em>w prowincji zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 do 10. Nie tylko tam w pierwszych latach funkcjonowania partii narodowosocjalistycznej podzia\u0142 okr\u0119g\u00f3w na mniejsze jednostki (Kreis<\/em>, Ortsgruppe<\/em>, Sektion<\/em>, Strassenzelle<\/em>) nie odznacza\u0142 si\u0119 jeszcze wi\u0119ksz\u0105 terytorialn\u0105 jednolito\u015bci\u0105. Z powod\u00f3w politycznych afiliacji Vahlena z grup\u0105 skupion\u0105 wok\u00f3\u0142 braci Strasser\u00f3w, kt\u00f3rzy stanowili po 1925 r. pewne zagro\u017cenie polityczne dla Hitlera (przynajmniej na p\u00f3\u0142nocy Niemiec), pod presj\u0105 F\u00fchrera we wrze\u015bniu 1926 r. zaprzestano wydawania gazety \u201eNorddeutscher Beobachter\u201d. Nied\u0142ugo potem Vahlen zosta\u0142 najpierw zawieszony, a nast\u0119pnie odwo\u0142any ze swojej funkcji gauleitera. Wraz z nim z NSDAP odeszli jego zast\u0119pca oraz kilku czo\u0142owych dzia\u0142aczy partyjnych. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Karl Theodor Vahlen, 1939, DP, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:TheodorVahlenPortrait.jpg<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Nast\u0119pc\u0105 Vahlena na tym stanowisku zosta\u0142 pomorski junkier Walther von Corswant, sprawuj\u0105cy funkcj\u0119 gauleitera w latach 1927\u20131931. Urz\u0119dowa\u0142 w swych dobrach rycerskich w Kuntzow, niedaleko Jarmen, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 tym samym g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem ruchu nazistowskiego w Prowincji Pomorze, czyli siedzib\u0105 Gauleitungu. Aczkolwiek przenosiny dokument\u00f3w partii z Greifswaldu do jego wiejskiej posiad\u0142o\u015bci wywo\u0142a\u0142y niema\u0142y chaos organizacyjny, kt\u00f3ry w znacznym stopniu przyczyni\u0142 si\u0119 do druzgoc\u0105cej kl\u0119ski wyborczej nazist\u00f3w na Pomorzu w wyborach do Reichstagu w 1928 r. Na obszarze prowincji NSDAP zdoby\u0142a bowiem zaledwie 1,5 proc. g\u0142os\u00f3w. Ta dotkliwa pora\u017cka mia\u0142a istotny wp\u0142yw na zmian\u0119 form dzia\u0142alno\u015bci i taktyki politycznej narodowych socjalist\u00f3w na tym terenie. Corswant w kolejnych latach d\u0105\u017cy\u0142 do nadania regionalnym strukturom partii oblicza bardziej bojowego, opieraj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na ,,oddzia\u0142ach szturmowych\u201d (SA), a tak\u017ce do rozbudowania jej spektrum aktywno\u015bci o charakterze propagandowym. W tym ostatnim kontek\u015bcie gauleiter by\u0142 chocia\u017cby wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 za\u0142o\u017conej w Pyrzycach (Pyritz) gazety NSDAP nosz\u0105cej nazw\u0119 ,,Die Diktatur\u201d (,,Kampfblatt f\u00fcr verantwortungsbewu\u00dftes F\u00fchrertum\u201d). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Walter von Corswant, przed 1936, ze zbior\u00f3w Ksi\u0105\u017cnicy Pomorskiej, Inw.akc.450\/44<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W mi\u0119dzyczasie zwi\u0119kszeniu uleg\u0142a te\u017c liczba cz\u0142onk\u00f3w pomorskiej NSDAP. W Szczecinie rezerwuar kadrowy tego ugrupowania wzr\u00f3s\u0142 do blisko tysi\u0105ca os\u00f3b w ko\u0144cu lat dwudziestych XX w., a w ca\u0142ej prowincji do 10 tys. towarzyszy partyjnych (Parteigenossen<\/em>). Z uwagi na to w nied\u0142ugim czasie w Szczecinie dokonano podzia\u0142u grupy lokalnej na kom\u00f3rki uliczne (Strassenzelle<\/em>), kt\u00f3re obejmowa\u0142y po 10-12 os\u00f3b, na czele z Zellenobmannem. W roku 1931 kom\u00f3rki partii narodowosocjalistycznej istnia\u0142y ju\u017c w blisko 200 miejscowo\u015bciach w Prowincji Pomorze, co sz\u0142o zarazem w parze ze wzrostem jej zwolennik\u00f3w. Potwierdzeniem tego faktu by\u0142y kolejne wybory do Reichstagu we wrze\u015bniu 1930 r., kt\u00f3re odbywa\u0142y si\u0119 w atmosferze zaci\u0119tych walk mi\u0119dzy esamanami i komunistami nie tylko na ulicach lub w niekt\u00f3rych knajpach Szczecina, ale r\u00f3wnie\u017c w innych wi\u0119kszych miastach regionu. Partia pod wodz\u0105 Corswanta otrzyma\u0142a w nich 24,3 proc. g\u0142os\u00f3w, ust\u0119puj\u0105c tylko nieznacznie DNVP i socjaldemokratom (SPD), co zwi\u0119kszy\u0142o tylko jej spo\u0142eczn\u0105 rozpoznawalno\u015b\u0107. Pomimo tego przyw\u00f3dztwo von Corswanta jako gauleitera zosta\u0142o wkr\u00f3tce zachwiane przez konflikty pomorskiej SA z organizacj\u0105 partyjn\u0105 na szczeblu Rzeszy. Sam Corswant nie cieszy\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zbytni\u0105 popularno\u015bci\u0105 w \u0142onie kierownictwa NSDAP. <\/p>\n\n\n\n

W rezultacie 1 kwietnia 1931 r. Hitler mianowa\u0142 na stanowisko pomorskiego gauleitera m\u0142odego prawnika z greifswaldzkiego kr\u0119gu partii, Wilhelma Karpensteina. W nied\u0142ugim czasie Karpenstein przeni\u00f3s\u0142 siedzib\u0119 okr\u0119gu partyjnego do Szczecina i powo\u0142a\u0142 sta\u0142y personel administracyjny (Gaustab<\/em>), z\u0142o\u017cony z zaufanych ludzi. Funkcj\u0119 jego zast\u0119pcy w Gauleitungu, czyli szefa sztabu sprawowa\u0142 Otto Hergt, kt\u00f3ry by\u0142 dot\u0105d bliskim wsp\u00f3\u0142pracownikiem Corswanta. Prywatnie Hergt by\u0142 szwagrem Karpensteina, co powodowa\u0142o, \u017ce relacja mi\u0119dzy nimi by\u0142a zdecydowanie bardziej familiarna. Odpowiada\u0142 on tak\u017ce za g\u0142\u00f3wny dzia\u0142 personalny w urz\u0119dzie gauleitera, dzi\u0119ki czemu dysponowa\u0142 istotnym wp\u0142ywem na kwestie kadrowe w pomorskim aparacie NSDAP. Natomiast kierownikiem zarz\u0105dzaj\u0105cym strukturami partii w regionie (Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer<\/em>) zosta\u0142, pozostaj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c w bliskich relacjach z Karpensteinem, Werner Gravenstein, kt\u00f3ry kierowa\u0142 te\u017c wydzia\u0142em ewidencji cz\u0142onk\u00f3w tego ugrupowania. Podobnie\u017c przyjacielskie relacje \u0142\u0105czy\u0142y gauleitera z Enstem Jarmerem, doktorem prawa, kt\u00f3remu podlega\u0142 wydzia\u0142 polityczny i wydzia\u0142 polityki komunalnej w Gauleitungu. Karpenstein by\u0142 bowiem w latach dwudziestych XX w. pracownikiem kancelarii adwokackiej Jarmera w Greifswaldzie. Analogicznie pod k\u0105tem personalnym wygl\u0105da\u0142a sprawa obsady innych stanowisk w strukturach pomorskiej NSDAP, a tak\u017ce w jej organizacjach afiliowanych typu NS-Volkswohlfahrt (Narodowosocjalistyczna Ludowa Opieka Spo\u0142eczna), NS-Frauenschaft (Narodowosocjalistyczna Wsp\u00f3lnota Kobiet), NS-Arztbund (Narodowosocjalistyczny Zwi\u0105zek Lekarzy), Hitlerjugend, Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps (Narodowosocjalistyczny Korpus Motorowy) czy NS-Lehrerbund <\/em>(Narodowosocjalistyczny Zwi\u0105zek Lekarzy), kt\u00f3re utworzono jeszcze przed 1933 r. celem poszerzenia bazy zwolennik\u00f3w ruchu nazistowskiego. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Wilhelm Karpenstein, 1932 lub wcze\u015bniej, DP, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Wilhelm_Karpenstein#\/media\/Datei:KarpensteinWilhelm.jpg<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Generalnie mo\u017cna rzec, \u017ce Karpenstein otoczy\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie towarzyszami z greifswaldzkiego okresu tzw. czasu walki (Kampfzeit<\/em>) ze znienawidzon\u0105 Republik\u0105 Weimarsk\u0105 jeszcze z pierwszej po\u0142owy lat dwudziestych XX w. \u201eByli to przede wszystkim m\u0142odzi ludzie, kt\u00f3rzy wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 socjalno-rewolucyjnym radykalizmem oraz osobliw\u0105 jak na owe czasy \u00bbkonduit\u0105\u00ab w sferze obyczajowo\u015bci (cz\u0119\u015b\u0107 z nich by\u0142a homoseksualistami). W\u015br\u00f3d nich cz\u0119sto mo\u017cna by\u0142o te\u017c spotka\u0107 rozpustnik\u00f3w, by\u0142ych kryminalist\u00f3w, alkoholik\u00f3w i notorycznych bezrobotnych, a zatem \u00bbmoralnie w\u0105tpliwe, wykolejone \u017cyciowo indywidua\u00ab\u201d, co jednak istotnie nie przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na spadek notowa\u0144 wyborczych NSDAP w regionie. Wybory do Reichstagu z 31 lipca 1932 roku (47,9%) i 6 listopada 1932 r. (43,1%) przynios\u0142y bowiem nazistom supremacj\u0119 polityczn\u0105. Najwi\u0119cej g\u0142os\u00f3w uzyskali w\u015br\u00f3d drobnego ch\u0142opstwa i robotnik\u00f3w rolnych oraz nastawionego nacjonalistycznie i antysemicko drobnomieszcza\u0144stwa w miastach.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo sukces\u00f3w wyborczych Karpenstein nie by\u0142 zbyt popularny w kierownictwie partii na poziomie Rzeszy (Reichsleitung<\/em>), nie tylko z uwagi na swoj\u0105 przyja\u017a\u0144 z bra\u0107mi Strasserami, ale r\u00f3wnie\u017c ze wzgl\u0119du \u201ena chaotyczny radykalizm swoich rz\u0105d\u00f3w opartych na rewolucyjnej przemocy i brutalnym zwalczaniu przeciwnik\u00f3w politycznych. W przypadku tych ostatnich chodzi\u0142o r\u00f3wnie\u017c o przedstawicieli obozu nacjonalistyczno-konserwatywnego\u201d \u2013 jak pisa\u0142 autor niniejszego artyku\u0142u. W listopadzie 1932 r. Karpenstein wezwa\u0142 w S\u0142upsku (Stolp) do zniszczenia i likwidacji Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej, kt\u00f3ra w czasach Republiki Weimarskiej by\u0142a, jak wiadomo, wiod\u0105c\u0105 parti\u0105 na Pomorzu. Otwarcie wyst\u0119powa\u0142 te\u017c przeciw tamtejszym junkrom jako, w jego mniemaniu, reakcyjnym obszarnikom, kt\u00f3rzy rzekomo eksploatuj\u0105 ludno\u015b\u0107 wiejsk\u0105. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Das Bollwerk<\/em>, czasopismo propagandowe NSDAP w Szczecinie, maj 1934 roku. Peter von Heydebreck omawia ideologi\u0119 i rol\u0119 cz\u0142onk\u00f3w SA jako “politycznych \u017co\u0142nierzy”.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Pocz\u0105wszy od 30 stycznia 1933 r., czyli po zdobyciu przez Hitlera w\u0142adzy w kraju, pod rz\u0105dami gauleitera Karpensteina dosz\u0142o do typowego dla pocz\u0105tkowego okresu po\u0142\u0105czenia centralnych ingerencji w samorz\u0105d Prowincji Pomorze z represjami wobec poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b sprawuj\u0105cych tam dot\u0105d kierownicze stanowiska. W szczeg\u00f3lno\u015bci wy\u017csi urz\u0119dnicy oraz cz\u0142onkowie zgromadzenia prowincjonalnego (Provinziallandtag<\/em>), kt\u00f3re zebra\u0142o si\u0119 po raz ostatni wiosn\u0105 1933 r., byli nara\u017ceni na prze\u015bladowania polityczne. Do lata 1934 r. na \u015brednim szczeblu regionalnej administracji nie nast\u0105pi\u0142y jednak prawie \u017cadne strukturalne czy personalne przeobra\u017cenia. Chocia\u017c Karpenstein przeprowadzi\u0142 zmiany na szczytach regionalnej administracji \u2013 takie jak chocia\u017cby obsadzenie stanowiska starosty krajowego (Landeshauptmann<\/em>) Jarmerem (urz\u0105d ten zosta\u0142 w mi\u0119dzyczasie zdegradowany do roli zast\u0119pcy nadprezydenta prowincji) \u2013 nie przywi\u0105zywa\u0142 jednak wi\u0119kszej wagi do jej infiltracji przez dzia\u0142aczy NSDAP. Ponadto, w odr\u00f3\u017cnieniu od innych przyw\u00f3dc\u00f3w pruskich okr\u0119g\u00f3w partyjnych Karpensteinowi, pomimo usilnych stara\u0144, nie uda\u0142o si\u0119 jednak obj\u0105\u0107 urz\u0119du nadprezydenta prowincji (Oberpr\u00e4sident<\/em>), kt\u00f3re pozostawa\u0142o nieobsadzone od 1 pa\u017adziernika 1933 r. <\/p>\n\n\n\n

Kariera Karpensteina jako pomorskiego gauleitera zako\u0144czy\u0142a si\u0119 nagle i w burzliwych okoliczno\u015bciach. W nast\u0119pstwie tzw. puczu R\u00f6hma, czyli rozprawy Hitlera i jego siepaczy z kierownictwem SA, Karpenstein zosta\u0142 21 lipca 1934 r. odwo\u0142any ze swego stanowiska i wykluczony z NSDAP. Zosta\u0142 aresztowany, postawiony przed s\u0105dem i skazany za \u201ewielokrotne nieprzestrzeganie polece\u0144 kierownictwa partii\u201d. Do czasu u\u0142askawienia sp\u0119dzi\u0142 dwa lata w wi\u0119zieniu, a nast\u0119pnie zwolniono go pod warunkiem, \u017ce nigdy wi\u0119cej nie postawi stopy na ziemi pomorskiej. W rzeczywisto\u015bci odwo\u0142anie Karpensteina oraz rozstrzelanie jego bliskiego przyjaciela, dow\u00f3dcy pomorskiej SA, Petera von Heydebrecka, wywo\u0142a\u0142y powa\u017cne wstrz\u0105sy w tym pruskim okr\u0119gu NSDAP. W zwi\u0105zku z tym unikano wszelkiego wra\u017cenia, kt\u00f3re mog\u0142oby sugerowa\u0107 niepewno\u015b\u0107 lub niepok\u00f3j w tamtejszych szeregach partyjnych. <\/p>\n\n\n\n

W rewolucyjnym ferworze ca\u0142ej sytuacji Franz Schwede-Coburg, desygnowany jeszcze 29 czerwca 1934 r. na prezydenta rejencji Dolnej Bawarii i G\u00f3rnego Palatynatu (wcze\u015bniej nadburmistrz Coburga \u2013 pierwszego miasta, gdzie narodowi socjali\u015bci przej\u0119li w\u0142adz\u0119 w Niemczech), mianowany zosta\u0142 niespodziewanie nowym gauleiterem NSDAP i nadprezydentem Prowincji Pomorze. Z racji na swoje fanatyczne oddanie Hitlerowi, do\u015bwiadczenie polityczne i autorytarny styl przyw\u00f3dztwa wydawa\u0142 si\u0119 odpowiedni\u0105 osob\u0105 do przywr\u00f3cenia porz\u0105dku oraz wprowadzenia ,,nowego \u0142adu\u201d na tym terenie. W warstwie propagandowej Pomorze mia\u0142o pe\u0142ni\u0107 odt\u0105d funkcj\u0119 ,,bramy gospodarczej\u201d do Morza Ba\u0142tyckiego jako prowincja graniczna (Grenzprovinz<\/em>) oraz nazistowski ,,bastion na Wschodzie\u201d (Bollwerk im Osten<\/em>), w \u015blad za czym sz\u0142y odczuwalne dla miejscowej ludno\u015bci sukcesy nowych w\u0142adz w zwalczaniu bezrobocia i nowe inwestycje infrastrukturalne wraz z programem rozbudowy przemys\u0142u zbrojeniowego, g\u0142\u00f3wnie na terenie Szczecina i okolic (np. budowa elewatora zbo\u017cowego, autostrady z Berlina, po\u0142udniowej obwodnicy z przeprawami przez Odr\u0119 i Regalic\u0119 czy rewitalizacja stoczni Vulcan). Do rob\u00f3t publicznych masowo wykorzystywano te\u017c m\u0142odzie\u017c skupion\u0105 w organizacji nazistowskiej S\u0142u\u017cba Pracy Rzeszy (Reichsarbeitsdienst<\/em>, RAD). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Das Bollwerk<\/em>, wydanie specjalne po\u015bwi\u0119cone s\u0142u\u017cbie pracy w Pomorzu<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W kr\u00f3tkim czasie po obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w Schwede-Coburg doprowadzi\u0142 do petryfikacji regionalnych struktur NSDAP i zabezpieczenia jednolitej linii politycznej, czemu towarzyszy\u0142a dalsza unifikacja \u017cycia spo\u0142eczno-politycznego i prze\u015bladowanie resztek opozycji politycznej w prowincji. Jednym z pierwszych dzia\u0142a\u0144 nowego gauleitera by\u0142o zwolnienie wszystkich pracownik\u00f3w kierownictwa Gau oraz wi\u0119kszo\u015bci urz\u0119dnik\u00f3w. W ten spos\u00f3b Franz Schwede-Coburg wymieni\u0142 23 z 27 kierownik\u00f3w powiatowych NSDAP (Kreisleiter<\/em>). Przywr\u00f3ci\u0142 te\u017c do \u0142ask funkcjonariuszy, kt\u00f3rych wcze\u015bniej zwolni\u0142 Karpenstein. Przyk\u0142adowo Robert Schulz, zast\u0119pca gauleitera von Corswanta, sprawuj\u0105cego urz\u0105d do 1931 r., powr\u00f3ci\u0142 na Pomorze jako cz\u0142onek osobistego sztabu nowego gauleitera, a Hermann Czirniok (uprzednio kreisleiter Szczecina, z zawodu majster piekarski) zosta\u0142 mianowany kierownikiem wydzia\u0142u komunalnego w Gauleitungu (Gauamtsleiter f\u00fcr Kommunalpolitik<\/em>). Nota bene struktura urz\u0119du w nied\u0142ugim czasie podzielona zosta\u0142a na odpowiednie wydzia\u0142y (\u00c4mter<\/em>) i podleg\u0142e im oddzia\u0142y (Abteilungen<\/em>), w\u0142a\u015bciwe m.in. dla spraw osobowych, organizacyjnych, szkoleniowych, propagandowych, gospodarczych, politycznych czy kulturalnych. Kierownicy wydzia\u0142\u00f3w (Gauamtsleiter<\/em>) tworzyli sztab okr\u0119gu partyjnego (Gaustab<\/em>), kt\u00f3remu podporz\u0105dkowane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c wspomniane ju\u017c masowe przybud\u00f3wki NSDAP, oplataj\u0105ce niczym paj\u0119czyn\u0105 ka\u017cd\u0105 sfer\u0119 \u017cycia spo\u0142eczno-zawodowego w prowincji. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Franz Schwede-Coburg, DP, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Franz_Schwede#\/media\/Datei:SchwedeFranz.jpg<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W nowej roli regionalnego wielkorz\u0105dcy Schwede-Coburg chcia\u0142 otacza\u0107 si\u0119 zaufanymi lud\u017ami z jego g\u00f3rnofranko\u0144skiej kamaryli, kt\u00f3rzy mieli jakie\u015b do\u015bwiadczenie w polityce komunalnej. I tak z okresu sp\u0119dzonego w Coburgu pod\u0105\u017cyli za nowym przyw\u00f3dc\u0105 na Pomorze m.in. Arno Fischer jako krajowy radca budowlany (Landesbaurat<\/em>), Kuno Popp jako kierownik ds. propagandy okr\u0119gu (Gaupropagandaleiter<\/em>) oraz kierownik pomorskiego oddzia\u0142u krajowego ministerstwa propagandy (Leiter der Landesstelle Pommern des Reichsministeriums f\u00fcr Volksaufkl\u00e4rung und Propaganda<\/em>), Alfred Seidler jako skarbnik okr\u0119gu (Gauschatzmeister<\/em>), Johannes K\u00fcnzel jako regionalny kierownik Niemieckiego Frontu Pracy (Gauobmann der Deutschen Arbeitsfront<\/em>), Emil Mazuw jako szef sztabu XIII Odcinka SS (Stabsf\u00fchrer des SS-Abschnitts XIII<\/em>) oraz Werner Faber jako nadburmistrz Szczecina, kt\u00f3ry funkcj\u0119 t\u0119 sprawowa\u0142 a\u017c do ko\u0144ca niemieckich rz\u0105d\u00f3w na Pomorzu. Ponadto, nowy gauleiter w coraz wi\u0119kszym stopniu anga\u017cowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onk\u00f3w SS w kierowanie okr\u0119giem, czego przyk\u0142adem by\u0142o powo\u0142anie Arthura Kauffmanna na jego zast\u0119pc\u0119 (od 1937 r. funkcj\u0119 t\u0119 pe\u0142ni\u0142 Paul Simon, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 dotychczas za propagand\u0119 prasow\u0105 w okr\u0119gu, w tym za naczelny jej organ, czyli gazet\u0119 ,,Pommersche Zeitung\u201d) i szefa Urz\u0119du Kadr (Personalamt<\/em>) czy dr Wernera Kruga na kierownika Urz\u0119du ds. Polityki Rasowej (Rassepolitisches Amt der NSDAP<\/em>) oraz Urz\u0119du ds. Zdrowia Ludowego (Amt f\u00fcr Volksgesundheit<\/em>). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Album propagandowy z lat 30. XX wieku Adolf Hitler – Bilder aus dem Leben des F\u00fchrers<\/em>. Zdj\u0119cia dokumentuj\u0105 wizyt\u0119 Adolfa Hitlera w Szczecinie<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W nied\u0142ugim czasie po obj\u0119ciu przez Schwede-Coburga swojej funkcji na Pomorzu organizacja okr\u0119gowa NSDAP zosta\u0142a odg\u00f3rnie na\u0142o\u017cona na struktur\u0119 prowincjonaln\u0105. Przez blisko 11 lat sprawowania przez niego naczelnej w\u0142adzy na tym terenie dosz\u0142o do \u015bcis\u0142ego, nie tylko personalnego, powi\u0105zania pruskich organ\u00f3w administracyjnych z urz\u0119dami partyjnymi, a w zasadzie do podporz\u0105dkowania tych pierwszych w\u0142adzy pomorskiej NSDAP. T\u0105 ostatni\u0105 reprezentowali w terenie cz\u0119sto ludzie m\u0142odzi, bez odpowiedniego fachowego wykszta\u0142cenia i kwalifikacji administracyjnych, nierzadko o niskim poziomie moralnym i kryminalnej przesz\u0142o\u015bci (przyk\u0142adowo pijakiem i awanturnikiem by\u0142 Walter Haut \u2013 kreisleiter Kamienia), ale za to odznaczaj\u0105cy si\u0119 bezwzgl\u0119dn\u0105 lojalno\u015bci\u0105 oraz ideologicznym zelanctwem spod znaku swastyki. Widoczni oni byli szczeg\u00f3lnie na poziomie powiat\u00f3w partyjnych (Kreise<\/em>), kt\u00f3rych liczba po reorganizacji okr\u0119gu w pa\u017adzierniku 1938 r. wzros\u0142a do 31. Z grubsza odpowiada\u0142y one podzia\u0142owi administracyjnemu prowincji. W owym czasie liczba cz\u0142onk\u00f3w NSDAP w pomorskim Gau oscylowa\u0142a wok\u00f3\u0142 165 tysi\u0119cy (8 proc. ludno\u015bci). Jednocze\u015bnie w ca\u0142ym okr\u0119gu by\u0142o w\u00f3wczas 1050 grup lokalnych\/miejscowych partii (Ortsgruppen<\/em>), na kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142y si\u0119, pocz\u0105wszy od najni\u017cszego szczebla, gospodarstwa domowe (Haushaltungen<\/em>) i bloki partyjne (Blocke<\/em>); 4-8 blok\u00f3w tworzy\u0142o kom\u00f3rki NSDAP (Zellen<\/em>), a te z kolei zasila\u0142y potencja\u0142 kadrowy Ortsgruppen<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

W latach 1933-1945 Gau Pommern<\/em> funkcjonowa\u0142 jako regionalna instancja \u015bredniego szczebla oparta na pruskiej strukturze administracyjnej. Kierownictwo okr\u0119gu partyjnego czerpa\u0142o pe\u0142nymi gar\u015bciami z tradycyjnych struktur administracyjnych pruskiej prowincji, aby w ramach tej kombinacji oraz podzia\u0142u zada\u0144 wykorzysta\u0107 \u201enowopa\u0144stwowe\u201d funkcje oraz kompetencje na potrzeby mobilizacji politycznej i gospodarczej po wrze\u015bniu 1939 r., czyli w okresie wojny. W ten spos\u00f3b powsta\u0142a swego rodzaju symbioza mi\u0119dzy tymi dwoma podmiotami. Tak wi\u0119c r\u00f3\u017cne resorty rz\u0105dowe i organy specjalne (jak np. Urz\u0105d Pe\u0142nomocnika do spraw Planu Czteroletniego) z jednej strony oraz liczne centralne i regionalne jednostki partyjne z drugiej, stanowi\u0142y jedynie bieguny tego samego systemu polityczno-administracyjnego. Powi\u0105zania organ\u00f3w partyjnych ze star\u0105 administracj\u0105 prowincji okaza\u0142y si\u0119 w tym aspekcie niezb\u0119dn\u0105 podstaw\u0105, z kt\u00f3rej w\u0142adze okr\u0119gu na czele z gauleiterem Schwede-Coburgiem, wobec braku innych alternatyw, konsekwentnie korzysta\u0142y a\u017c do upadku re\u017cimu narodowosocjalistycznego w pocz\u0105tkach maja 1945 r. <\/p>\n\n\n

\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Mimo uznania NSDAP w procesie norymberskim za organizacj\u0119 zbrodnicz\u0105, jej pomorscy liderzy zostali po wojnie stosunkowo \u0142agodnie potraktowani przez zwyci\u0119zc\u00f3w. Karl Theodor Vahlen w maju 1945 roku zosta\u0142 uwi\u0119ziony i zmar\u0142 w areszcie czeskim w listopadzie. Walter von Corswant nie do\u017cy\u0142 ko\u0144ca wojny, zmar\u0142 w Greifswaldzie w grudniu 1942 roku. Wilhelm Karpenstein, represjonowany jeszcze przez re\u017cim nazistowski, po wojnie zosta\u0142 internowany, ale w 1947 roku zwolniony jako \u201eprzest\u0119pca mniejszej wagi\u201d. Zmar\u0142 w 1968 roku. Wi\u0119ksze sankcje dotkn\u0119\u0142y jedynie Franza Schwede-Coburga. W maju 1945 roku, podczas ucieczki przed Rosjanami, zosta\u0142 wzi\u0119ty do niewoli przez Brytyjczyk\u00f3w. S\u0105d skaza\u0142 go na 10 lat wi\u0119zienia. Wyszed\u0142 na wolno\u015b\u0107 w 1956 roku, a zmar\u0142 4 lata p\u00f3\u017aniej. <\/p>\n\n\n