{"id":3946,"date":"2026-10-06T08:22:09","date_gmt":"2026-10-06T08:22:09","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=3946"},"modified":"2026-10-06T08:26:41","modified_gmt":"2026-10-06T08:26:41","slug":"oderburg-zamek-odrzanski-2","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/oderburg-zamek-odrzanski-2\/","title":{"rendered":"Oderburg (Zamek Odrza\u0144ski)"},"content":{"rendered":"\n

Oderburg \u2013 Zamek Odrza\u0144ski, mimo, \u017ce od dawna nie istnieje, budzi wielkie zainteresowanie zar\u00f3wno mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza Zachodniego, jak i odwiedzaj\u0105cych je go\u015bci. Znajdowa\u0142 si\u0119 on mi\u0119dzy obecn\u0105 ul. Ignacego \u0141yskowskiego (d. Burgstrasse), niewielkimi uliczkami Schifferstrasse (\u017beglarsk\u0105, potem zlikwidowan\u0105 po wojnie), \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 si\u0119 z Werftstrasse (Stoczniow\u0105, tak\u017ce nieistniej\u0105c\u0105), ponadto doln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Poststrasse (obecnie St. Dubois) i terenem nadodrza\u0144skim. Dzi\u015b obszar ten jest cz\u0119\u015bci\u0105 aktualnie dzia\u0142aj\u0105cej Stoczni Szczeci\u0144skiej \u201eWulkan\u201d. Dzieje Zamku Oderburg (Odrza\u0144skiego) s\u0105 niezwykle barwne i stanowi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dziej\u00f3w Szczecina, si\u0119gaj\u0105cych \u015bredniowiecza. W styczniu 1360 roku na niewielkim wzg\u00f3rzu, po\u0142o\u017conym na terenie ma\u0142ej wsi Grabowo (d. Grabow, dzi\u015b osiedle w sk\u0142adzie Szczecina jako Drzetowo Grabowo) ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim III (1344-1368) ufundowa\u0142 klasztor zakonu kartuz\u00f3w pod nazw\u0105 Gottesgnade<\/em> (\u0142aska bo\u017ca). Klasztor zosta\u0142 uposa\u017cony dworem, ogrodem i polami, a potem dosz\u0142y kolejne wsie i dobra. Wcze\u015bniej, od 1243 roku, teren ten nale\u017ca\u0142 do szczeci\u0144skich cysterek, kt\u00f3re w bli\u017cej nieznanych \u017ar\u00f3d\u0142owo okoliczno\u015bciach pozby\u0142y si\u0119 tego nadania. Proces nadawczy Barnima III dla zakonu kartuz\u00f3w zako\u0144czy\u0142 si\u0119 w 1364 roku. Natomiast samo zgromadzenie zakonne by\u0142o obecne w Szczecinie ju\u017c w 1355 roku.<\/p>\n\n\n\n

Na nadodrza\u0144skim wzg\u00f3rzu mnisi pozostali do czas\u00f3w reformacji. Ich klasztor dominowa\u0142 nad okolic\u0105, staj\u0105c si\u0119 znakiem rozpoznawczym dla \u017ceglarzy na Odrze. Kartuzi s\u0142yn\u0119li z bardzo surowej regu\u0142y, byli te\u017c odwiedzani kilkakrotnie w XV wieku przez wizytator\u00f3w papieskich. Zakonnicy przepisywali te\u017c manuskrypty, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 w 1682 roku zosta\u0142a przekazana do Berlina. Z czasem surowa regu\u0142a klasztorna uleg\u0142a na pocz\u0105tku XVI wieku rozlu\u017anieniu i zacz\u0119\u0142a sprzyja\u0107 r\u00f3\u017cnym wyst\u0119pkom i przest\u0119pstwom, co potem w przypadku ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a katolickiego przynios\u0142o krytyk\u0119 ze strony Marcina Lutra i pocz\u0105tki reformacji. Ta ostatnia oznacza\u0142a w Ksi\u0119stwie Pomorskim od 1534 roku przejmowanie klasztor\u00f3w i ich d\u00f3br w r\u0119ce w\u0142adzy \u015bwieckiej. W maju 1538 roku przeor kartuz\u00f3w, Walenty Syborg i towarzysz\u0105cy mu mnich przekazali zarz\u0105d nad klasztorem ksi\u0105\u017c\u0119tom Barnimowi XI (1523- 1573) i Filipowi I (1531- 1560). Czego mnisi nie zabrali z opuszczonych zabudowa\u0144 klasztornych, to wzi\u0119li sobie potem mieszka\u0144cy pobliskich wsi. <\/p>\n\n\n\n

W 1551 roku na zamku ksi\u0105\u017c\u0119cym w Szczecinie wybuch\u0142 po\u017car, kt\u00f3ry zniszczy\u0142 jego znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. To wtedy Barnim XI na dobre zadecydowa\u0142 o ulokowaniu swej siedziby na Grabowie w opuszczonych budynkach po zakonnikach. Od tej pory datuje si\u0119 proces powstawania Oderburga (Zamku Odrza\u0144skiego) i jego przebudowy na potrzeby ksi\u0105\u017c\u0119cej rezydencji. Na zachowanej ikonografii zamek figuruje jako Adersburg vor Alten<\/em> Stettin lub Aderburg<\/em>. Pierwotnie budynki by\u0142y w stylu gotyckim, ale przebudowa na rezydencj\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105 zacz\u0119\u0142a zmienia\u0107 wygl\u0105d ca\u0142o\u015bci. Zupe\u0142nie zmieniono wystr\u00f3j wn\u0119trz i dobudowanych zosta\u0142o kilka wysokich wie\u017c. Plany powsta\u0142y najprawdopodobniej ju\u017c wcze\u015bniej, w 1547 roku, a ich autorem by\u0142 berli\u0144ski budowniczy Caspar Theiss. <\/p>\n\n\n\n

W latach 1561-1565 dokonana zosta\u0142a kolejna przebudowa Oderburga w stylu renesansowym, kt\u00f3r\u0105 kierowa\u0142 holenderski architekt Jacob van Zwolle\/Schwollen. Zamek ostatecznie mia\u0142 trzy wysokie wie\u017ce zwie\u0144czone miedzianymi he\u0142mami. Znajdowa\u0142a si\u0119 tam tak\u017ce kaplica m.in. z ufundowanymi epitafiami Barnima III i Bogus\u0142awa X, o\u0142tarz w formie tryptyku autorstwa Hansa Peissera z Norymbergi i bogato zdobiona ambona. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Zamek Odrza\u0144ski w Grabowie pod Szczecinem. Fragment miedziorytu wykonanego ok. 1620 przez Heinrich Kotego i Petrusa Rollosa, ok. 1620, PD, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Oderburg.jpg<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Dzi\u0119ki dokonanym przebudowom, zw\u0142aszcza tej z lat 1575-1577, dokonanej z polecenia ksi\u0119cia Jana Fryderyka (1569- 1600), wed\u0142ug relacji z 1590 roku zamek grabowski by\u0142 bardziej okaza\u0142y i lepiej wygl\u0105da\u0142 od dawnego ksi\u0105\u017c\u0119cego. Ta nowa rezydencja Gryfit\u00f3w zas\u0142yn\u0119\u0142a u ch\u0142op\u00f3w z Grabowa i okolicznych wsi na miano \u201eZamku Ob\u017cartuch\u00f3w\u201d z uwagi na tryb \u017cycia jej mieszka\u0144c\u00f3w. Jednak Oderburg by\u0142 ulubion\u0105 siedzib\u0105 g\u0142\u00f3wnie dla Barnima XI, bo inni Gryfici woleli inne miejsca rezydowania, np. Jan Fryderyk, zapalony my\u015bliwy, wybra\u0142 dw\u00f3r w Sownie, natomiast Filip II wybudowa\u0142 w 1612 roku tzw. Lusthaus (widoczny na XVI- XVII- wiecznych ilustracjach) pod samym zamkiem szczeci\u0144skim od strony p\u00f3\u0142nocnej. W 1612 roku mury Oderburga go\u015bci\u0142y znamienitego go\u015bcia – cesarza Rzeszy Macieja Habsburga z okazji jego koronacji. Na jego cze\u015b\u0107 Filip II wyda\u0142 wielk\u0105 uczt\u0119. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"<\/a>
O\u0142tarz i ambona wykonane przez Hansa Peiseera dla zamku Oderburg. Nast\u0119pnie przeniesione, obecnie w Ko\u015bciele \u015bw. Marii Magdaleny w Sownie, 2011, fot. Kapitel,\u00a0 \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Sowno_(powiat_stargardzki)_oltarz_.jpg i _ambona_.jpg, CC BY-SA 1.0.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

To jednak by\u0142, jak si\u0119 okaza\u0142o, ostatni moment \u015bwietno\u015bci tej budowli. Po tej dacie zamek zacz\u0105\u0142 podupada\u0107. Ksi\u0105\u017c\u0119ta coraz rzadziej w nim rezydowali, bo powr\u00f3cili do dawnej siedziby do Szczecina. W latach 1619-1620 by\u0142a tam wi\u0119ziona oskar\u017cona o czary s\u0119dziwa dama wywodz\u0105ca si\u0119 z jednego z najbardziej znakomitych rod\u00f3w Ksi\u0119stwa Pomorskiego – Sydonia von Borck. Sp\u0142on\u0119\u0142a na stosie jako \u201eczarownica\u201d poza miastem na terenie pod Bram\u0105 M\u0142y\u0144sk\u0105 (d. M\u00fchlen Tor), znajduj\u0105ca si\u0119 u p\u00f3\u0142nocnego wylotu obecnej ul. Starom\u0142y\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Podczas wojny trzydziestoletniej, w lipcu 1630 roku, zamek zosta\u0142 zaj\u0119ty przez \u017co\u0142nierzy szwedzkich z o\u015bmiotysi\u0119cznej armii kr\u00f3la Gustawa II Adolfa i marsza\u0142ka Johana B\u00e5nera. W czasie pobytu szwedzkiego zosta\u0142a ustawiona pod zamkiem nowa szubienica, o czym wiadomo z projektu twierdzy szczeci\u0144skiej autorstwa Davida Portiusa. <\/p>\n\n\n\n

Ostatni ksi\u0105\u017c\u0119 z rodu Gryfit\u00f3w – Bogus\u0142aw XIV (1580-1637) przyby\u0142 do Grabowa i do siedziby w\u0142adcy Szwecji by podda\u0107 miasto. Dla Oderburga pobyt Szwed\u00f3w oznacza\u0142 pocz\u0105tek procesu stopniowego niszczenia budowli i jej zupe\u0142nej grabie\u017cy. Zerwana zosta\u0142a tak\u017ce miedziana blacha z wie\u017c, kt\u00f3rej brak umo\u017cliwi\u0142 dostawanie si\u0119 wody do \u015brodka budowli i stopniow\u0105 degradacj\u0119 ca\u0142o\u015bci. Wyci\u0119te zosta\u0142y te\u017c pobliskie d\u0119by. <\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku lat 30. XVII wieku Oderburg zacz\u0105\u0142 by\u0107 stopniowo rozbierany. Wiadomo o tym z protoko\u0142u z pocz\u0105tku lipca 1634 roku, gdy ksi\u0119\u017cna Anna von Croy nakaza\u0142a przenie\u015b\u0107 znajduj\u0105ce si\u0119 na zamku drzewo genealogiczne Gryfit\u00f3w. Dawna kaplica zamkowa by\u0142a przez Szwed\u00f3w wykorzystywana jako warsztat do produkcji naboj\u00f3w oraz stajnia dla koni. \u017bo\u0142nierze ograbili tak\u017ce krypty ksi\u0105\u017c\u0119ce. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 pokrycia dachowego zosta\u0142a przeniesiona m.in. do kamienicy Loitz\u00f3w na Stare Miasto, a cz\u0119\u015b\u0107 do domu przy ko\u015bciele \u015bw. Piotra i Paw\u0142a. O pozosta\u0142o\u015bciach Oderburga wiadomo tak\u017ce z czas\u00f3w obl\u0119\u017ce\u0144 Szczecina przez wojska brandenburskie (1677) i rosyjsko-pruskie (1713). Teren po zamku (Oderburg Feld) zacz\u0105\u0142 by\u0107 traktowany jako \u015bmietnisko zaros\u0142e krzewami, traw\u0105 i miejsce sk\u0105d wci\u0105\u017c mo\u017cna by\u0142o pozyska\u0107 budulec. Powsta\u0142o tak\u017ce okre\u015blenie Pamporen<\/em>, Pamporum<\/em> i Schloss Pamporen<\/em> (zamek Pamporen), kt\u00f3re by\u0142o u\u017cywane potocznie przez ludno\u015b\u0107 \u00f3wczesnej wsi.<\/p>\n\n\n\n

W ko\u0144cu XVIII wieku, m\u0119\u017cczyzna nazwiskiem Approt chcia\u0142 przej\u0105\u0107 ten teren jako dzier\u017caw\u0119, jednak to spotka\u0142o si\u0119 z oporem so\u0142tysa i s\u0105du Grabowa. Podobnie zabiegali o niego inni potencjalni nabywcy, m.in. m\u0142ynarz M\u00fchl i radca domanialny Aue. Na przestrzeni I po\u0142owy XIX wieku z Oderburga pozosta\u0142y ju\u017c tylko resztki mur\u00f3w i fundamenty. W obawie przed zawaleniem si\u0119 pozosta\u0142o\u015bci zamku podczas zabaw dzieci, teren zosta\u0142 ogrodzony. <\/p>\n\n\n\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce proces ca\u0142kowitego zniszczenia i zaniku pozosta\u0142o\u015bci Oderburga zostanie powstrzymany. My\u015blano o potraktowaniu go jako trwa\u0142a ruina, a nawet zabytek. W 1845 r. konserwator zabytk\u00f3w Quast przekonywa\u0142 w\u0142adze grabowskie, \u017ce \u201eburzenie pozosta\u0142o\u015bci klasztoru i zamku nie odpowiada \u017cyczeniu kr\u00f3la [Prus]<\/em>\u201d. Ten plan jednak nie zosta\u0142 zrealizowany, bo w pi\u015bmie z lipca 1846 roku Magistrat Grabowa zg\u0142osi\u0142, \u017ce ro\u015bci sobie do tego terenu prawo (chodzi\u0142o o dalsze pozyskiwanie budulca z resztek zamkowych, by u\u017cy\u0107 ich do budowy dr\u00f3g w okolicach Szczecina). Jeszcze w 1886 roku okre\u015blano Oderburg jako \u201eruin\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W czasach istnienia Grabowa jako samodzielnego miasta (1855-1900) z\u0142ota iglica z czerwonym gryfem z wie\u017cy zamkowej zosta\u0142a wykorzystana jako jego herb. Na wzg\u00f3rzu nad \u00f3wczesn\u0105 Burgstrasse i Schifferstrasse od lat 60. XIX wieku zacz\u0119\u0142a pojawia\u0107 si\u0119 zabudowa mieszkalna, w tym okaza\u0142a kilkupi\u0119trowa willa bogatego posiadacza sk\u0142ad\u00f3w drewna Augusta Kressmanna (Burgstrasse 16). Przy domu urz\u0105dzi\u0142 on park krajobrazowy. Willa zosta\u0142a przej\u0119ta potem przez w\u0142a\u015bciciela firmy Hedwigsh\u00fctte, J. Stevensona. Opr\u00f3cz tego, na terenie pozamkowym powsta\u0142a szko\u0142a gminna (Gemeinde Schule), przemianowana nast\u0119pnie od 1905 roku na gminn\u0105 szko\u0142\u0119 dla dziewcz\u0105t (32 Gemeinde M\u00e4dchen- Schule). Znajdowa\u0142a si\u0119 ona pod numerem 17. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Herb Grabowa<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Cz\u0119\u015b\u0107 dawnego zamku znajdowa\u0142a si\u0119 na ty\u0142ach p\u00f3\u017aniejszych kamienic przy obecnej ul. Dubois (d. Poststrasse) nr 25- 26 i 28- 30. Na wzg\u00f3rzu zamkowym, opr\u00f3cz willi Kressmanna i wspomnianej szko\u0142y \u017ce\u0144skiej zbudowano kolejne obiekty. By\u0142 to kompleks istniej\u0105cej od 1823 roku i rozbudowanej w latach 1845-1847 K\u00f6nigliche Schiffartschule (Kr\u00f3lewskiej Szko\u0142y Nawigacji\/\u017beglugi) z wie\u017c\u0105 przypominaj\u0105c\u0105 nieco \u015bredniowieczn\u0105 baszt\u0119 z a\u017curow\u0105 metalow\u0105 balustrad\u0105, przeznaczon\u0105 dla szkolenia sygnalist\u00f3w u\u017cywaj\u0105cych kodu flagowego. Obok, pod numerem Poststrasse 22, sta\u0142 niewielki lokal gastronomiczny \u201eOderschl\u00f6sschen\u201d (Zameczek Odrza\u0144ski). <\/p>\n\n\n\n

Oba te budynki nie przetrwa\u0142y wojny, podobnie jak willa Kressmanna\/Stevensona i pobliska szko\u0142a gminna. Na jej miejscu we wrze\u015bniu 1977 roku oddano do u\u017cytku Przychodni\u0119 Stoczniow\u0105 przy ul. Dubois 27. Obecnie w przebudowanym i odremontowanym budynku znajduje si\u0119 klinika EVOMED. Z zabudowy dawnej Burgstrasse\/\u0141yskowskiego i terenu gdzie sta\u0142 Oderburg, tak\u017ce naro\u017cnika z Poststrasse i Schifferstrasse, po nalotach i powojennych wyburzeniach i rozbi\u00f3rkach zosta\u0142o tylko kilka budynk\u00f3w. Jest to kamienica pod adresem ul. Dubois 28-30 i \u0141yskowskiego 16. Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 czas\u00f3w wojny jest stoj\u0105ca na ul. \u0141yskowskiego betonowa, kilkuk\u0105tna wie\u017ca wartownicza, strzeg\u0105ca wej\u015bcia na teren stoczni Oderwerke (od 1948 roku \u00f3wczesnej Stoczni Szczeci\u0144skiej). W ko\u0144cu lat 70. XX wieku mi\u0119dzy wspomnian\u0105 \u0141yskowskiego a ul. Teofila Firlika (Giessereistrasse, kr\u00f3tko po wojnie Mosi\u0119\u017cna) zosta\u0142y wzniesione dwa biurowce z czerwon\u0105 szklan\u0105 ok\u0142adzin\u0105 mieszcz\u0105ce w\u00f3wczas stoczniowe biura konstrukcyjne. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
P\u0142yta pami\u0105tkowa ufundowana przez ksi\u0119cia Barnima XI dla uczczenia postaci Barnima III. Obecnie znajduje si\u0119 w skrzydle p\u00f3\u0142nocnym Zamku Ksi\u0105\u017c\u0105t Pomorskich w Szczecinie (fot. Tomasz Wieczorek, (CC-BY-SA 4.0).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Reliktem pochodz\u0105cym z Zamku Odrza\u0144skiego jest p\u0142yta pami\u0105tkowa ufundowana przez ksi\u0119cia Barnima XI w 1543 roku dla uczczenia postaci Barnima III. Ksi\u0105\u017c\u0119 jest na niej przedstawiony w renesansowej zbroi p\u0142ytowej (kompletnie niezgodnej z realiami XIV w., w kt\u00f3rym panowa\u0142) z trzymanym w r\u0119ce dwur\u0119cznym mieczem. Potem przeniesiono j\u0105 w 1680 roku do by\u0142ego klasztoru cysterek znajduj\u0105cego si\u0119 od strony p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Zamku ksi\u0105\u017c\u0119cego przy ul. Am Klosterhof (dzi\u015b Duczy\u0144skiego). Po rozebraniu \u015bwi\u0105tyni w 1904 roku przeniesiona zosta\u0142a do Zamku i obecnie mo\u017cna j\u0105 ogl\u0105da\u0107 umieszczon\u0105 w skrzydle p\u00f3\u0142nocnym. <\/p>\n\n\n

\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

\u015aladem pami\u0119ci o obecno\u015bci Szwed\u00f3w w Oderburgu i na terenie Grabowa przed 1945 rokiem by\u0142a (od XIX wieku) Gustav Adolf Strasse (obecnie Parkowa) i hotel jego imienia (Gustav Adolf Gasthaus) w budynku na rogu \u00f3wczesnej Birkenalle (obecnie Jacka Malczewskiego) i wspomnianej Gustav Adolf Strasse. Natomiast do dzi\u015b widocznym \u015bladem zwierzchno\u015bci Szwecji nad cz\u0119\u015bci\u0105 dawnego Ksi\u0119stwa Pomorskiego i Szczecinem jest wygl\u0105d herbu miejskiego. W dow\u00f3d wdzi\u0119czno\u015bci dla szczecinian, kt\u00f3rzy podczas obl\u0119\u017cenia miasta przez wojska elektora brandenburskiego (1659) dochowali wierno\u015bci Szwecji, jej kr\u00f3l – Karol X Gustaw da\u0142 gryfowi miejskiemu koron\u0119, a herb otaczaj\u0105 szwedzkie lwy.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Lokalizacja nieistniej\u0105cego zamku Oderburg<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\n