{"id":3915,"date":"2026-10-06T07:51:40","date_gmt":"2026-10-06T07:51:40","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3915"},"modified":"2026-10-06T08:28:04","modified_gmt":"2026-10-06T08:28:04","slug":"miedzy-folwarkiem-a-fabryka-ludnosc-pomorza-zachodniego","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/miedzy-folwarkiem-a-fabryka-ludnosc-pomorza-zachodniego\/","title":{"rendered":"Mi\u0119dzy folwarkiem a fabryk\u0105. Ludno\u015b\u0107 Pomorza Zachodniego w dobie wielkich przemian demograficznych (1815\u20131939)"},"content":{"rendered":"\n

Wst\u0119p<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Pomorze Zachodnie XIX i pierwszej po\u0142owy XX wieku to region, w kt\u00f3rym czas p\u0142yn\u0105\u0142 dwoma odmiennymi nurtami. Z jednej strony rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 tu wielkie przestrzenie agrarnych maj\u0105tk\u00f3w, gdzie \u017cycie wyznacza\u0142 rytm prac polowych w cieniu dworskich rezydencji. Z drugiej za\u015b \u2013 dynamicznie rozrastaj\u0105cy si\u0119 organizm Szczecina, kt\u00f3ry w dobie industrializacji d\u0105\u017cy\u0142 do miana nowoczesnej metropolii. Zamieszkuj\u0105ca ten region ludno\u015b\u0107 w ci\u0105gu niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora wieku przesz\u0142a ewolucj\u0119 od tradycyjnego, wiejskiego modelu \u017cycia ku z\u0142o\u017conej rzeczywisto\u015bci zindustrializowanego \u015bwiata, naznaczonego trudami migracji, walk\u0105 z epidemiami, post\u0119pem medycznym i tragizmem politycznych prze\u0142om\u00f3w. Historia ta, cho\u0107 wpisana w dzieje pa\u0144stwa pruskiego, a p\u00f3\u017aniej niemieckiego, posiada sw\u00f3j unikatowy, regionalny charakter, ukszta\u0142towany przez specyficzn\u0105 struktur\u0119 w\u0142asno\u015bci ziemi, demografi\u0119 oraz po\u0142o\u017cenie na styku kultur, co rzutowa\u0142o na kondycj\u0119 zdrowotn\u0105 i demograficzn\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiat \u201ewielkiego folwarku\u201d i jego struktura spo\u0142eczna<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

W XIX wieku Pomorze Zachodnie s\u0142usznie okre\u015blano mianem \u201ewielkiego folwarku\u201d. W po\u0142owie stulecia oko\u0142o 2,5 tysi\u0105ca rodzin junkr\u00f3w szlacheckich kontrolowa\u0142o a\u017c dwie trzecie powierzchni prowincji, buduj\u0105c tu fundamenty gospodarki opartej na wielkiej w\u0142asno\u015bci ziemskiej. System ten by\u0142 pochodn\u0105 reform uw\u0142aszczeniowych, kt\u00f3rych konsekwencj\u0105 by\u0142 trwa\u0142y w czasie podzia\u0142 przestrzeni na \u2013 obok gmin miejskich \u2013 wiejskie oraz obszary dworskie (Gutsbezirke). Cho\u0107 proces ich likwidacji ruszy\u0142 dopiero w 1927 roku, przez dekady pozostawa\u0142y one odr\u0119bnymi \u015bwiatami, w kt\u00f3rych w\u0142a\u015bciciel dworu sprawowa\u0142 nie tylko w\u0142adz\u0119 ekonomiczn\u0105, ale i administracyjn\u0105. W 1871 roku region cechowa\u0142 si\u0119 ogromnym rozdrobnieniem: funkcjonowa\u0142o tu blisko 4,7 tysi\u0105ca najmniejszych jednostek administracyjnych o \u015bredniej powierzchni zaledwie 6,4 km\u00b2, co powodowa\u0142o, \u017ce wiejski krajobraz by\u0142 g\u0119sto usiany ma\u0142ymi, jednowioskowymi gminami.<\/p>\n\n\n\n

Procesom uw\u0142aszczeniowym towarzyszy\u0142 boom rozwoju ludno\u015bciowego, z pewno\u015bci\u0105 od lat czterdziestych (poprawa jako\u015bci spis\u00f3w ludno\u015bci) do po\u0142owy lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX stulecia. W tym czasie zar\u00f3wno ludno\u015b\u0107 miast, jak i wsi rozwija\u0142a si\u0119 w podobnym tempie. W po\u0142owie lat trzydziestych populacja regionu przekroczy\u0142a granic\u0119 1 mln os\u00f3b, a w 1871 r. liczy\u0142a ju\u017c sobie 1,4 mln. Oznaki za\u0142amania wzrostu demograficznego wyst\u0105pi\u0142y ju\u017c przed zjednoczeniem Niemiec (ryc. 1). Ujawni\u0142y si\u0119 najwyra\u017aniej na obszarze rejencji stralsundzkiej po\u0142o\u017conej na p\u00f3\u0142noc od rzeki Piany (Penee), gdzie w\u0142a\u015bciwie nie by\u0142o proces\u00f3w uw\u0142aszczeniowych, natomiast wyst\u0119powa\u0142y bardzo licznie folwarki junkr\u00f3w o rodowodzie szlacheckim i mieszcza\u0144skim. Problem opieki nad ubogimi w Prusach na pocz\u0105tku lat czterdziestych XIX wieku nabra\u0142 szczeg\u00f3lnego znaczenia w\u0142a\u015bnie w obliczu tak gwa\u0142townego przyrostu ludno\u015bci, gdy miasta i wsie przesta\u0142y ch\u0142on\u0105\u0107 nadwy\u017cki demograficzne, zmuszaj\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w do szukania alternatywnych dr\u00f3g egzystencji.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Spo\u0142ecze\u0144stwo Pomorza Zachodniego by\u0142o niezwykle jednorodne wyznaniowo \u2013 ponad 95% mieszka\u0144c\u00f3w deklarowa\u0142o wiar\u0119 ewangelick\u0105. Katolicy, cho\u0107 obecni w regionie, stanowili mniejszo\u015b\u0107 skupion\u0105 na wschodnich rubie\u017cach (powiaty Byt\u00f3w i L\u0119bork), gdzie do czas\u00f3w nowo\u017cytnych zachowa\u0142y si\u0119 kaszubskie tradycje. Ciekawostk\u0105 demograficzn\u0105 by\u0142y niewielkie enklawy potomk\u00f3w emigrant\u00f3w z Palatynatu osiad\u0142ych w powiecie Ueckerm\u00fcnde, kt\u00f3rzy przez pokolenia zachowywali swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105, pozostaj\u0105c jednak grup\u0105 niszow\u0105 w morzu luteranizmu.<\/p>\n\n\n\n

Gospodarcze oblicze regionu<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Prowincja Pomorska przez d\u0142ugi czas pozostawa\u0142a \u201eu\u015bpion\u0105 prowincj\u0105\u201d, a jej rozw\u00f3j gospodarczy by\u0142 g\u0142\u0119boko nier\u00f3wnomierny (ryc. 2). Struktura zawodowa z 1907 roku ukazuje skal\u0119 rozwarstwienia gospodarczego regionu. Podczas gdy w rejencji koszali\u0144skiej rolnictwo anga\u017cowa\u0142o a\u017c 60,0% aktywnych zawodowo mieszka\u0144c\u00f3w, w rejencji szczeci\u0144skiej wska\u017anik ten by\u0142 znacznie ni\u017cszy (39,2%), ust\u0119puj\u0105c miejsca rosn\u0105cemu sektorowi przemys\u0142u i rzemios\u0142a (27,3%).<\/p>\n\n\n\n

Ryc. 2. Liczba os\u00f3b zatrudnionych w g\u0142\u00f3wnych dzia\u0142ach gospodarki narodowej na Pomorzu Zachodnim w 1907 roku w procentach w podziale na rejencje<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ta ogromna dysproporcja wyja\u015bnia, dlaczego Pomorze Zachodnie nie by\u0142o jednolitym organizmem. Wsch\u00f3d prowincji, ubo\u017cszy pod wzgl\u0119dem gleb i maj\u0105cy gorsze warunki klimatyczno-wegetacyjne, pozostawa\u0142 w cieniu rolniczej tradycji, podczas gdy zach\u00f3d, nap\u0119dzany szczeci\u0144sk\u0105 koniunktur\u0105 i nowocze\u015bniejsz\u0105 gospodark\u0105 roln\u0105, wchodzi\u0142 w faz\u0119 bardziej zaawansowanego kapitalizmu. Portowy Szczecin, staj\u0105c si\u0119 centrum przemys\u0142u stoczniowego (Vulcan<\/em>), chemicznego i odzie\u017cowego, przyci\u0105ga\u0142 kapita\u0142 i ludzi. W 1939 roku jego ludno\u015b\u0107 liczy\u0142a 271,5 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, a ca\u0142ej prowincji Pomorze \u2013 2045 tys. os\u00f3b (w granicach administracyjnych sprzed 1938 roku). Z rozwoju przemys\u0142owego w czasach nazistowskich, nakr\u0119canego inwestycjami o charakterze militarnym, skorzysta\u0142y g\u0142\u00f3wnie tereny po\u0142o\u017cone przy uj\u015bciu Odry, w tym Police, oraz na Przedpomorzu (Vorpommern), b\u0119d\u0105ce \u00f3wcze\u015bnie bezpieczniejszymi dla przemys\u0142u zbrojeniowego. W pozosta\u0142ych \u015bredniej wielko\u015bci miastach (Greifswald, Stargard, Koszalin, Stralsund) tempo wzrostu ludno\u015bci by\u0142o powolne, a o\u015brodki te nie przekracza\u0142y progu 50 tys. os\u00f3b. Przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej jedynie S\u0142upsk stanowi\u0142 znacz\u0105ce centrum gospodarcze w rejencji koszali\u0144skiej, za\u015b Ko\u0142obrzeg przeorientowa\u0142 si\u0119 na funkcje uzdrowiskowe. Wielkimi przegranymi okaza\u0142y si\u0119 Stralsund i Barth, gdzie najbardziej da\u0142 o sobie zna\u0107 koniec epoki \u017caglowc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wielka epidemia i \u201eszok epidemiczny\u201d 1866 roku<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Rok 1866 by\u0142 dla Pomorza momentem zwrotnym. Region nawiedzi\u0142a w\u00f3wczas ostatnia wielka epidemia cholery (ryc. 3). By\u0142a ona powa\u017cniejsza w skutkach ni\u017c p\u00f3\u017aniejsza \u201ehiszpanka\u201d, zbieraj\u0105c tragiczne \u017cniwo, zw\u0142aszcza w Szczecinie. Ten \u201eszok epidemiczny\u201d sta\u0142 si\u0119 dla w\u0142adz impulsem do modernizacji \u2013 to w\u0142a\u015bnie wtedy narodzi\u0142 si\u0119 projekt nowoczesnej kanalizacji Szczecina, opracowany przez Jamesa Hobrechta, kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniej naj\u0119\u0142y w\u0142adze japo\u0144skiego Tokio do dzia\u0142a\u0144 asenizacyjnych. Projekt ten nie tylko zmieni\u0142 oblicze urbanistyczne miasta, ale by\u0142 fundamentem, bez kt\u00f3rego dynamiczny rozw\u00f3j demograficzny Szczecina w kolejnych dekadach po likwidacji twierdzy w 1873 roku by\u0142by niemo\u017cliwy, cho\u0107 wci\u0105\u017c pozostawa\u0142y dzielnice, w kt\u00f3rych warunki sanitarne d\u0142ugo jeszcze pozostawa\u0142y dalekie od idea\u0142u, szczeg\u00f3lnie w robotniczych dzielnicach jak Niebuszewo, Drzetowo czy Pomorzany.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Migracje: od \u201egor\u0105czki zamorskiej\u201d po \u201eucieczk\u0119 do miasta\u201d<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

W XIX wieku dynamika ludno\u015bciowa uleg\u0142a polaryzacji. W latach 1871\u20131914 Pomorze sta\u0142o si\u0119 terenem masowych przesuni\u0119\u0107 ludno\u015bci. W pierwszej po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku region ogarn\u0119\u0142a niebywa\u0142a \u201egor\u0105czka emigracyjna\u201d (ryc. 4). W 1881 roku oficjalna emigracja zamorska wynios\u0142a rekordowe 26,1 tys. os\u00f3b, a ujemne saldo migracji, tj. r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy nap\u0142ywem a odp\u0142ywem ludno\u015bci, w okresie 1880\u20131885 si\u0119gn\u0119\u0142o a\u017c 131 tys. os\u00f3b (ryc. 5). G\u0142\u00f3wnym miejscem wychod\u017astwa sta\u0142y si\u0119 tereny wschodnie \u2013 rejencja koszali\u0144ska.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Zjawisko Landfluchtu<\/em> (ucieczki ze wsi) w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym nie by\u0142o jedynie skutkiem \u201eniedorozwoju\u201d wsi, lecz wynikiem presji demograficznej. W rejencji koszali\u0144skiej wie\u015b osi\u0105gn\u0119\u0142a granice ch\u0142onno\u015bci (w my\u015bl teorii Malthusa), nie mog\u0105c wch\u0142on\u0105\u0107 naturalnego przyrostu ludno\u015bci. Wsch\u00f3d prowincji odznacza\u0142 si\u0119 wysok\u0105 p\u0142odno\u015bci\u0105, szczeg\u00f3lnie w powiatach zamieszkanych przez ludno\u015b\u0107 polsko-kaszubsk\u0105. Po 1918 roku struktura ta uleg\u0142a jednak zmianie \u2013 wskutek wyjazd\u00f3w do odrodzonego pa\u0144stwa polskiego, liczebno\u015b\u0107 tej grupy wyra\u017anie zmala\u0142a, co stanowi\u0142o istotny ubytek w demograficznym bilansie wschodniego Pomorza.<\/p>\n\n\n\n

Co istotne, bilans migracyjny regionu w latach 1910\u20131925 by\u0142 dodatni (nap\u0142yw optant\u00f3w i uciekinier\u00f3w przewy\u017csza\u0142 odp\u0142yw), natomiast g\u0142\u00f3wny czas odp\u0142ywu przypad\u0142 na lata 1925\u20131933 w rejencji koszali\u0144skiej. W niekt\u00f3rych powiatach Ostpommern<\/em> odnotowano w\u00f3wczas nawet spadek liczby ludno\u015bci. Od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku krajobraz migracyjny si\u0119 zmieni\u0142. Pomorzanie rzadziej emigrowali za ocean, a cz\u0119\u015bciej szukali pracy w miastach. G\u0142\u00f3wne kierunki odp\u0142ywu to Berlin i jego miasta satelickie, nie za\u015b zachodnie prowincje. Odp\u0142yw miejscowych wywo\u0142a\u0142 wyrw\u0119 na wiejskim rynku pracy, kt\u00f3r\u0105 wype\u0142niali sezonowi robotnicy z zaboru rosyjskiego i austriackiego. Aby przeciwdzia\u0142a\u0107 ich trwa\u0142emu osiedlaniu si\u0119, wprowadzono restrykcyjny system Karenzeit<\/em> \u2013 obowi\u0105zkowy okres przerwy w zatrudnieniu, wymuszaj\u0105cy powr\u00f3t do kraju po sezonie.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Cie\u0144 Wielkiej Wojny<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Wybuch I wojny \u015bwiatowej w 1914 roku gwa\u0142townie przerwa\u0142 dotychczasowy rozw\u00f3j demograficzny regionu. Wojna przynios\u0142a nie tylko ogromne straty na froncie (poleg\u0142o 50 tys. m\u0119\u017cczyzn z Pomorza Zachodniego), ale tak\u017ce kryzys w strukturze rodziny i spo\u0142ecze\u0144stwa. Gwa\u0142towny spadek urodze\u0144, wynikaj\u0105cy z masowej mobilizacji m\u0119\u017cczyzn, oraz wzrost zgon\u00f3w zwi\u0105zany z niedo\u017cywieniem i chorobami, trwale odcisn\u0119\u0142y pi\u0119tno na pomorskiej populacji. Po 1918 roku dosz\u0142o do zjawiska kompensacji \u2013 \u201ebaby boomu\u201d i fali zawieranych ma\u0142\u017ce\u0144stw, ale by\u0142y to procesy przej\u015bciowe.<\/p>\n\n\n\n

D\u0142ugofalowym skutkiem wojny by\u0142y wyrwy w piramidzie wieku oraz g\u0142\u0119boka feminizacja spo\u0142ecze\u0144stwa (nadwy\u017cka kobiet). Po 1918 roku na Pomorze Zachodnie nap\u0142yn\u0105\u0142 szeroki strumie\u0144 optant\u00f3w i uciekinier\u00f3w z Polski, co w\u0142adze niemieckie wykorzystywa\u0142y jako element polityki na wschodnich rubie\u017cach rejencji koszali\u0144skiej. Wojna ostatecznie zmieni\u0142a krajobraz spo\u0142eczny \u2013 miasto i wie\u015b musia\u0142y na nowo odnale\u017a\u0107 si\u0119 w powojennej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra dla wielu oznacza\u0142a nie tylko bied\u0119, ale i g\u0142\u0119bokie przewarto\u015bciowania obyczajowe.<\/p>\n\n\n\n

Szczecin \u2013 wielkomiejski moloch i \u201edwa \u015bwiaty\u201d<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Szczecin po 1873 roku przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w nowoczesn\u0105 aglomeracj\u0119, wch\u0142aniaj\u0105c pobliskie gminy. Przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 miasto notowa\u0142o jedn\u0105 z najwy\u017cszych umieralno\u015bci niemowl\u0105t w Europie, ekstremalnie zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 w zale\u017cno\u015bci od dzielnicy (ryc. 6). W zwi\u0105zku z tym pod koniec XIX wieku dalsze oczekiwane przeci\u0119tne trwanie \u017cycia noworodka wynosi\u0142o tu niewiele wi\u0119cej ni\u017c trzydzie\u015bci lat. W grupach wiekowych dzieci i m\u0142odzie\u017cy by\u0142o ju\u017c wy\u017csze. Wsp\u00f3\u0142czesne badania oraz wcze\u015bniejsze raporty z 1902 roku wykaza\u0142y, \u017ce w ubogich rejonach robotniczych nat\u0119\u017cenie zgon\u00f3w dzieci z powodu chor\u00f3b uk\u0142adu trawiennego (wynikaj\u0105cych z fatalnej higieny i niew\u0142a\u015bciwego karmienia) bywa\u0142o zatrwa\u017caj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n

Ryc. 6. Liczba zgon\u00f3w niemowl\u0105t na 100 urodze\u0144 \u017cywych w okr\u0119gach statystycznych Szczecina w latach 1911\/1913<\/p>\n\n\n\n

W Szczecinie funkcjonowa\u0142y de facto dwa \u015bwiaty: zamo\u017cne, willowe dzielnice oraz g\u0119sto zaludnione, robotnicze przedmie\u015bcia (Drzetowo, \u017belechowa), gdzie wska\u017aniki zgon\u00f3w dzieci z powodu chor\u00f3b uk\u0142adu trawiennego bywa\u0142y zatrwa\u017caj\u0105ce. Dopiero nowoczesne systemy opieki zdrowotnej, jak dzia\u0142alno\u015b\u0107 Miejskiej Opieki nad Niemowl\u0119ciem (S\u00e4uglingsf\u00fcrsorge<\/em>), zacz\u0119\u0142y przynosi\u0107 popraw\u0119. Wska\u017anik umieralno\u015bci niemowl\u0105t w niekt\u00f3rych rejonach robotniczych przekracza\u0142 30%, co czyni\u0142o ze Szczecina jedno z najtrudniejszych miejsc do prze\u017cycia dla najm\u0142odszych, a sytuacja zacz\u0119\u0142a si\u0119 poprawia\u0107 dopiero dzi\u0119ki intensywnej pracy Miejskiej Opieki nad Niemowl\u0119ciem.<\/p>\n\n\n\n

Zdrowie publiczne: umieralno\u015b\u0107 niemowl\u0105t, gru\u017alica i d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Ju\u017c na pocz\u0105tku XX wieku zaobserwowano spadek poziomu rozrodczo\u015bci, kt\u00f3remu zamierzano przeciwdzia\u0142a\u0107 poprzez obni\u017canie wysokiego poziomu umieralno\u015bci niemowl\u0105t, szczeg\u00f3lnie na terenach z wielk\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105 \u2013 trudna sytuacja robotnik\u00f3w folwarcznych (ryc. 7).<\/p>\n\n\n\n

W regionie ograniczanie liczby potomstwa wyst\u0105pi\u0142o najwcze\u015bniej w wielkomiejskim Szczecinie, tak\u017ce po rozszerzeniu jego granic administracyjnych o robotnicze dzielnice. Na prze\u0142omie lat 1910\/1911 poziom p\u0142odno\u015bci by\u0142 tu ju\u017c ni\u017cszy od 2\/3 od niekontrolowanego.<\/p>\n\n\n\n

W okresie mi\u0119dzywojennym podj\u0119to zintensyfikowane dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do ograniczenia liczby zgon\u00f3w z powodu gru\u017alicy \u2013 g\u0142\u00f3wnej przyczyny \u015bmierci w regionie. Uznano j\u0105 za chorob\u0119 spo\u0142eczn\u0105, kt\u00f3rej zwalczanie le\u017ca\u0142o w interesie narodowym. Wyrazem tego by\u0142o m.in. wybudowanie nowoczesnego, wzorcowego szpitala przeciwgru\u017aliczego w Szczecinie-Zdunowie. Dzi\u0119ki profilaktyce, poprawie warunk\u00f3w mieszkaniowych, \u017cywno\u015bciowych i dost\u0119pu do opieki medycznej, \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w stale ros\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Dane o oczekiwanym trwaniu \u017cycia noworodk\u00f3w obrazuj\u0105 post\u0119p modernizacyjny:<\/p>\n\n\n\n