Stosunki pomorsko-polskie w czasach Gryfitów

Stosunki pomorsko-polskie w czasach Gryfitów obejmowały w XII wieku sprawowanie władzy zwierzchniej nad księstwem pomorskim przez polskich władców (lenno polskie). W kolejnych stuleciach wzajemne relacje opierały się na związkach dynastycznych, m.in. Bogusława X z Anna Jagiellonką (1491), a także sojuszach politycznych i wojskowych wobec wspólnego zagrożenia. Poza tym między oboma krajami istniały liczne powiązania gospodarcze, np. handel odrzańsko-warciański. W XVI-XVII wieku duże znaczenie we wzajemnych związkach miało posiadanie przez Gryfitów ziemi lęborsko-bytowskiej jako lenna polskiego.

Stosunki pomorsko-polskie w czasach Gryfitów

Od początku XII wieku Pomorze stanowiło obszar ekspansji polskiego monarchy Bolesława III Krzywoustego, który w 1102 roku zdobył Białogard, a w 1103 roku oblegał Kołobrzeg. Tereny leżące u ujścia Odry do Bałtyku władca polski zajął w latach 1119–1122, zdobywając m.in. Szczecin, a miejscowy książę Warcisław I (ur. ok. 1091, zm. 1135), pierwszy z historycznych władców Pomorza z dynastii Gryfitów, stał się jego lennikiem. Ponadto polski monarcha wymusił na Warcisławie przyjęcie chrześcijaństwa (misja św. Ottona).

Książęta pomorscy, synowie Warcisława Kazimierz (1130-1180) i Bogusław (1130-1187) pozostawali lennikami książąt polskich do drugiej połowy XII wieku. Brak pomocy w walkach z Duńczykami i Brandenburgią spowodował, iż w 1181 roku władcy pomorscy zerwali związek lenny z podzieloną na dzielnice Polską i stali się lennikami bezpośrednimi cesarstwa. Mimo to kontakty Gryfitów z polskimi władcami nie ustały. Wobec ekspansji brandenburskiej Bogusław II pomorski (1178–1220), a potem jego syn Barnim I (1210–1278), utrzymywali dobre kontakty z polskimi książętami, szczególnie z Piastami śląskimi: Henrykiem Brodatym i Henrykiem Pobożnym, choć toczyli też z władcami polskimi wojny o tereny nad dolną Wartą i Notecią. W latach siedemdziesiątych XIII w. Barnim I sprzymierzył się z Piastami wielkopolskimi, a jego wnuczka Ludgarda została w 1273 r. żoną Przemysła II. 

Królestwo polskie stało się ponownie atrakcyjnym partnerem politycznym dla książąt z dynastii Gryfitów w czasach Władysława Łokietka (1320-1333), zwłaszcza że oba kraje przeciwstawiały się ekspansji brandenburskiej i krzyżackiej. W 1325 r. król Władysław Łokietek zawarł antybrandenburski układ sojuszniczy z władcami pomorskimi.

W połowie XIV stulecia Pomorze, pozostając księstwem Rzeszy, zacieśniło kontakty z Polską. Książęta pomorscy Bogusław V, Barnim IV i Warcisław V wspierali króla Kazimierza Wielkiego (1333–1370) w rozmowach pokojowych z Krzyżakami w 1343 roku (pokój w Kaliszu), a Barnim III w 1349 roku zawarł z polskim królem układ o pomocy i ochronie. Współpracę tę wzmocniło małżeństwo księcia wołogosko-słupskiego Bogusława V z Elżbietą, córką króla Kazimierza Wielkiego (1343). Z tego związku urodził się Kazimierz IV, książę słupski, zwany Kaźkiem Słupskim, pretendent do tronu polskiego po śmierci Kazimierza Wielkiego, a także Elżbieta, od 1363 roku żona cesarza Karola IV. Ślub tej pary odbył się podczas zjazdu monarchów w Krakowie, a towarzyszyła mu słynna uczta u Wierzynka.

Więzi Pomorza z Polską uległy rozluźnieniu po śmierci Kazimierza Wielkiego (1370) i nieudanej próbie objęcia tronu polskiego przez Kaźka Słupskiego, który jako spadek po dziadku otrzymał Kujawy, ziemie: dobrzyńską, sieradzką i łęczycką, a także Bydgoszcz i Wałcz. Królem został jednak Ludwik Węgierski, co udaremniło wprowadzenie przedstawiciela dynastii Gryfitów na tron Polski. Kazimierz IV utrzymał jedynie Bydgoszcz, Kruszwicę i Wałcz jako lenno z rąk nowego władcy Królestwa Polskiego.

Wznowienie dobrych kontaktów Polski z książętami pomorskimi nastąpiło za panowania Władysława Jagiełły (1386–1434), który szukając sprzymierzeńców w rywalizacji z Krzyżakami, zawarł szereg porozumień z Gryfitami już w pierwszym dziesięcioleciu swego panowania. Przekazywał im we władanie zamki – m.in. Warcisław VIII otrzymał w 1393 roku Nakło, a Barnim V (1369–1402) wstąpił na służbę Jagiełły w 1401 roku.

Wobec rywalizacji polsko-krzyżackiej w początkach XV wieku (Wielka Wojna 1409-1411) książęta pomorscy zachowali równy dystans wobec walczących stron, zawierając układy z obu państwami. Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku książę Bogusław VIII słupski opowiedział się po stronie króla polskiego, a także złożył mu hołd z Lęborka i Bytowa. Książę ten poręczył również za swojego kuzyna Kazimierza V szczecińskiego, który jako sprzymierzeniec zakonu krzyżackiego dostał się podczas bitwy do polskiej niewoli.

W ciągu XV stulecia książęta pomorscy zabiegali w Polsce o królewskie wsparcie, a władcy polscy korzystali z ich sąsiedzkiej pomocy. W 1419 roku Władysław Jagiełło zawarł sojusz z Erykiem Pomorskim, królem Danii, Szwecji i Norwegii; w sojuszu tym opieką zostali objęci również książęta pomorscy, kuzyni skandynawskiego władcy. W kolejnych latach rycerstwo wielkopolskie pod wodzą Jana z Czarnkowa wspomagało zbrojnie książąt szczecińskich Ottona i Kazimierza w wojnie z elektorem Fryderykiem I Hohenzollernem o Marchię Wkrzańską (1420–1427).

W okresie wojny trzynastoletniej (1454–1466) książę Eryk II pomorski był sojusznikiem króla Kazimierza Jagiellończyka, w zamian za co otrzymał do „wiernych rąk” ziemię lęborsko-bytowską (1455). Według historyka Fryderyka Papée syn Eryka II, książę Bogusław X, w młodości przebywał na dworze Kazimierza Jagiellończyka i wraz z jego synami pobierał nauki u Jana Długosza.

W 1478 roku Bogusław X został jedynym władcą na Pomorzu, objął bowiem po zmarłym Warcisławie X zachodnią część władztwa Gryfitów. W toku kolejnej wojny z Brandenburgią (1478–1479), a także politycznych mediacji (1492–1493), obronił terytorialne posiadanie za cenę uznania pretensji Hohenzollernów brandenburskich do Pomorza w wypadku wymarcia dynastii Gryfitów. Po wymuszonym małżeństwie z córką elektora Małgorzatą (zm. 1489) Bogusław pojął za żonę królewnę Annę, córkę Kazimierza Jagiellończyka. Ślub per procura odbył się 7 marca 1490 r. w Grodnie, a wesele urządzono w Szczecinie 2 lutego 1491 roku. Ten zwrot w kierunku Polski, zacieśnienie kontaktów z dworem w Krakowie, m.in. prowadzone w latach 1504–1518 rozmowy z Aleksandrem Jagiellończykiem i Zygmuntem Starym o przejęciu zwierzchnictwa lennego nad Pomorzem przez Koronę, a także ożywienie pomorskich kontaktów w Europie, w tym na dworze cesarskim i papieskim podczas pielgrzymki Bogusława X do Ziemi Świętej (1496–1498) – wzmocniły pozycję Pomorza wśród sąsiadów. Dotyczyło to zwłaszcza relacji z Brandenburgią, ponawiającą swoje pretensje do zwierzchnictwa lennego i sukcesji. Zbliżenie z Krakowem zaowocowało uznaniem przez cesarza Karola V w 1521 roku Pomorza jako bezpośredniego lenna cesarskiego. Książę Bogusław otrzymał potwierdzenie swojego miejsca w kurii książąt na sejmie Rzeszy.

Po śmierci Bogusława X (1523) jego synowie Jerzy I i Barnim IX (zwany później Starym) rządzili wspólnie. W 1526 roku zawarli oni w Gdańsku układy z królem Polski Zygmuntem Starym, regulujące status ziemi lęborsko-bytowskiej jako lenna polskiego w ręku władców pomorskich, a także kwestię posagu Anny Jagiellonki. Ta ostatnia sprawa definitywnie została zakończona w 1533 r. spłatą ostatnich 4 000 florenów posagu przez króla Zygmunta Starego. W kolejnych latach przy każdej zmianie władcy w Polsce książęta pomorscy odnawiali przysięgę lenną z ziemi lęborsko-bytowskiej.

W latach trzydziestych i czterdziestych XVI w. pomorscy książęta zaangażowali się w ruch reformacyjny, a w 1536 r. przystąpili do Ligi Szmalkaldzkiej, stając tym samym w opozycji wobec cesarza Karola V. W wyniku wojny szmalkaldzkiej (1546–1547), przegranej przez stany protestanckie, księstwo pomorskie znalazło się w trudnej sytuacji politycznej. Cesarz zarzucił bowiem Barnimowi IX i Filipowi I zdradę. Gniew Karola V został złagodzony m.in. przez mediacje króla polskiego. Gryfici musieli zapłacić cesarzowi grzywnę 150 000 guldenów, zmniejszoną w 1549 roku do 90 000 guldenów, co stanowiło dwuletnie dochody pomorskiego państwa.

Polska pomoc udzielona Pomorzu w mediacji z cesarzem stała się podstawą do zacieśnienia kontaktów obu państw. W 1552 roku Barnim IX spotkał się w Gdańsku z Zygmuntem Augustem i zawarł z nim układ o zwalczaniu rozbójnictwa na szlakach kupieckich, a także o wzajemnej pomocy podczas wojen. W 1560 roku na wieść o zgonie Filipa I król Zygmunt August wysłał kondolencje na ręce synów zmarłego władcy. Z kolei w 1563 roku córka Jerzego I, Georgia, została wydana za polskiego magnata z Wielkopolski, Stanisława Latalskiego z Łabiszyna, starostę człuchowskiego.

W drugiej połowie XVI wieku władcy pomorscy prowadzili politykę balansowania między obozami politycznymi w Rzeszy, a także nadbałtyckimi sąsiadami. Starali się być mediatorami i pośrednikami między państwami toczącymi bój o Dominium Maris Baltici. Sukcesem Jana Fryderyka i Barnima IX było zorganizowanie w Szczecinie w 1570 roku kongresu pokojowego, na który przybyli reprezentanci stron (Szwecja, Dania, Wielkie Księstwo Moskiewskie, Polska, Cesarstwo) zaangażowanych w wojnę o Inflanty (I wojna północna 1562–1570). Jednakże mediacja książąt pomorskich, jako komisarzy cesarskich, nie przyniosła ostatecznego zakończenia wojny. Mimo zawarcia układu pokojowego między Danią i Szwecją nie osiągnięto pełnego porozumienia w sprawie Inflant i żeglugi na Bałtyku, a wojna między Rzecząpospolitą i Wielkim Księstwem Moskiewskim rozgorzała ponownie kilka lat później (1577–1582). Zmagania te obserwowano w Szczecinie z dużym zainteresowaniem.

W dziejach kontaktów Pomorza w XVI i początkach XVII w. z Cesarstwem i Rzecząpospolitą ważne miejsce zajmowały również sprawy obrony wiary chrześcijańskiej wobec naporu państwa tureckiego. Na sejmie Rzeszy w 1521 r. Bogusław X zobowiązał się dostarczać kontyngenty zbrojne do ochrony południowych krańców Cesarstwa przed Turkami. Z czasem bezpośredni udział wojsk pomorskich zastąpiony został specjalnym „podatkiem tureckim”. Najazdy tureckie i tatarskie na ziemie Rzeczypospolitej, a także krajów austriackich oraz Węgier były komentowane na dworze pomorskim i wśród miejscowego społeczeństwa. Książęta w tych sprawach utrzymywali kontakty z polskimi władcami i możnowładcami, m.in. kanclerzem Janem Zamoyskim.

Ważny element stosunków między Pomorzem i Polską stanowiły sprawy gospodarcze. Jednym z symboli tego był handel na Odrze i Warcie oraz ciągnący się w XVI i początkach XVII wieku konflikt o wolny tranzyt towarów na tych rzekach z Wielkopolski na Pomorze przez Nową Marchię. W 1512 roku król Zygmunt I Stary zawarł z Bogusławem X we Wschowie układ o wytyczeniu nowych szlaków handlowych, omijających Frankfurt nad Odrą i Wrocław. Przez cały XVI wiek oba kraje zabiegały w pertraktacjach z elektorami, często za pośrednictwem cesarskim, o zniesienie lub ograniczenie ceł i prawa składu na Odrze we Frankfurcie i Gorzowie Wielkopolskim. Zmiana stanowiska elektora brandenburskiego nastąpiła dopiero w pierwszych latach XVII stulecia, za sprawą brandenburskiego planu przejęcia lenna w Prusach Książęcych. Od 1611 roku trwały rozmowy między Polską i Brandenburgią o wolny handel na Odrze i Warcie, jednak bez udziału Pomorzan. Ostatecznie w 1618 r. zawarto układ w Trzebiszewie, który okazał się połowicznym sukcesem gospodarczym strony polskiej. Umowa zapewniała szlachcie wielkopolskiej wywóz zboża do Szczecina po opłaceniu obniżonych stawek celnych w Kostrzynie nad Odrą, nie gwarantowała jednak podobnych praw kupcom polskim i pomorskim w transporcie wodnym i lądowym przez terytorium Nowej Marchii.

Drugim ze wspomnianych symboli związków gospodarczych była działalność banku rodu Loitzów ze Szczecina i ich udział w finansowaniu działalności politycznej i militarnej króla polskiego Zygmunta Augusta. Stefan Loitz, kierujący rodową firmą, dzięki kredytom udzielonym Zygmuntowi Augustowi, stał się członkiem Komisji Morskiej, a także jednym z polskich delegatów na kongres szczeciński. On też był głównym organizatorem pożyczki 100 000 talarów, której dom bankierski szczecińskich Loitzów udzielił w 1568 roku polskiemu monarsze na dalsze prowadzenie wojny o Inflanty i na funkcjonowanie Komisji Morskiej. Podstawą kapitałową transakcji były lokaty pomorskiego mieszczaństwa i szlachty, a jej gwarantem – książę pomorski. Śmierć Zygmunta Augusta w 1572 roku spowodowała, iż pomorscy wierzyciele zażądała natychmiastowego zwrotu kapitałów ulokowanych w interesy Loitzów, którzy jednak okazali się niewypłacalni, m.in. z powodu zbyt wielu pożyczek udzielanych hojnie i bez zabezpieczeń różnym władcom. Krach finansowy banku Loitzów oraz ucieczka Stefana Loitza do Polski stały się powodem poważnego kryzysu finansowego na Pomorzu. Wiele rodzin szlacheckich i mieszczańskich utraciło majątki ulokowane w operacjach finansowych Loitzów, co z czasem pociągnęło za sobą również bankructwa i wyprzedaż dóbr ziemskich. Książęta pomorscy starali się przez długie lata odzyskać pożyczkę Zygmunta Augusta. Sprawa wielokrotnie stawała na sejmach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ale zarówno parlament, jak i kolejni królowie polscy odmawiali spłacenia długu, uznając pomorski kredyt za osobiste zobowiązanie zmarłego Jagiellona, nie zaś za pożyczkę państwową.

Podczas podwójnej elekcji króla Polski (12–14 grudnia 1575 roku) po ucieczce Henryka Walezego książęta pomorscy uznali wybór Stefana Batorego i w listopadzie 1576 roku ich posłowie poprosili polskiego króla o przyjęcie hołdu lennego z Lęborka i Bytowa. W sporze między Gdańskiem a nowym monarchą o uznanie elekcji Jan Fryderyk i Ernest Ludwik zachowali postawę dwuznaczną, gdyż oficjalnie stanęli po stronie Stefana Batorego, licząc na zwrot wcześniejszej pożyczki 100 000 talarów, lecz jednocześnie książę szczeciński potajemnie zezwolił gdańszczanom na werbunki w swym władztwie, na co naciskał następca Maksymiliana II, cesarz Rudolf II, który w 1575 r. był pretendentem do korony polsko-litewskiej. Ostatecznie wojna Batorego z Gdańskiem zakończyła się ugodą w grudniu 1577 roku, m.in. za sprawą Ernesta Ludwika, który obok elektora Jana Fryderyka Hohenzollerna był pośrednikiem w zawarciu porozumienia, reprezentując Gdańsk. W roku następnym książęta pomorscy otrzymali potwierdzenie lenna na Lęborku i Bytowie.

W kolejnych latach Gryfici pilnie śledzili sytuację polityczną w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Po objęciu tronu w Polsce przez królewicza szwedzkiego Zygmunta III Wazę (1587) książęta pomorscy dość szybko uzyskali potwierdzenie lenna lęborsko-bytowskiego, starali się też dbać o poprawne kontakty z Rzecząpospolitą, zwłaszcza że młody monarcha po śmierci ojca Jana III Wazy objął w 1592 roku również tron w Sztokholmie. W trudnej sytuacji postawił książąt pomorskich bunt ewangelickich stanów Szwecji przeciwko Zygmuntowi III, trwający w latach 1596–1598 pod wodzą Karola Sudermańskiego, stryja młodego króla. Przyszłego króla Karola IX (1604–1611) popierały miasta pomorskie, które dostarczały stanom szwedzkim żywność, broń i wojska zaciężne. Ostatecznie książęta zachowali formalną neutralność, choć nowy władca Szwecji utrzymywał z Gryfitami dość bliskie kontakty – zaprosił ich na swą koronację w 1606 roku, a także zaproponował księciu Franciszkowi I stanowisko w armii szwedzkiej. 

Polityka równowagi, współpracy z wszystkimi stronami rywalizacji o dominację na Bałtyku załamała się w pierwszych latach trwania wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W lutym 1627 r. Bogusław XIV został zmuszony do przepuszczenia przez Pomorze do Prus Królewskich kontyngentu zaciężnych wojsk szwedzkich, zwerbowanych w Meklemburgii, które miały wzmocnić armię Gustawa II Adolfa walczącą przeciwko Rzeczypospolitej. Oznaczało to złamanie neutralności księstwa wobec Polski i cesarza. Armia szwedzka po przejściu przez państwo Gryfitów została otoczona przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego w Czarnem (Hamersztyn), a następnie całkowicie rozbita (17 kwietnia), a jej resztki ucięły na Pomorze. Z kolei w 1629 roku król Polski Zygmunt III Waza starał się bez powodzenia wykorzystać edykt cesarski o restytucji katolickich biskupstw w krajach protestanckich i domagał się przekazania biskupstwa kamieńskiego swemu synowi Karolowi Ferdynandowi. Kilka lat później ostatni książę pomorski Bogusław XIV próbował nie dopuścić do sukcesji brandenburskiej w księstwie po jego śmierci. Jako następcę wyznaczył swojego siostrzeńca Ernesta Bogusława de Croy i rozpoczął starania o przyznanie temu ostatniemu ziemi lęborsko-bytowskej wraz z tytułem lennika Rzeczypospolitej. W tej sprawie wyprawił w 1633 roku poselstwo na koronację Władysława IV oraz ponownie w 1635 roku na sejm do Warszawy. Zabiegi te, poparte m.in. przypomnieniem o stu tysiącach talarów niespłaconej pożyczki króla Zygmunta Augusta, nie przyniosły spodziewanych rezultatów. Król i sejm nie zgodzili się na przejęcie ziemi lęborskiej i bytowskiej przez Bogusława Ernesta de Croy. Po śmierci księcia Bogusława XIV w 1637 r. wojska polskie obsadziły lenno lęborsko-bytowskie i ziemie te włączono do Prus Królewskich.

Więcej:

Zygmunt Boras, Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 1996.

Zygmunt Boras, Związki Ślaska i Pomorza Zachodniego z Polską w XVI wieku, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 1981.

Pomorze Zachodnie poprzez wieki, red. J.M. Piskorski, Szczecin: Zamek Książąt Pomorskich 1999.

Wojciech Kostuś, Władztwo Polski nad Lęborkiem i Bytowem. Studium historycznoprawne, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1954.

Joachim Zdrenka, Polityka zagraniczna książąt szczecińskich w latach 1295–1411, Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne 1987.

Paweł Gut