Ustrój Pomorza w czasach Gryfitów

Początkowo księstwo pomorskie stanowiło monarchię patrymonialną z prawem książęcym. W ciągu XIII wieku, wraz z kolonizacją i przyjęciem wzorców zachodnich (kolonizacja na prawie niemieckim), księstwo przekształciło się w feudalną monarchię, a podstawą stosunków było prawo lenne i przywileje stanowe. Księstwo stało się po okresie podległości lennej książętom polskim częścią cesarstwa, co ostatecznie potwierdził cesarz Karol V nadając Bogusławowi X status bezpośredniego lennika cesarskiego. W XVI-XVII wieku książęta pomorscy sprawowali władzę w oparciu o dwór i urzędy centralne (kanclerz, kancelaria, marszałek, rentmistrz krajowy) oraz lokalne (landwójt, zarządy domen).

Ustrój Pomorza w czasach Gryfitów

Księstwo pomorskie wyłoniło się z mroków historii jako państwo o dość luźnej strukturze, w którym władza należała do księcia Warcisława. W skład państwa wchodziły związki plemienne (Wolinianie, Pyrzyczanie), a także republiki kupieckie, np. Szczecin czy Wolin. Powiązanie Pomorza stosunkiem lennym z Polską zaowocowało recepcją części wzorców prawnych i organizacyjnych w księstwie, a także konsolidacją władzy książęcej kosztem tendencji odśrodkowych (niezależność republik kupieckich). Podstawą ustroju było prawo książęce, decyzje władcy stanowiły nowe normy prawe, a kraj miał charakter wczesnofeudalnego państwa patrymonialnego. Władza księcia nie była nieograniczona, wpływ na nią miał dwór książęcy, drużyna książęca i możnowładztwo wyrosłe ze starszyzny związków plemiennych, wchodzących w skład księstwa.

Etniczną podstawę ludności stanowiły słowiańskie plemiona, m.in. kaszubskie zamieszkujące tereny położone na wschód od Odry oraz wieleckie po zachodniej stronie Odry. Głównym źródłem utrzymania było rolnictwo, a także rzemiosło i handel, w tym handel morski. Ten ostatni skupiał się w ośrodkach protomiejskich, republikach kupieckich, jak Szczecin czy Wolin oraz grodach książęcych, np. w Kołobrzegu.

Z dworu książęcego znane są urzędy komornika, stolnika, cześnika czy trybuna. Kraj w toku rządów Warcisława podzielony został na okręgi grodowe (kasztelanie) z centrami zarządu w warownych grodach, spełniających funkcje obronne. Głównym urzędnikiem terytorialnym był kasztelan, reprezentujący monarchę i zarządzający okręgiem grodowym.

Bark zasady primogenitury w rodzie Gryfitów był podstawą podziału kraju na mniejsze władztwa w momencie dziedziczenia przez więcej niż jednego z synów książęcych. Pierwszy podział miał miejsce już w połowie XII wieku między synów Warcisława I – Kazimierza I oraz Bogusława I.

Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa wykształcił się odrębny stan – duchowieństwo, a po powołaniu biskupstwa pomorskiego w 1140 roku stopniowo powstawała wewnętrzna organizacja diecezji (parafie, archidiakonaty). 

Wejście Pomorza w krąg kultury śródziemnomorskiej, co ostatecznie nastąpiło wraz z przyjęciem chrześcijaństwa, wpłynęło także na ustrój polityczny. Szczególne znaczenie w tym miała kolonizacja kraju w XIII wieku. Koloniści z krajów zachodniej Europy przynieśli z sobą nowe rozwiązania techniczne, gospodarcze, społeczne i prawne. Książęta, zainteresowani podniesieniem poziomu ekonomicznego państwa poprzez jego zagospodarowanie, karczunki, osadnictwo, rolnictwo, rzemiosło i handel, sprzyjali upowszechnianiu procesu zwanego kolonizacją na prawie niemieckim (ius teutonicum). Zjawisko to widoczne było nie tylko w napływie osadników, ale przede wszystkim w nowej organizacji społeczeństwa, czego zewnętrznymi efektami były zakładanie wsi i lokacje miast na prawie pisanym (magdeburskim, lubeckim) a także nadawanie przez panujących immunitetów prawnych i ekonomicznych jednostkom i grupom społecznym oraz instytucjom, np. klasztorom.

Nowe formy prawne zmieniły także ustrój polityczny księstwa. Z monarchii patrymonialnej przekształciło się ono w feudalne państwo z prawem lennym, będącym głównym wyznacznikiem więzi między książętami a rycerstwem-szlachtą, a także mieszczaństwem i chłopami. W tym nowym ustroju rycerstwo (szlachta), a także miasta stały się stanami dominującymi, z którymi musiał się liczyć każdy panujący. Ponadto duchowieństwo stało się w pełni wyodrębnionym stanem, posiadającym liczne przywileje i majątek. Ukoronowaniem tych procesów było wyodrębnienie się osobnego władztwa świeckiego biskupów kamieńskich w II połowie XIII wieku (ziemia kołobrzeska).

Przekształcenia ustrojowe spowodowały zmiany w organizacji dworu książęcego, pojawił się urząd marszałka, a także kancelaria książęca z pisarzami i notariuszami. Urząd kanclerza na Pomorzu poświadczony jest dopiero w połowie XIV wieku. 

W XIII wieku nastąpił zanik organizacji grodowej i kasztelani. W ich miejsce pojawił się podział księstwa na landwójtostwa, a funkcje militarne od XIII wieku spełniały obwarowania miast lokowanych na Pomorzu oraz budowane zamki. W tych ostatnich często rezydował nowy urzędnik, książęcy – landwójt. Odpowiedzialny był on za bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne, zarząd nad majątkiem książęcym, pobór podatków i danin książęcych, a także sprawowanie w imieniu monarchy sądownictwa w powierzonym okręgu. W przypadku zagrożenia militarnego na wezwanie księcia landwójt zwoływał miejscowe rycerstwo, a także wolnych sołtysów i innych. 

Przekształcenia te miały również wpływ na status polityczny księstwa. W II połowie XII wieku osłabły więzi polityczne z książętami polskimi. Efektem tego było w 1181 roku złożenie przysięgi lennej przez Bogusława I cesarzowi Fryderykowi Rudobrodemu. Pomorze weszło w skład Cesarstwa jako lenno bezpośrednie. Status ten książęta pomorscy stracili jednak w latach 1225–1250, stając się lennikami margrabiów brandenburskich w ramach cesarstwa. 

Podział księstwa pomorskiego w 1295 roku między synów Barnima I – Bogusława IV oraz Ottona I zapoczątkował trwające przez blisko dwieście lat rozbicie dzielnicowe kraju. Zjednoczenie kraju nastąpiło w II połowie XV wieku. W 1478 roku po śmierci Warcisława X, księcia wołogoskiego, Bogusława X objął władzę nad całym Pomorzem od Lęborka i Bytowa po wyspę Rugię i rzekę Reknitzę.

Ten ostatni władca przeprowadził szereg reform w państwie, powołał administrację centralną dla całego księstwa, a jej siedzibą stał się zamek w Szczecinie. Na jej czele stał kanclerz, odpowiedzialny za sprawy polityki zagranicznej i wewnętrznej oraz kancelarię. Pełnił on również rolę zastępcą monarchy w trakcie jego nieobecności. Ważną rolę odgrywali marszałek i rentmistrz krajowy. Ten ostatni odpowiadał za sprawy dochodów z podatków, a także z domen książęcych. Powołano również Sąd Nadworny w Szczecinie. Przebudowie uległa administracja terytorialna. Urząd landwójta w związku z jego wypaczeniem w końcu XV wieku został ograniczony do sądownictwa. Zarząd nad dobrami książęcymi powierzono zarządcom domen, których wspierali rentmistrzowie. Ci ostatni byli zobowiązani do zarządzania podatkami i daninami. Poza tym do kompetencji zarządców należała także administracja nad ściśle określonym obszarem kraju, na którym reprezentowali osobę książęcą. Poza tym w czasach Bogusława X wykształciły się ostatecznie reprezentacje stanowe. Ze zgromadzenia rycerstwa i miast powstał sejm pomorski, a także stanowe kolegium doradcze przy księciu, złożone z radców ziemskich. W ciągu XVI wieku obie instytucje zyskały na znaczeniu, zwłaszcza w obliczu kryzysów finansowych władców pomorskich. Stany pomorskie przejęły wówczas kontrolę nad systemem poboru podatków w księstwach, a także nad nadmiernymi wydatkami państwowymi, których panujący nie mogli pokryć z dochodów z domen książęcych. W celu poboru i dystrybucji podatków powołano wówczas kasy stanowe w Anklam (księstwo wołogoskie) i Stargardzie (księstwo szczecińskie). 

W stosunkach zewnętrznych księstwo stanowiło część Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W 1521 roku książę Bogusław został uznany przez cesarza Karola V lennikiem pierwszego stopnia z prawem zasiadania w sejmie Rzeszy w kurii książąt. Z tego tytułu księstwo pomorskie zobowiązane było do ponoszenia ciężarów na rzecz cesarstwa, m.in. wpłacało podatki na rzecz wojen cesarzy z Turcją, a w 1570 roku książęta Jan Fryderyk i Barnim IX reprezentowali cesarza podczas kongresu szczecińskiego, mającego zakończyć wojnę o Inflanty.

W XVI i XVII wieku księstwo stanowiło feudalną monarchię stanową. Główną rolę odgrywała szlachta, która w związku z procesem refeudalizacji stosunków wiejskich (rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej) zyskała dominującą rolę w księstwie. Pozycja miast, poza wyjątkami (Szczecin, Stralsund, Anklam, Greifswald, Kołobrzeg, Stargard, Słupsk), została dość mocno ograniczona. Ludność chłopska została ponownie przywiązana do ziemi (poddaństwo osobiste, sądowe i ekonomiczne), a także zobowiązana do pańszczyzny i danin na rzecz dworu szlacheckiego. Dominację władzy szlachty nad ludnością wiejską potwierdziła dobitnie ordynacja chłopska z 1616 roku.

Po śmierci Bogusława X (zm. 1523) władzę w księstwie na zasadzie współrządów sprawowali jego synowie, Jerzy I i Barnim IX. W 1531 roku zmarł Jerzy I, a jego syn Filip I zawarł ze stryjem w 1532 roku układ o podziale państwa na dwa księstwa: szczecińskie i wołogoskie. Pierwsze z nich w wyniku losowania objął Barnim IX, drugie Filip I. Odtąd na Pomorzu działały dwie odrębne dwory i administracje centralne (kancelarie, sądy nadworne, kanclerzy, marszałków, rentmistrzów krajowych itd.), ale jednocześnie obaj władcy, a także stany pomorskie, zobowiązały się do wspólnej polityki zagranicznej, jednolitych uzgodnień w administracji wewnętrznej, wspólnego sejmu stanowego, opieki nad uniwersytetem w Gryfii, Pedagogium w Szczecinie, a także innymi fundacjami. Podział z 1532 r. miał charakter dynastyczny i potwierdzono go w latach 1541 i 1569.

W grudniu 1534 roku na sejmie w Trzebiatowie książęta Barnim IX i Filip I wprowadzili reformację w konfesji augsburskiej (luterańskiej). Podstawy teologiczne i ustrojowe Kościoła Ewangelickiego na Pomorzu opracował w 1535 r. teolog Jan Bugenhagen, jeden z głównych luterańskich reformatorów w Niemczech. Głową kościoła pomorskiego był książę, a administracja kościelna składała się z trzech generalnych superintendentów i konsystorzy, mających swe siedziby w Szczecinie, Gryfii (Greifswald) i Kołobrzegu, a także synodów z prepozytami. Na najniższym szczeblu tym ostatnim podlegały parafie. 

Z reformacją wiązała się sekularyzacja klasztorów i fundacji kościelnych, ich majątek i dobra ziemskie w znacznej części przejęli władcy pomorscy i włączyli je do domeny książęcej. Część z nich była podstawą nowych fundacji książęcych, m.in. utworzono Pedagogium Książęce z dóbr kapituł mariackiej i św. Ottona w Szczecinie.

Reformacja zmienia status biskupstwa kamieńskiego. Po śmierci biskupa Marcina Weihera w 1556 r., kapituła w Kamieniu w 1557 roku wybrała na jego następcę syna księcia Filipa I, Jana Fryderyka. Odtąd biskupstwo, a przede wszystkim świeckie władztwo biskupie (ziemia kołobrzeska), mające nadal odrębny status prawny, stało się sekundogeniturą Gryfitów. Inni synowie książęcy otrzymywali jedynie apanaże w postaci określonych zarządów domen: Barth, Bytów, Darłowo.

Ustrój stanowy księstwa wykształcony w czasach Bogusława X i utrwalony przez Barnima IX i Filipa I był podstawą organizacji państwa aż do wymarcia dynastii Gryfitów, czyli do śmierci ostatniego księcia pomorskiego Bogusława XIV w 1637 roku. Ten ostatni monarcha pomorski już w trakcie trwania wojny 30-letniej starał się zreformować i usprawnić działanie władz centralnych. Już po objęciu rządów w obu księstwach w 1625 roku powołał w 1627 roku Tajną Radę, a w 1628 roku Radę Wojenną i Radę Ekonomiczną, a także urząd namiestnika. W 1634 roku na sejmie postanowiono o powołaniu na wypadek śmierci księcia Bogusława XIV Rządu Tymczasowego. Ten ostatni rozpoczął działalność w marcu 1637 roku pod kierunkiem namiestnika i stanowił kolegialną regencję wobec barku monarchy. W marcu 1638 roku, w związku z barkiem porozumienia między Brandenburgią i Szwecją o dziedziczeniu księstwa pomorskiego po śmierci Bogusława XIV, Rząd Tymczasowy, a także inne urzędy centralne (m.in. sądy nadworne) rozwiązały się, a władzę w księstwie przejęły okupacyjne władze szwedzkie.

Więcej:

Historia Pomorza, red. Gerard Labuda, tom I, cz. 2, Poznań 1969, tom II, cz. 1, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie 1976.

Pomorze Zachodnie poprzez wieki, red. J.M. Piskorski, Szczecin: Zamek Książąt Pomorskich 1999.

Michał Sczaniecki, Główne linie rozwoju feudalnego państwa zachodnio-pomorskiego, „Czasopismo Prawno-Historyczne” t. VII (1955), z. 1, t. VIII (1956), z. 1.