{"id":4074,"date":"2026-10-24T10:54:10","date_gmt":"2026-10-24T10:54:10","guid":{"rendered":"https:\/\/historiapomorza.pl\/?post_type=epoka&p=4074"},"modified":"2026-10-24T11:11:25","modified_gmt":"2026-10-24T11:11:25","slug":"zachodniopomorska-kraina-w-krate-na-szlaku-budownictwa-ryglowego","status":"publish","type":"epoka","link":"https:\/\/historiapomorza.pl\/en\/epoka\/zachodniopomorska-kraina-w-krate-na-szlaku-budownictwa-ryglowego\/","title":{"rendered":"Zachodniopomorska kraina w krat\u0119 – na szlaku budownictwa ryglowego\u00a0"},"content":{"rendered":"\n

Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Budownictwo ryglowe stanowi jeden z charakterystycznych element\u00f3w w krajobrazie kulturowym Pomorza Zachodniego, jest swoistym wyr\u00f3\u017cnikiem regionu. W wojew\u00f3dztwie zachodniopomorskim jest przesz\u0142o 25% wszystkich zabytk\u00f3w ryglowych (szkieletowych) wpisanych w Polsce do rejestru zabytk\u00f3w. Plastyczna, z regu\u0142y czarno-bia\u0142a, faktura budynk\u00f3w sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 do wykreowania nazwy \u201ekraina w krat\u0119\u201d, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do p\u0142n.-wschodniej cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa. Przy opisie tego budownictwa wyst\u0119puje wiele specjalistycznych poj\u0119\u0107. Pomo\u017ce je zrozumie\u0107 s\u0142owniczek umieszczony na ko\u0144cu tekstu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
1. Rozmieszczenie budynk\u00f3w ryglowych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w, oprac. Waldemar Witek<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Termin \u201ekraina w krat\u0119\u201d brzmi ba\u015bniowo i zagadkowo, odnosi si\u0119 zar\u00f3wno do obszaru, jak r\u00f3wnie\u017c do lokalnej tradycji (swoistego zapisu dziej\u00f3w kolejnych pokole\u0144) utrwalonej w r\u00f3\u017cnych formach zabudowy – od cha\u0142upy po ko\u015bci\u00f3\u0142. Z kolei okre\u015blenie zabudowa ryglowa ma wiele synonim\u00f3w, kt\u00f3re wynikaj\u0105 z rodzaju konstrukcji i materia\u0142u. Wyst\u0119puje tutaj swoisty zam\u0119t terminologiczny w odniesieniu do budynk\u00f3w: szkieletowe, s\u0142upowo-ramowe, ryglowe, szachulcowe, mur pruski.<\/p>\n\n\n\n

W sensie formalnym ten typ budownictwa odnosi si\u0119 do konstrukcji szkieletowej (drewnianej), z dwoma podstawowymi rodzajami wype\u0142nienia: glin\u0105 z r\u00f3\u017cnymi dodatkami i o r\u00f3\u017cnych formach (czyli szachulec), ceg\u0142\u0105 ceramiczn\u0105 – wypalan\u0105 (mur pruski). Podstaw\u0119 konstrukcyjn\u0105 \u015bcian stanowi szkielet z drewna d\u0119bowego lub sosnowego, z\u0142o\u017cony z rytmicznie rozmieszczonych s\u0142up\u00f3w, osadzonych do\u0142em w belkach podwalinowych, g\u00f3r\u0105 spi\u0119tych belkami oczepowymi, po\u0142\u0105czonych jednym lub kilkoma poziomami rygli (kr\u00f3tkich belek), z przynaro\u017cnymi wzmocnieniami w formie uko\u015bnych lub krzy\u017cuj\u0105cych si\u0119 zastrza\u0142\u00f3w. Z regu\u0142y pola mi\u0119dzyryglowe s\u0105 tynkowane i bielone, przez co skontrastowane z naturalnym (lub czernionym) odcieniem drewnianego szkieletu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
2. Elementy konstrukcji \u015bciany ryglowej, oprac. Waldemar Witek<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Konstrukcja ryglowa mia\u0142a wiele zalet w stosunku do budownictwa drewnianego (zr\u0119bowego). Umo\u017cliwia\u0142a swobodn\u0105 rozbudow\u0119 i napraw\u0119, pozwala\u0142a umieszcza\u0107 w \u015bcianach wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 okien, a tak\u017ce zapewnia\u0142a odpowiednie warunki termiczne. Budynki ryglowe z regu\u0142y zu\u017cywa\u0142y oko\u0142o 1\/3 budulca drewnianego, a reszt\u0119 stanowi\u0142y materia\u0142y dost\u0119pne \u201ew zasi\u0119gu r\u0119ki\u201d, tj. na polu (glina, s\u0142oma, torf), w lesie (drewno, igliwie), nad jeziorem lub stawem (trzcina). Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142o to budownictwo tanie, wznoszone przez miejscowych rzemie\u015blnik\u00f3w, w oparciu o stosunkowo proste i sprawdzone konstrukcje, adekwatne do lokalnych warunk\u00f3w klimatycznych, a z dzisiejszej perspektywy tak\u017ce budownictwo ekologiczne \u2013 naturalne.<\/p>\n\n\n\n

Geneza budownictwa ryglowego wi\u0105\u017ce si\u0119 \u2013 przede wszystkim \u2013 z konieczno\u015bci\u0105 oszcz\u0119dno\u015bci drewna – jako podstawowego materia\u0142u budowlanego. Wzrost jego ceny oraz kr\u00f3lewskie zarz\u0105dzenia administracyjne (zaw\u0142aszcza XVIII-wieczne) determinowa\u0142y zasady budowania i pozyskiwania drewna. Technika szkieletowa (ryglowa) dowodzi tak\u017ce wp\u0142yw\u00f3w niemieckich, przy czym koloni\u015bci przynosili raczej okre\u015blone idee kulturowe z zakresu budownictwa ni\u017c gotowe wzorce, kt\u00f3re w konfrontacji z elementami rodzimymi, doprowadzi\u0142y do wykszta\u0142cenia form po\u015brednich.<\/p>\n\n\n\n

Datowanie konstrukcji szkieletowych opiera si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na analizie por\u00f3wnawczej rodzaju i sposobu obr\u00f3bki budulca, techniki ciesielskiej, kompozycji drewnianego szkieletu oraz zastosowanego wype\u0142nienia. Starsze budynki maj\u0105 z regu\u0142y budulec drewniany z d\u0119biny, belki s\u0105 o du\u017cych przekrojach i nieregularnej obr\u00f3bce (\u201eod topora\u201d), szkielet \u015bcian charakteryzuje si\u0119 szerokim rozstawem s\u0142up\u00f3w z kr\u00f3tkimi zastrza\u0142ami (lub bez), za\u015b wype\u0142nienie p\u00f3l mi\u0119dzyryglowych stanowi glina (szachulec). Swoistym \u201epaszportem\u201d budynk\u00f3w ryglowych s\u0105 inskrypcje, potwierdzaj\u0105ce datowanie obiektu (czas budowy lub przebudowy oraz nazwiska w\u0142a\u015bcicieli i budowniczych), umieszczane na belkach – g\u0142\u00f3wnie nad wej\u015bciami frontowymi, w szczytach \u015bcian i na wi\u0119\u017abie dachowej. <\/p>\n\n\n\n

W konstrukcji ryglowej wznoszono r\u00f3\u017cne kategorie budynk\u00f3w, od prostych form obiekt\u00f3w ch\u0142opskich (np. cha\u0142upy, stodo\u0142y), po obiekty reprezentacyjne czy u\u017cyteczno\u015bci publicznej (np. dwory \u2013 pa\u0142ace, ko\u015bcio\u0142y, ratusze). W wi\u0119kszo\u015bci region\u00f3w Polski wiejska (ludowa) architektura jest prezentowana w muzach na wolnym powietrzu (skansenach). Niestety w wojew\u00f3dztwie zachodniopomorskim nie ma – mimo kilku projekt\u00f3w – muzeum etnograficznego \u201ez prawdziwego zdarzenia\u201d. Niewielka ekspozycja znajduje si\u0119 Muzeum w Koszalinie i dotyczy dw\u00f3ch zagr\u00f3d ryglowych: rybackiej \u2013 translokowanej ze wsi D\u0105bki oraz zrekonstruowanej zagrody ch\u0142opskiej w Jamnie. Z drugiej strony, zachowane in situ historyczne obiekty ryglowe, zachowuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c kontekst kulturowo-przestrzenny, przez co stanowi\u0105 autentyczne dziedzictwo miejsca i regionu. W wojew\u00f3dztwie zachodniopomorskim mo\u017cna – w r\u00f3\u017cnych miejscach – do\u015bwiadczy\u0107 spotkania z architektur\u0105 ryglow\u0105, kt\u00f3ra charakteryzuje si\u0119 bogactwem form i typ\u00f3w zabudowy, b\u0119d\u0105cych wynikiem r\u00f3\u017cnorodno\u015bci krajobrazu, typu gospodarki, kultury oraz burzliwych dziej\u00f3w historyczno-politycznych. <\/p>\n\n\n\n

Niniejszy artyku\u0142 jest zaproszeniem do podr\u00f3\u017cy \u015bladem architektury ryglowej, w odniesieniu do kilku kategorii i funkcji budynk\u00f3w: ch\u0142opskie (zagrodowe), sakralne, dworskie i u\u017cyteczno\u015bci publicznej<\/p>\n\n\n\n

Zabudowa zagrodowa<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zagroda wiejska jest podstawow\u0105 jednostk\u0105 architektoniczno-przestrzenn\u0105, nadaj\u0105c\u0105 wsi okre\u015blony charakter. Ta wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 ulega\u0142a na przestrzeni dziej\u00f3w licznym przeobra\u017ceniom, co wynika\u0142o z uwarunkowa\u0144 etnicznych, w\u0142asno\u015bciowych, gospodarczych czy losowych (wojny, po\u017cary, itp.). Rozplanowanie zagrody, a tak\u017ce komponenty zabudowy by\u0142y \u015bci\u015ble powi\u0105zane z wielko\u015bci\u0105 area\u0142u ziemskiego oraz zaj\u0119ciami miejscowej ludno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Archaiczn\u0105 i obecnie unikatow\u0105 form\u0105 s\u0105 zagrody typu saskiego, gdzie pierwotnie w\u0105skofrontowe budynki, \u0142\u0105czy\u0142y pod wsp\u00f3lnym dachem cz\u0119\u015b\u0107 mieszkaln\u0105 i inwentarsk\u0105, z wysok\u0105 sieni\u0105. Dom typu dolnosaskiego wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w XV-XVI wieku, jako rezultat uprzywilejowanej sytuacji spo\u0142ecznej i gospodarczej ch\u0142opa saskiego. Forma tr\u00f3jnawowego domu halowego wi\u0105za\u0142a si\u0119 z gospodark\u0105 hodowlan\u0105, kt\u00f3ra zdeterminowana by\u0142a przez obiektywne warunki geograficzne. Na Pomorzu Zachodnim dom typu saskiego zosta\u0142 rozpowszechniony od po\u0142owy XVII wieku przez osadnik\u00f3w z Fryzji, Saksonii, Meklemburgii, kt\u00f3rych sprowadzano do zasiedlania opustosza\u0142ych wsi \u2013 szczeg\u00f3lnie po wojnie trzydziestoletniej. Cha\u0142upa typu saskiego nie utrzyma\u0142a si\u0119 w swej pierwotnej postaci, lecz zosta\u0142a wkomponowana w istniej\u0105ce ju\u017c zagrody wielobudynkowe.<\/p>\n\n\n\n

Reliktem budownictwa saskiego jest zabytkowa cha\u0142upa nr 26 w Krupach<\/strong> (pow. s\u0142awie\u0144ski), kt\u00f3ra wyznacza granic\u0119 wschodniego zasi\u0119gu wyst\u0119powania tego typu obiekt\u00f3w na Pomorzu Zachodnim. Budynek zosta\u0142 wzniesiony w 1 \u0107wierci XVIII wieku (by\u0107 mo\u017ce w 1717 roku), przebudowany 1806 roku (w owym czasie dzia\u0142a\u0142a tutaj karczma) oraz na prze\u0142omie XIX\/XX wieku. Cha\u0142upa jest o wyra\u017anie mniejszej skali w stosunku do klasycznych dom\u00f3w saskich, za\u0142o\u017cona na planie o wymiarach oko\u0142o 16 x 13 m i wysoko\u015bci oko\u0142o 9,5 m. Pierwotnie by\u0142a bezkominowa, z przelotow\u0105 i wysok\u0105 sieni\u0105, paleniskiem otwartym, nakryta dymnikowym, wysokim dachem nacz\u00f3\u0142kowym. W trakcie kolejnych przebud\u00f3w zmieniono, m.in.: system ogniowy (z komor\u0105 dymow\u0105, a nast\u0119pnie kominami), rozplanowanie wn\u0119trza (w tym wprowadzono nowe pomieszczenia mieszkalne na parterze i poddaszu), a tak\u017ce wymieniono wype\u0142nienie p\u00f3l mi\u0119dzyryglowych. Po 1945 roku budynek by\u0142 kilkakrotnie remontowany w zakresie tymczasowego zabezpieczenia (i wymiany) pokrycia dachowego oraz wzmocnienia \u015bcian obwodowych.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
3. Krupy \u2013 Widok cha\u0142upy w Krupach po przebudowie w 1806 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: E. Goehrtz, Das Bauernhaus im Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stuttgart 1931<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Cha\u0142upa typu saskiego odpowiada\u0142a r\u00f3wnie\u017c rybakom, zar\u00f3wno organizacj\u0105 wn\u0119trza, jak i form\u0105 wysokiego (czterospadowego) dachu, kt\u00f3ry chroni\u0142 przed trudnymi warunkami atmosferycznymi. <\/strong>Ten typ budownictwa przetrwa\u0142 we wsiach rybackich do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej, tworz\u0105c ca\u0142o\u015bciowo zachowane enklawy (np. K\u0119pa, Mrze\u017cyno, Niechorze). Na tak d\u0142ugie zachowanie si\u0119 tego typu budownictwa \u2013 i to w stosunkowo \u201eczystej\u201d formie \u2013 istotny wp\u0142yw mia\u0142y okre\u015blone warunki naturalne, kt\u00f3re z jednej strony utrudnia\u0142y dost\u0119p do wsi, a z drugiej pozwala\u0142y na zachowanie pe\u0142nej naturalno\u015bci i swobody w sposobie budowania. <\/p>\n\n\n\n

Jedyn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 tego typu zabudowy jest remontowana (od kilku lat) cha\u0142upa w Mrze\u017cynie, przy ul. Zabytkowej 4<\/strong>. Geneza tego obiektu si\u0119ga ko\u0144ca XVIII wieku, z licznymi przebudowami w po\u0142owie XIX i l. 20. XX wieku. Obecnie budynek jest po kompleksowym remoncie i adaptacji na restauracj\u0119 (\u201eChata Rybaka\u201d), pozbawiony autentycznej substancji budowlanej.<\/p>\n\n\n\n

Charakterystycznym typem zabudowy zagrodowej w pasie nadmorskich powiat\u00f3w s\u0105 XIX-wieczne, czworoboczne zagrody zamkni\u0119te<\/strong> pe\u0142norolnych ch\u0142op\u00f3w, zwi\u0105zane z gospodark\u0105 zbo\u017cowo-hodowlan\u0105. Cechuj\u0105 si\u0119 powtarzalnymi uk\u0142adami kompozycyjnymi oraz struktur\u0105 zabudowy z\u0142o\u017con\u0105 z: budynku bramnego – na froncie, wielofunkcyjnych budynk\u00f3w inwentarskich \u2013 po bokach podw\u00f3rza i cha\u0142upy \u2013 lokowanej g\u0142\u0119bi siedliska. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
4. Mrze\u017cyno, ul. Zabytkowa 4 – cha\u0142upa rybacka 2019 r.; fot. Bogdan JS, \u017ar\u00f3d\u0142o: https:\/\/fotopolska.eu\/2497065,mrzezyno-ul-zabytkowa-chata-rybaka,zdjecie.html?o=b463206 (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Wn\u0119trze podw\u00f3rza by\u0142o wybrukowane z centralnie umieszczonym gnojownikiem. Przy cha\u0142upie z regu\u0142y znajdowa\u0142a si\u0119 studnia. W sk\u0142ad zabudowy podw\u00f3rza wchodzi\u0142y jeszcze budynki ma\u0142ej architektury, np. magazyn, kurnik, szopy, ust\u0119p oraz piekarnik \u2013 w ogrodzie \/ sadzie. Liczne przyk\u0142ady czworobocznych zagr\u00f3d zamkni\u0119tych zachowa\u0142y si\u0119 w powiecie s\u0142awie\u0144skim (np. Cisowo, Krupy, S\u0142owino, Stary Jaros\u0142aw), koszali\u0144skim (np. Bielkowo, D\u0105browa, Jamno) i gryfickim (np. Gos\u0142aw, Niechorze, Trzebusz).<\/p>\n\n\n\n

Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje ryglowa zagroda 66 w Gos\u0142awiu<\/strong> (pow. gryficki) z po\u0142owy XIX wieku. Pierwotnie by\u0142a to zagroda czterobudynkowa (cha\u0142upa, owczarnia-stajnia, budynek inwentarski, budynek bramny), nale\u017c\u0105ca do bogatego ch\u0142opa (Tiegs) zajmuj\u0105cego si\u0119, m.in. hodowl\u0105 koni. Po 1945 roku zasiedlona (i podzielona) przez dwie rodziny, co skutkowa\u0142o brakiem remont\u00f3w, cz\u0119\u015bciow\u0105 degradacj\u0105 obiekt\u00f3w i wyburzeniem jednego budynku inwentarskiego. Po scaleniu gospodarstwa nowy w\u0142a\u015bciciel przyst\u0105pi\u0142 do remont\u00f3w poszczeg\u00f3lnych budynk\u00f3w pod nadzorem konserwatora zabytk\u00f3w (od 1997 r. zagroda jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w). Nowa zabudowa na podw\u00f3rzu (wiata i gara\u017c), a tak\u017ce przyleg\u0142y do zagrody przystanek autobusowy zosta\u0142y wykonane r\u00f3wnie\u017c w konstrukcji ryglowej, przez co utrwalony zosta\u0142 historyczny przekaz tradycyjnych technik budowlanych. Zagroda \u0142\u0105czy w sobie kilka funkcji. Jest przede wszystkim siedliskiem du\u017cego gospodarstwa rolnego, o pe\u0142nym programie u\u017cytkowym, z dodatkow\u0105 funkcj\u0105 agroturystyczn\u0105. W zagrodzie okazjonalnie prowadzone s\u0105 dzia\u0142a\u0144 edukacyjne z zakresu historii kultury rolnej i tradycji budowlanych, a tak\u017ce odbywaj\u0105 si\u0119 tradycyjne \u017cniwa, pod tematem przewodnim \u201eod ziarenka do bochenka\u201d. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
5. Gos\u0142aw \u2013 zagroda nr 66, fot. Waldemar Witek, 2017, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n
\n
\"\"
6. Gos\u0142aw \u2013 cha\u0142upa nr 66, fot. Waldemar Witek, 2017, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Oryginalna struktura zabudowy gospodarczej (z kon. XVIII i po\u0142. XIX w.) zachowana jest w zagrodzie w Niechorzu, przy ul. Ludnej 2.<\/strong> Ryglowe budynki gospodarcze rozlokowane zosta\u0142y w formie litery \u201eU\u201d, zespolone przyleg\u0142ymi do siebie dachami czterospadowymi. Szkielety konstrukcyjne \u015bcian wype\u0142nione s\u0105 ceg\u0142\u0105 ceramiczn\u0105, a przy wrotach frontowych znajduje si\u0119 furta, zwie\u0144czona snycersk\u0105 dekoracj\u0105. W tej nadmorskiej miejscowo\u015bci, zdominowanej przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 zabudow\u0119 \u201epensjonatow\u0105\u201d, ryglowa zagroda jest jedn\u0105 z atrakcji turystycznych oraz przyk\u0142adem dziedzictwa tradycji budowlanej, zw\u0142aszcza w obliczu utworzonego w Niechorzu skansenu, z replikami dom\u00f3w ryglowych.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
7. Niechorze, ul. Ludna 2 \u2013 zagroda czworoboczna, fot. Waldemar Witek, 2012, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 trzybudynkowe zagrody ch\u0142opskie, o zr\u00f3\u017cnicowanej kompozycji zabudowy oraz miejscu posadowienia i skali cha\u0142upy. W ramach zagrody w S\u0142owinie nr 75\/76<\/strong> (pow. s\u0142awie\u0144ski) wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 XIX-wieczna cha\u0142upa, kt\u00f3ra poddana zosta\u0142a kompleksowym pracom remontowo-konserwatorskim, z du\u017cym poszanowaniem element\u00f3w historycznego wyposa\u017cenia i wystroju. Nowi (nap\u0142ywowi) w\u0142a\u015bciciele zadbali o zachowania pierwotnej konstrukcji i glinianego wype\u0142nienia \u015bcian ryglowych oraz organizacji wn\u0119trza z ods\u0142oni\u0119tym szkieletem i belkami stropowymi. Dawny budynek inwentarsko-bramny zosta\u0142 adaptowany na cele pracowni artystycznej i mieszkalne, z wyeksponowaniem pierwotnej konstrukcji.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
8. S\u0142owino, cha\u0142upa nr 75\/76, fot. Waldemar Witek, 2012, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Swoist\u0105 specyfik\u0119 regionaln\u0105 reprezentuje zabudowa ch\u0142opska w powiecie pyrzyckim. S\u0105 to w\u0105skofrontowe domy typu pyrzyckiego – charakterystyczne g\u0142\u00f3wnie dla \u017cyznych teren\u00f3w Niziny Szczeci\u0144skiej (czarnoziemy pyrzyckie). Budynki \u0142\u0105cz\u0105 pod jednym dachem funkcj\u0119 mieszkaln\u0105 z gospodarcz\u0105, ale w odr\u00f3\u017cnieniu od dom\u00f3w saskich pomieszczenia gospodarcze zlokalizowane by\u0142y w tylnej cz\u0119\u015bci obiektu). Cha\u0142upy posadowione s\u0105 na foncie siedliska, szczytem do g\u0142\u00f3wnej drogi wiejskiej. Czytelne od zewn\u0105trz kratownice konstrukcji szkieletowej dom\u00f3w waloryzowa\u0142y w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny pierzeje zabudowy. Do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych zachowa\u0142 si\u0119 zesp\u00f3\u0142 dw\u00f3ch, zabytkowych cha\u0142up w Nieborowie (nr 33 i 34)<\/strong>, wzniesionych w 1828 i 1829 roku, <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
9. Nieborowo, cha\u0142upy nr 33 i 34, fot. Waldemar Witek, 2006, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Na trasie podr\u00f3\u017cy szlakiem architektury ryglowej warto zapozna\u0107 si\u0119 z histori\u0105 miejsca i dalszych los\u00f3w cha\u0142upy z 1836 roku w M\u015bciach przy ul. Ba\u0142tyckiej 2 (pow. koszali\u0144ski), pe\u0142ni\u0105cej pierwotnie r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 karczmy. Dzi\u0119ki staraniom nowego (prywatnego) w\u0142a\u015bciciela dom zosta\u0142 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, zinwentaryzowany i przygotowany do translokacji. W 2010 roku cha\u0142up\u0119 przeniesiono do wsi Policko (nr 7)<\/strong>, oddalonej oko\u0142o 20 kilometr\u00f3w od M\u015bcic. Podczas odbudowy wykorzystano wszystkie elementy konstrukcyjne oraz wype\u0142nienia \u015bcian i strop\u00f3w, przy u\u017cyciu tradycyjnych technik i materia\u0142\u00f3w budowlanych. Dla zapewnienia odpowiedniej statyki budynku zastosowano dodatkow\u0105 konstrukcj\u0119 no\u015bn\u0105, na kt\u00f3rej osadzono historyczny szkielet ryglowy, zachowuj\u0105c oko\u0142o 85% pierwotnego materia\u0142u. Na pokrycie dachu u\u017cyto dach\u00f3wk\u0119 rozbi\u00f3rkow\u0105, a stolark\u0119 okienna i drzwiow\u0105 zrekonstruowano. Obecnie cha\u0142upa pe\u0142ni funkcj\u0119 u\u017cytkowe w ramach za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego \u201eCichy Dw\u00f3r\u201d.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
10. Policko nr 7, cha\u0142upa translokowana ze wsi M\u015bcice, fot. Waldemar Witek, 2010, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Przyk\u0142adem rekonstrukcji ryglowej zabudowy ch\u0142opskiej jest zagroda w Koszalinie, ul. Jamne\u0144ska 24<\/strong>, stanowi\u0105ca obecnie Dzia\u0142 Etnografii Muzeum w Koszalinie, z ekspozycj\u0105 dotycz\u0105c\u0105 sztuki ludowej kultury jamie\u0144skiej. Zagroda zosta\u0142a zrekonstruowana w 2019 roku, na podstawie przekaz\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych dotycz\u0105cych inwentaryzacji XIX-wiecznego gospodarstwa kmiecego. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
11. Koszalin, ul. Jamne\u0144ska 24, zagroda muzealna (zrekonstruowana), fot. Waldemar Witek, 2019, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ryglowa zabudowa rybacka, zwi\u0105zana historycznie z jeziorami przymorskimi i Zalewem Szczeci\u0144skim, uleg\u0142a praktycznie ca\u0142kowitemu zatarciu. Reliktami tej zabudowy s\u0105 dwie cha\u0142upy w D\u0105bkach (pow. s\u0142awie\u0144ski): ulica Sztormowa 4<\/strong> (d. nr 33) oraz nr 22 \u2013 translokowana (z budynkiem inwentarskim) do Muzeum w Koszalinie, ul. M\u0142y\u0144ska 37-39.<\/strong> Obie cha\u0142upy pochodz\u0105 z po\u0142owy XIX wieku, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 formami architektonicznymi, z nacz\u00f3\u0142kowymi dachami dymnikowymi krytymi trzcin\u0105; pierwotnie wzniesione jako bezkominowe, z komorami dymowymi na poddaszu. Cha\u0142upa przy ul. Sztormowej zosta\u0142a znacznie przebudowana, a obecne \u015bciany s\u0105 imitacj\u0105 konstrukcji ryglowej. W 1983 roku Muzeum w Koszalinie zakupi\u0142o i przenios\u0142o na posesj\u0119 muzealn\u0105 w Koszalinie zagrod\u0119 trzybudynkow\u0105 (odbudowano cha\u0142up\u0119 i chlewik), kt\u00f3ra przez nast\u0119pne lata s\u0142u\u017cy\u0142a ekspozycji: \u201eWyspa kulturowa. Wie\u015b Jamno pod Koszalinem”. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
12. Koszalin, ul. M\u0142y\u0144ska 37-39 \u2013 cha\u0142upa rybacka z D\u0105bek, fot. Waldemar Witek, 2019, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Architektura sakralna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na obszarze wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego jest oko\u0142o 100 wiejskich, zabytkowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ryglowych, kt\u00f3re stanowi\u0105 najcenniejszy i najlepiej zachowany przyk\u0142ad zabytkowego budownictwa drewnianego na Pomorzu Zachodnim. W wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 to najstarsze elementy zabudowy wsi, a tak\u017ce dominanty uk\u0142ad\u00f3w przestrzennych, kt\u00f3re waloryzuj\u0105 historyczny krajobraz kulturowy. Ko\u015bcio\u0142y s\u0105 zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem ukszta\u0142towania formy architektonicznej i rozwi\u0105za\u0144 konstrukcyjnych, odzwierciedlaj\u0105 kunszt \u00f3wczesnych projektant\u00f3w i budowniczych oraz stanowi\u0105 \u015bwiadectwo ci\u0105g\u0142o\u015bci lokalnej tradycji budowlanej. \u015awi\u0105tynie utrzyma\u0142y – mimo zmiany obrz\u0105dku religijnego \u2013 historyczn\u0105 dyspozycj\u0119 wn\u0119trza, z licznie zachowanymi elementami wyposa\u017cenia – w tym o wysokich warto\u015bciach artystycznych. Obiekty pe\u0142ni\u0105 pierwotn\u0105 (sakraln\u0105) funkcj\u0119, s\u0105 stosunkowo dobrze zachowane, ale wymagaj\u0105 – z uwagi na specyfik\u0119 ustroju budowlanego – sta\u0142ej troski konserwatorskiej. <\/p>\n\n\n\n

Najstarszym ko\u015bcio\u0142em wzniesionym w technice ryglowej jest \u015bwi\u0105tynia w Krupach<\/strong> (pow. s\u0142awie\u0144ski) wybudowana oko\u0142o 1400 roku. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to od wzniesienia ceglanej wie\u017cy i prawdopodobnie zamierzano wybudowa\u0107 murowan\u0105 naw\u0119. Zamiast tego do ko\u015bcio\u0142a dobudowano szkieletowy korpus, z wielobocznym zamkni\u0119ciem od wschodu, nakryty wysokim dachem dwuspadowym. Jest to niezwykle interesuj\u0105cy obiekt, nie uto\u017csamiany powszechnie z zabytkiem ryglowym, poniewa\u017c zosta\u0142 obmurowany, a tym samym ukryty pod XVI-wiecznym \u201ekostiumem\u201d p\u00f3\u017anogotyckich \u015bcian ceglanych. Mamy tu do czynienia z unikatowym ko\u015bcio\u0142em, niemaj\u0105cym analogii, tak na terenie Polski jak i Niemiec, gdzie najstarsze (zachowane) \u015bwi\u0105tynie ryglowe s\u0105 datowane na pocz\u0105tek XVI wieku. Opr\u00f3cz historycznej konstrukcji ryglowej, z ods\u0142oni\u0119tym od wn\u0119trza szkieletem zachowa\u0142a si\u0119 oryginalna, XV-wieczna wi\u0119\u017aba dachowa typu storczykowego. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 ozdobnie opracowane zastarza\u0142y, kt\u00f3re maj\u0105 formy maswerk\u00f3w, a tak\u017ce elementy zabytkowego wyposa\u017cenia. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
13. Krupy, ko\u015bci\u00f3\u0142 – XIV-wieczna nawa ryglowa, fot. Waldemar Witek, 2013, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Na marginesie nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce wie\u015b Krupy posiada dwa, najstarsze – w swoich kategoriach – zabytki architektury ryglowej. Mo\u017ce to by\u0107 asumpt do budowania marki regionu i promocji turystycznej.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z najcenniejszych obiekt\u00f3w, pod wzgl\u0119dem konstrukcji i oryginalnego (renesansowo-barokowego) wystroju wn\u0119trza jest ko\u015bci\u00f3\u0142 w Dzisnej<\/strong> (pow. goleniowski), wzniesiony w ko\u0144cu XVI wieku, jako fundacja rodziny von K\u00f6ller \u2013 \u00f3wczesnych w\u0142a\u015bcicieli wsi. W ko\u0144cu XVII wieku dobudowano od wschodu tr\u00f3jboczne prezbiterium, a przy \u015bcianie zachodniej drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 – dzwonnic\u0119. W XVII wieku wn\u0119trze otrzyma\u0142o bogate wyposa\u017cenie (m.in. polichromowany strop, o\u0142tarz, empor\u0119 \u0142awy kolatorskie), fundowane przez r\u00f3\u017cnych zleceniodawc\u00f3w. W latach 20. XX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 zaniedbany, w z\u0142ym stanie technicznym i postulowano jego rozbi\u00f3rk\u0119. W 1928 roku wykonano prace ciesielskie i murarskie, a w 1936 roku renowacj\u0119 polichromii stropu. Podobnie po 1945 roku, w wyniku zmiany funkcji na magazyn i owczarni\u0119 oraz braku u\u017cytkownika, ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 mocno zdewastowany i os\u0142abiony pod wzgl\u0119dem konstrukcyjnym. Prace budowlano-konserwatorskie przeprowadzono w roku 1966 (zabezpieczenie konstrukcji i element\u00f3w wyposa\u017cenia), w latach 1978-1981 (remont \u015bcian, wi\u0119\u017aby dachowej i budowa dzwonnicy) i w latach 2000 \u2013 2003 (konserwacja polichromii i wyposa\u017cenia). Powojenna historia ko\u015bcio\u0142a jest pewnego rodzaju odzwierciedleniem oswajania i doceniania zastanego dziedzictwa kulturowego, a tak\u017ce zaanga\u017cowania i determinacj\u0119 w zakresie realizacji prac konserwatorsko-restauratorskich.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
14. Dzisna, ko\u015bci\u00f3\u0142 salowy \u2013 wzniesiony w XVI i XVII w., fot. Waldemar Witek, 2010, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozplanowany jest na rzucie prostok\u0105ta, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium oraz wie\u017c\u0105 przy szczycie zachodnim; wej\u015bcia umieszczone s\u0105 w \u015bcianie po\u0142udniowej i \u2013 nietypowo \u2013 we wschodniej. \u015aciany obwodowe zosta\u0142y wzniesione w konstrukcji ryglowej, pierwotnie z wype\u0142nieniem strychu\u0142owym (pozosta\u0142y gniazda w belkach), a obecnie wype\u0142nione ceg\u0142\u0105 ceramiczn\u0105; pola mi\u0119dzyryglowe s\u0105 tynkowane na g\u0142adko i pobielone. Drewniany szkielet tworzy regularn\u0105, ods\u0142oni\u0119ta z zewn\u0105trz i od wewn\u0105trz kompozycj\u0119, o szeroko rozstawionych s\u0142upach, po\u0142\u0105czonych dwoma poziomami rygli; ca\u0142o\u015b\u0107 st\u0119\u017cona jest w \u015bcianach d\u0142ugich dwupolowymi (nieregularnymi) zastrza\u0142ami, we wschodnim naro\u017cniku nawy kr\u00f3tkimi mieczami, a w obr\u0119bie prezbiterium d\u0142ugimi zastrza\u0142ami, typowymi dla XVIII-wiecznych konstrukcji. <\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie interesuj\u0105cy, pod wzgl\u0119dem formy i konstrukcji jest ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cie\u0107mierzu<\/strong> (pow. gryficki), wzniesiony w 1604 roku. Pierwotnie by\u0142a to prosta \u015bwi\u0105tynia salowa, bez przybud\u00f3wek, czy dzwonnicy. Obiekt mia\u0142 rang\u0119 kaplicy, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad parafii w Cerkwicy, a fundatorem by\u0142 magistrat miasta Trzebiatowa. W 2 po\u0142owie XVII wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 uposa\u017cono w gotycki tryptyk (z ok. 1400 r.) i krucyfiks na \u0142uku t\u0119czowym, kt\u00f3re przeniesiono z Cerkwicy lub Kamienia Pomorskiego. W 1768 roku zainstalowano dzwon w szczycie zachodnim, kt\u00f3ry zosta\u0142 os\u0142oni\u0119ty daszkiem \u2013 nadwieszk\u0105. W 1798 roku dostawiono do \u015bciany po\u0142udniowej przybud\u00f3wk\u0119, kt\u00f3ra pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 przedsionka i zakrystii. W owym czasie wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a zosta\u0142o bogato przyozdobione; m.in. wystr\u00f3j malarski otrzyma\u0142a ambona, balustrada empory i \u0142awki. W latach 30. XX wieku przeprowadzono remont \u015bwi\u0105tyni, w trakcie kt\u00f3rego przeniesiono przybud\u00f3wk\u0119 na \u015bcian\u0119 zachodni\u0105, wymieniono skorodowan\u0105 podwalin\u0119, odnowiono elewacje oraz przemalowano wn\u0119trze.<\/p>\n\n\n\n

Obiekt charakteryzuje si\u0119 oryginaln\u0105 konstrukcj\u0105 ryglow\u0105, o pierwotnej kompozycji drewnianego szkieletu oraz autentycznym (w wi\u0119kszo\u015bci) budulcem. Szkielet \u015bcian d\u0142ugich nawy sk\u0142ada si\u0119 z 13, regularnie rozmieszczonych s\u0142up\u00f3w, osadzonych do\u0142em w podwalinie, po\u0142\u0105czonych g\u00f3r\u0105 oczepami i spi\u0119tych trzema poziomami rygli. \u015aciany szczytowe maj\u0105 ramy dwupoziomowe, z\u0142o\u017cone z 9 s\u0142up\u00f3w, przedzielone w po\u0142owie d\u0142ug\u0105 belk\u0105, spi\u0119te w po\u0142owie regularnie rozmieszczonymi ryglami. Jedynym elementem stabilizuj\u0105cym szkielet s\u0105 przynaro\u017cne (podokapowe), kr\u00f3tkie miecze, \u0142\u0105cz\u0105ce s\u0142upy z oczepami. Do budowy u\u017cyto drewna d\u0119bowego, o r\u0119cznej (\u201eod topora\u201d) obr\u00f3bce, a wszystkie elementy s\u0105 po\u0142\u0105czone z\u0142\u0105czami ciesielskimi i ko\u0142kowane. Wype\u0142nienie p\u00f3l mi\u0119dzyryglowych stanowi ceg\u0142a ceramiczna, licowana z kraw\u0119dzi\u0105 drewnianego szkieletu, od zewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n

Na uwag\u0119 zas\u0142uguje ekspozycja ryglowej \u015bwi\u0105tyni w obr\u0119bie owalnicowego uk\u0142adu przestrzennego.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
15. Cie\u0107mierz, ko\u015bci\u00f3\u0142 salowy \u2013 wzniesiony w XVII w., fot. Waldemar Witek, 2021, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Niezwykle interesuj\u0105co prezentuj\u0105 si\u0119 ko\u015bcio\u0142y w powiecie koszali\u0144skim, kt\u00f3re zachowa\u0142y oryginalne formy architektoniczne, wystr\u00f3j elewacji oraz elementy wystroju wn\u0119trza w duchu lufowego baroku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielinie<\/strong> (gm. Polan\u00f3w) zosta\u0142 wzniesiony <\/strong>w 1698 roku, o czym \u015bwiadcz\u0105 dwie tablice inskrypcyjne oraz typ ryglowej konstrukcji \u015bcian. Fundatorem ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni by\u0142a rodzina von Natzmer, kt\u00f3ra od pierwszej po\u0142owy XVII wieku by\u0142a w\u0142a\u015bcicielem wsi. Na prze\u0142omie XVII\/XVIII wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 uposa\u017cony w o\u0142tarz, ambon\u0119 i lo\u017c\u0119 kolatorsk\u0105 \u2013 wykonane w duchu \u201eludowego baroku\u201d. W 1914 roku \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a odrestaurowana, a dat\u0119 remontu umieszczono na chor\u0105giewce he\u0142mu wie\u017cy; podobnie jak dat\u0119 remontu w 1999 roku. Po II wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 kilkakrotnie remontowany i konserwowany: m.in. wzmocniono konstrukcj\u0119 ryglowych \u015bcian i dachu, wymieniono pokrycie oraz odrestaurowano zabytkowe wyposa\u017cenie. <\/p>\n\n\n\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 wieli\u0144ski stanowi przyk\u0142ad niewielkiego, salowego ko\u015bcio\u0142a wiejskiego, za\u0142o\u017conego na planie prostok\u0105ta z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium, krytego dachem gontowym oraz z wie\u017c\u0105 wyprowadzon\u0105 w zachodniej cz\u0119\u015bci korpusu i zwie\u0144czon\u0105 ostros\u0142upowym he\u0142mem. Ryglowa konstrukcja \u015bcian oparta jest na regularnej kompozycji drewnianego szkieletu (bez zastrza\u0142\u00f3w, czy mieczy), z trzema poziomami rygli oraz ceglanym wype\u0142nieniem i tynkowanymi fachami. Wn\u0119trze zachowa\u0142o pierwotne rozplanowanie, opi\u0119te od wschodu lo\u017c\u0105 kolatorsk\u0105 (na spiralnych s\u0142upach), z centralnie umieszczonym o\u0142tarzem, a od zachodu empor\u0105 organow\u0105 osadzon\u0105 na dw\u00f3ch s\u0142upach. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
16. Wielin, ko\u015bci\u00f3\u0142 – wn\u0119trze z wystrojem w stylu ludowego baroku, fot. Waldemar Witek, 2013, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W tej grupie niezwykle interesuj\u0105co prezentuje si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Garbnie<\/strong> (gm. Polan\u00f3w), wzniesiony w 1769 roku i przebudowany (przed\u0142u\u017cony) w 1790 roku.  Fundatorem ko\u015bcio\u0142a i wyposa\u017cenia by\u0142a rodzina von Glasenapp, w\u0142a\u015bciciele wsi do 1778 roku. Na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku obiekt by\u0142 w tak z\u0142ym stanie technicznym, \u017ce wyst\u0105piono o skre\u015blenie z rejestru zabytk\u00f3w i rozbi\u00f3rk\u0119. W latach 1984-1988 remont kapitalny, z kompleksow\u0105 rewaloryzacj\u0105. Ryglowy szkielet otrzyma\u0142 strychu\u0142owe (gliniane) wype\u0142nienie, a dach zosta\u0142 pokryty trzcin\u0105. Jest to jedyny na Pomorzu \u015arodkowym obiekt o takim wype\u0142nieniu \u015bcian i pokryciu dachu <\/p>\n\n\n\n

W sensie formalnym jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 salowy, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 prezbiterialn\u0105, nakryty wysokim dachem wielopo\u0142aciowym z niewielk\u0105 wie\u017c\u0105 wyprowadzon\u0105 w zachodniej cz\u0119\u015bci nawy i zwie\u0144czon\u0105 daszkiem kopertowym. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje zr\u00f3\u017cnicowana kompozycja (rysunek) drewnianego szkieletu, wyra\u017anie wskazuj\u0105ca na dwufazowo\u015b\u0107 tego obiektu. Cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia charakteryzuje si\u0119 wi\u0119kszymi przekrojami belek, z zag\u0119szczonym uk\u0142ad s\u0142up\u00f3w oraz regularnym uk\u0142adem (w dw\u00f3ch poziomach) rygli w cz\u0119\u015bciach bez okien i brakiem mieczy, czy zastrza\u0142\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 zachodnia (m\u0142odsza) ma regularn\u0105 kompozycj\u0119 drewnianej ramy, z\u0142o\u017con\u0105 z belek o mniejszych przekrojach, z wysoko osadzonymi, dwoma poziomami rygli oraz trzyszczytowymi (d\u0142ugimi) zastrza\u0142ami. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
17. Garbno, XVIII-wieczny ko\u015bci\u00f3\u0142, po rekonstrukcji, fot. Waldemar Witek, 2013, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Architektura dworska<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Unikatowym przyk\u0142adem barokowego za\u0142o\u017cenia rezydencjonalnego na Pomorzu Zachodnim jest ryglowy zesp\u00f3\u0142 dworski (wraz z parkiem) w \u015awierznie.<\/strong> Zachowany obecnie zesp\u00f3\u0142 budynk\u00f3w podworskich w \u015awierznie zosta\u0142 wzniesiony w latach 1718 \u2013 1730, za czas\u00f3w Bogus\u0142awa Bodo von Flemminga z linii mierz\u0119ci\u0144skiej. W ramach inwestycji zrealizowano: oficyny mieszkalne, sal\u0119 balow\u0105, budynek oficjalist\u00f3w i stajni\u0119; bez nowego dworu – pa\u0142acu. Oko\u0142o po\u0142owy XVIII wieku dostawiono budynek bramny (z wyjazdem w stron\u0119 ko\u015bcio\u0142a) oraz dobudowano dwie obory. W 1764 roku rozebrano ostatecznie \u201estary dw\u00f3r\u201d, a na tym miejscu ustawiono w ko\u0144cu XVIII wieku dwa go\u0142\u0119bniki. <\/p>\n\n\n\n

Za\u0142o\u017cenie dworskie oparte jest na planie \u201eentre cour et jardin\u201d<\/em> (<\/em>mi\u0119dzy dziedzi\u0144cem a ogrodem – <\/em>wzorowanym na uk\u0142adach francuskich), tj. wzd\u0142u\u017c trzech bok\u00f3w dziedzi\u0144ca, o wymiarach ok. 45 x 50 m, w formie podkowy otwartej od p\u00f3\u0142nocy. Budynki zespo\u0142u utrzymane s\u0105 w skromnych formach barokowych, nawi\u0105zuj\u0105cych do miejscowej tradycji budownictwa ryglowego. Wzniesione zosta\u0142y na planie wyd\u0142u\u017conych prostok\u0105t\u00f3w (dw\u00f3r i dawna stajnia z ryzalitami po\u015brodku elewacji), a oba go\u0142\u0119bniki na rzucie o\u015bmiobok\u00f3w. Wszystkie cztery budynki w obr\u0119bie dziedzi\u0144ca s\u0105 parterowe, nakryte dachami mansardowymi z nacz\u00f3\u0142kami, po\u0142udniowe budynki gospodarcze maj\u0105 dachy dwuspadowe, a dwukondygnacyjne go\u0142\u0119bniki zwie\u0144czono ostros\u0142upowymi he\u0142mami. Elewacje poszczeg\u00f3lnych budynk\u00f3w rozwi\u0105zane zosta\u0142y z zachowaniem symetrii. Fasada dworu jest dziewi\u0119cioosiowa, akcentowana po\u015brodku tr\u00f3josiowym i pi\u0119trowym ryzalitem, opi\u0119tym wie\u017cyczkami. Symetri\u0119 frontowych elewacji oficyn podkre\u015blaj\u0105 szerokie facjatki zwie\u0144czone tr\u00f3jk\u0105tnymi szczytami.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
18. \u015awierzno, XVIII-wieczny zesp\u00f3\u0142 dworski, fot. Waldemar Witek, 2016, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Niezwykle interesuj\u0105co wygl\u0105da historia, a zw\u0142aszcza proces ratowania ryglowego dworu w Niepo\u0142cku,<\/strong> kt\u00f3ry zosta\u0142 przywr\u00f3cony \u201edo \u017cycia\u201d dzi\u0119ki determinacji Stowarzyszenia na Rzecz Ochrony Dziedzictwa \u201eM\u0142yna Papiernia\u201d. Dw\u00f3r zosta\u0142 wzniesiony w latach 1707-1711, za czas\u00f3w rodziny von Waldow i stanowi obecnie najstarsz\u0105, zachowan\u0105 na Pomorzu Zachodnim, ryglow\u0105 rezydencj\u0119. W przyziemiu i piwnicy znajduj\u0105 si\u0119 relikty wcze\u015bniejszego obiektu, prawdopodobnie zwi\u0105zanego ze \u015bredniowieczn\u0105 fundacj\u0105 cysterek pe\u0142czyckich. Na przestrzeni oko\u0142o 300 lat wielokrotnie zmieniali si\u0119 w\u0142a\u015bciciele dworu (i maj\u0105tku), kt\u00f3rzy prowadzili, b\u0105d\u017a planowali prace remontowe i modernizacyjne. Niezniszczony w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej dw\u00f3r zosta\u0142 zasiedlony przez pi\u0119\u0107 rodzin. Opuszczony w latach 70. XX wieku, nieu\u017cytkowany i nieremontowany popad\u0142 w ruin\u0119, kt\u00f3ra grozi\u0142a ca\u0142kowitym unicestwieniem. W 2003 roku dw\u00f3r wpisano do rejestru zabytk\u00f3w, w 2009 roku zakupi\u0142o go Stowarzyszenie na Rzecz Ochrony Dziedzictwa \u201eM\u0142yn Papiernia\u201d. Od 2012 roku rozpocz\u0119to prace budowlano-konserwatorskie, kt\u00f3re kontynuowane przez nast\u0119pne lata przyczyni\u0142y si\u0119 do pe\u0142nej rewaloryzacji obiektu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
19. Niep\u0142ocko, dw\u00f3r z pocz. XVIII w. – po rewaloryzacji, fot. Waldemar Witek, 2019, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jest to okaza\u0142y budynek, wzniesiony na planie prostok\u0105ta (o wymiarach ok. 28 x 14 m), dwukondygnacyjny, cz\u0119\u015bciowo podpiwniczony, nakryty dachem mansardowym z nacz\u00f3\u0142kami oraz o dwutraktowym uk\u0142adzie wn\u0119trza, z dwudzielnym westybulem w osi wej\u015bcia frontowego. Powy\u017csze cechy formalne s\u0105 typowe dla XVIII-wiecznych, rodzimych (pomorskich) form architektonicznych. Kompozycja elewacji oparta jest na specyfice ryglowych \u015bcian obwodowych, gdzie rytm otwor\u00f3w (podzia\u0142\u00f3w osiowych) wyznaczaj\u0105 \u2013 na obu kondygnacjach – elementy szkieletu konstrukcyjnego. Pierwotnie wype\u0142nienie \u015bcian ryglowych stanowi\u0142y strychu\u0142y wylepione glin\u0105, z czasem cz\u0119\u015bciowo zast\u0105pione ceg\u0142\u0105, a obecnie \u2013 w trakcie rewaloryzacji \u2013 przywracane jest gliniane wype\u0142nienie, tak strychu\u0142owe, jak z ceg\u0142y niewypalanej. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 wewn\u0119trzne \u015bciany ryglowe, w kt\u00f3rych materia\u0142 drewniany pochodzi od po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku, co wskazuje na liczne przebudowy w obr\u0119bie wn\u0119trza, jak r\u00f3wnie\u017c wykorzystanie budulca z wcze\u015bniejszego obiektu. Dope\u0142nieniem autentyczno\u015bci tego obiektu jest oryginalna wi\u0119\u017aba dachowa o zdwojonej konstrukcji krokwiowo-j\u0119tkowej, z podw\u00f3jnymi podporami stolcowymi (dolne le\u017c\u0105ce), stabilizowana rozporami, d\u0142ugimi zastrza\u0142ami i mieczami.<\/p>\n\n\n\n

Architektura u\u017cyteczno\u015bci publicznej<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Unikatowym przyk\u0142adem miejskiej (utylitarnej) architektury ryglowej jest ratusz w Nowym Warpnie<\/strong>, wzniesiony w 1697 roku, na miejscu wcze\u015bniejszego (gotyckiego) ratusza, spalonego w 1692 roku. W latach 1885 i 1894 dokonano remontu wn\u0119trza oraz elewacji, za\u015b na pocz\u0105tku XX wieku dobudowano od wschodu ryglow\u0105 remiz\u0119 stra\u017cack\u0105, kt\u00f3ra by\u0142a skomunikowana z ratuszem. Po 1945 roku w budynku mie\u015bci\u0142a si\u0119 siedziba Miejskiej Rady Narodowej; od 1948 r. obiekt by\u0142 nieu\u017cytkowany przez 10 lat z powodu z\u0142ego stanu technicznego. Po remoncie w latach 60. XX wieku ponownie pe\u0142ni funkcje siedziby w\u0142adz samorz\u0105du gminnego. W 2011 roku ratusz zosta\u0142 poddany kompleksowym pracom remontowo-konserwatorskim.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
20. Nowe Warpno, Plac Zwyci\u0119stwa 1, XVII-wieczny ratusz po rewaloryzacji, fot. Waldemar Witek, 2026, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Forma architektoniczna, ukszta\u0142towanie bry\u0142y ze szczytow\u0105 wie\u017c\u0105 oraz kompozycja drewnianego szkieletu nawi\u0105zuj\u0105 do barokowych budowli sakralnych. Budynek wzniesiono na planie prostok\u0105ta o wymiarach 17,7 x 8,8 m, na \u015bredniowiecznych fundamentach. W szczycie p\u0142n.-zachodnim wyprowadzona jest (cz\u0119\u015bciowo z obrysu budynku) wie\u017ca na planie kwadratu. Do \u015bciany p\u0142n.-wschodniej przylega XX-wieczna remiza, pe\u0142ni\u0105ca obecnie funkcje biurowe. Jest to budynek dwukondygnacjowy, podpiwniczony, nakryty dachem dwuspadowym. Czterokondygnacjowa wie\u017ca zwie\u0144czona jest barokowym he\u0142mem, z o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105 oraz wysok\u0105 iglic\u0105. Wszystkie \u015bciany obwodowe (z wyj\u0105tkiem remizy) maj\u0105 konstrukcj\u0119 ryglow\u0105, z ceglanym i tynkowanym wype\u0142nieniem. Drewniany szkielet konstrukcyjny wykonano z drewna d\u0119bowego, tworzy regularn\u0105 (dwupoziomow\u0105) kratownic\u0119, z\u0142o\u017con\u0105 z rytmicznie rozmieszczonych s\u0142up\u00f3w, osadzonych do\u0142em w podwalinach, po\u0142\u0105czonych dwoma poziomami rygli i spi\u0119tych od g\u00f3ry oczepami. Po\u015brodku szczytu wschodniego znajduj\u0105 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo krzy\u017cuj\u0105ce si\u0119 zastrza\u0142y (w kszta\u0142cie litery V), a w szczycie zachodnim uko\u015bne zastrza\u0142y umieszczone s\u0105 w kwaterach przynaro\u017cnych (na dolnej kondygnacji). Szkielet \u015bciany frontowej i \u015bciany wie\u017cy pozbawione zosta\u0142y dodatkowych element\u00f3w stabilizuj\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n

W panoramie Dar\u0142owa<\/strong>, przy mo\u015bcie na rzece Wieprzy (w s\u0105siedztwie zamku) wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 XVIII-wieczny zajazd. Powstanie tego budynku wi\u0105\u017ce si\u0119 ze wzrostem znaczenia traktu omijaj\u0105cego rynek staromiejski oraz systematycznym zabudowywaniem przedmie\u015b\u0107 Dar\u0142owa. W sensie architektonicznym i stylowym obiekt nawi\u0105zuje do barokowych, XVIII-wiecznych budynk\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej i dwor\u00f3w szlacheckich. Po 1945 roku budynek zosta\u0142 przej\u0119\u0142y przez Pa\u0144stwowe Zak\u0142ady Zbo\u017cowe w Koszalinie, z przeznaczeniem na magazyn. Nast\u0119pnie, po modernizacji, pe\u0142ni\u0142 funkcje mieszkalne z mieszkaniem dozorcy. W latach 1962\u20131964 budynek zosta\u0142 zaadaptowany na potrzeby szko\u0142y podstawowej. Przez nast\u0119pne lata nie by\u0142 u\u017cytkowany i popad\u0142 w ruin\u0119. W latach 80. XX wieku rozpocz\u0119to remont kapitalny budynku z przeznaczeniem na bibliotek\u0119 miejsk\u0105. Obecnie obiekt stanowi w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105 i po kompleksowym remoncie i rewaloryzacji pe\u0142ni funkcje restauracyjno-hotelowe (\u201eGo\u015bciniec Zamkowy\u201d).<\/p>\n\n\n

\n
\"Quiz\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jest to budynek szerokofrontowy, dwukondygnacyjny, niepodpiwniczony, nakryty wysokim dachem mansardowym z lukarnami i mieszkalnym poddaszem. Obiekt za\u0142o\u017cony zosta\u0142 na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z wej\u015bciami w \u015bcianach d\u0142ugich \u2013 obecnie dost\u0119pny jedynie od podw\u00f3rza. \u015aciany obwodowe wykonane s\u0105 w konstrukcji ryglowej, z ceglanym wype\u0142nieniem i tynkowanymi fachami. Szkielet konstrukcyjny, na obu kondygnacjach, tworzy regularn\u0105 kratownic\u0119, z\u0142o\u017con\u0105 z rytmicznie rozmieszczonych s\u0142up\u00f3w, osadzonych do\u0142em w podwalinach (na II kondygnacji w belkach stropowych), g\u00f3r\u0105 spi\u0119tych oczepami i po\u0142\u0105czonych dwoma poziomami rygli; kwatery przynaro\u017cne s\u0105 wzmocnione uko\u015bnymi zastrza\u0142ami. Wszystkie elewacje zachowa\u0142y pierwotn\u0105 kompozycj\u0119 (z uk\u0142adem stylizowanych okien i drzwi) oraz wystr\u00f3j, oparty na regularnym \u201erysunku\u201d konstrukcji ryglowej i kontrastowej kolorystyce, tworz\u0105cej czarno-bia\u0142\u0105 szachownic\u0119.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
21. Dar\u0142owo, ul. Marii Curie-Sk\u0142odowskiej 23, XVIII-wieczny go\u015bciniec, ob. Hotel, fot. Waldemar Witek, 2014, (CC-BY 4.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n