Augustyn ze Stargardu i początki pomorskiej historiografii

Augustyn był zakonnikiem w klasztorze augustianów w Stargardzie. W starszej literaturze nazywano go Angelusem, jednak nowsze badania wskazują, że bardziej właściwą formą imienia jest Augustyn. Dziełem Augustyna, które przetrwało do naszych czasów dzięki odpisom zamieszczonym w późniejszych przekazach, jest tzw. Protokół, powstały w pierwszej połowie XIV wieku. Jest to utwór opisujący historię księstwa i biskupstwa pomorskiego od najdawniejszych czasów aż po okres współczesny autorowi. Główną ideą, wokół której zbudowana została narracja Augustyna ze Stargardu, była niezależność Pomorza od Polski. Utwór powstał bowiem w kontekście nasilonego sporu polsko-pomorskiego o zwierzchność metropolitarną arcybiskupstwa gnieźnieńskiego nad biskupstwem kamieńskim, co szerzej interpretować można jako dążenia do rozszerzenia polskich wpływów na Pomorzu.

Biskupi kamieńscy (wcześniej: pomorscy) od początku utworzenia biskupstwa z siedzibą początkowo w Wolinie, a później w Kamieniu, tj. od XII wieku, byli podporządkowani bezpośrednio papieżowi, bez pośrednictwa okolicznych arcybiskupstw. Przedstawiciele arcybiskupstwa gnieźnieńskiego rościli sobie jednak prawo do objęcia pomorskiego biskupstwa swoim zwierzchnictwem, interweniując u kolejnych papieży, którzy opowiadali się raz za jedną, innym razem za drugą stroną konfliktu, który miał i swój materialny wymiar związany z ponoszeniem opłaty denara świętego Piotra i dziesięciny. 

Wiele wskazuje na to, że Augustyn ze Stargardu był czynnym uczestnikiem prowadzonego sporu i związanych z nim wydarzeń. Między innymi był członkiem poselstwa, które biskup kamieński Jan wysłał w 1345 roku do papieża Klemensa VI, rezydującego wówczas w Awinionie. Przedstawiciele kamieńskiego biskupa zawieźli do papieża daninę rekognicyjną, a przy okazji starali się przekonać go do poparcia ich stanowiska, tj. potwierdzenia niezależności biskupstwa kamieńskiego od arcybiskupstwa gnieźnieńskiego.

Augustyn ze Stargardu być może również wziął udział w pomorsko-polskim procesie, który przeprowadzony został wcześniej, najpewniej w 1342 roku w Gdańsku, przed papieskim kolektorem świętopietrza, Galhardem de Carceribus. W wyniku tego posiedzenia sądu papieskiego powstała notatka opisująca przebieg rozprawy, która przechowywana jest w archiwum w Greifswaldzie. Przedstawione przez Pomorzan argumenty, które opisano w notatce, są tożsame z zaprezentowanymi później przez Augustyna ze Stargardu w Protokole. Tożsamy jest również zasób źródeł, z których czerpali informacje przedstawiciele Pomorzan w Gdańsku i Augustyn. 

W Protokole szeroko omówiona została pomorska argumentacja, osadzona na konkretnych przykładach mających stanowić dowody potwierdzające jej prawdziwość. Autor wykorzystał informacje zawarte we wcześniejszych kronikach, tekstach hagiograficznych i dokumentach, w tym bullach papieskich. Wybrał z nich fragmenty, które mogły potwierdzić prawdziwość nadrzędnej tezy przedstawionej w utworze, którym była niezależność Pomorza od Polski. Przedstawioną tezę rozwinął Augustyn w oparciu o trzy drogi dowodzenia. Pierwszą z nich były przedstawione w przekazach źródłowych granice polsko-pomorskie, drugą odwieczna wrogość polsko-pomorska, a trzecią podległość biskupstwa bezpośrednio papieżowi. 

Cytowane przez Augustyna opisy przebiegu granic Polski i Pomorza miały udowodnić, że stanowiły dwa niezależne organizmy. Autor przytoczył również występujące we wcześniejszych przekazach wykazy biskupstw znajdujących się w granicach arcybiskupstw sąsiadujących z Pomorzem i wskazał, że w żadnym z nich nie wskazano biskupstwa pomorskiego, co świadczyło o tym, że nie podlegało żadnemu z arcybiskupstw. Powołał się również na dokumenty papieskie, które miały potwierdzać bezpośrednie podporządkowanie papieżowi. Dla wzmocnienia tej argumentacji przytoczył Augustyn przykład diecezji bamberskiej, która była podporządkowana bezpośrednio papieżowi i na wzorze której – zdaniem Augustyna – została utworzona diecezja pomorska. Przedstawienie korzeni polsko-pomorskich walk miało natomiast wskazać, że konflikt współczesny autorowi opierał się na wielowiekowej tradycji wrogości między Polakami a Pomorzanami. Wreszcie ostatnia grupa argumentów miała dowieść, że pomorscy biskupi otrzymywali inwestyturę bezpośrednio od papieża. 

Jedną z dwóch głównych osi narracji Augustyna był odwieczny konflikt polsko-pomorski. Augustyn, opierając się na informacjach z wcześniejszych kronik, przedstawił początki Pomorza i Polski, które jego zdaniem posiadały wspólne korzenie w mitycznym Imperium Lechitów, które po bezpotomnej śmierci Wandy rozpadło się na dwie części: Polskę i Pomorze, rządzone przez walecznego króla Attylę. Od tego momentu – według koncepcji Augustyna – rozpoczęły się polsko-pomorskie walki, toczące się również w czasach Juliusza Cezara, który wybudował na Pomorzu warowne grody (Wolin i Wołogoszcz) służące do walk z Polakami. 

Przedstawione powyżej wątki stanowiły typowy dla tego okresu dziejopisarstwa przykład wykorzystania znanych z dziejów postaci do zbudowania narracji o antycznych korzeniach własnego ludu. Motyw związany z obecnością Juliusza Cezara na Pomorzu był obecny również w innych przekazach, z których czerpał informacje Augustyn. Nadanie antycznej metryki państwu pomorskiemu miało wzmocnić wymowę przekazu Augustyna, a dodatkowo wprowadzenie do narracji postaci Juliusza Cezara wskazało na związki ze współczesnym mu Cesarstwem, w opozycji do Polski. Ponadto wprowadzenie postaci kojarzonych z siłą i odwagą podkreślić miało, że Pomorzanie wywodzą się od nieustraszonych przodków, a co więcej – elementem spajającym ich wewnętrznie miała być wrogość w stosunku do Polski. Augustyn przeniósł zatem na historyczny grunt współczesne mu przekonanie o konieczności udowodnienia niezależności Pomorza od Polski. 

Wykorzystany przez Augustyna został również inny wątek związany z historią Pomorza, obecny we wcześniejszych kronikach, dotyczący legendarnego miasta Wineta. Według miejscowej tradycji było to wyjątkowe, bogate miasto, o bardzo dużym znaczeniu, które zostało zniszczone w nieznanych szerzej okolicznościach. Miasto Wineta miało również dać nazwę Wenetom, zamieszkującym Pomorze, którzy nazwali się Pomorzanami – a więc sięgającymi aż do morza – po zniszczeniu Winety. Augustyn ze Stargardu połączył wątek Winety z Juliuszem Cezarem i stwierdził, że ten antyczny wódz wybudował w miejscu pozostałości po Winecie miasto Wolin, które stanowiło centrum do walk z Polakami. Nakreślił w ten sposób oś dziejów Pomorza i Pomorzan, oplatając wokół niej wątki zaczerpnięte z wcześniejszych kronik. 

Augustyn podkreślał, że polsko-pomorski konflikt trwał nieustannie, od czasów najdawniejszych, poprzez bardziej mu bliższe i współczesne. Przedstawił między innymi opisy walk toczonych między Pomorzem a Polską za czasów Bolesława Krzywoustego, który w świetle przekazu Augustyna był zaciekłym wrogiem Pomorzan. Augustyn stwierdził również, że po raz pierwszy pokój między zwaśnionymi stronami zapanował dzięki staraniom Ottona z Bambergu w trakcie działań związanych z prowadzeniem misji chrystianizacyjnej, którą na Pomorze skierował Bolesław Krzywousty. Otton z Bambergu miał wyjątkowe znaczenie dla narracji Augustyna, ponieważ został on wykreowany na postać, która ustanowiła na Pomorzu nowy porządek związany z przyjęciem chrześcijaństwa.

Misja chrystianizacyjna Ottona z Bambergu na Pomorzu, przeprowadzona w latach 1124 – 1125 i 1128 odgrywała bowiem istotną rolę w przekazie Augustyna, który wykorzystał w swojej narracji kilka wątków zaczerpniętych z trzech żywotów misjonarza, które powstały krótko po jego śmierci w 1139 roku. Autor wykorzystał informacje znajdujące się w tych przekazach jako argumenty do udowodnienia swojej tezy o niezależności Pomorza. Przedstawiając przebieg misji chrystianizacyjnej skupił się przede wszystkim na postaci Ottona z Bambergu, w tradycji pomorskiej nazywanego Apostołem Pomorzan. W koncepcji Augustyna przeprowadzenie misji chrystianizacyjnej na Pomorzu przez Ottona z Bambergu zadecydowało o późniejszym kształcie pomorskiego biskupstwa i księstwa. 

Przeprowadzenie misji chrystianizacyjnej odbyło się z inicjatywy Bolesława Krzywoustego, który skierował na Pomorze Ottona z Bambergu. Augustyn ze Stargardu starał się natomiast umniejszyć udział Krzywoustego w przeprowadzeniu misji, podkreślając zasługi księcia pomorskiego Warcisława I, który otoczył Ottona opieką i wsparciem podczas podróży misyjnej. Zabieg ten skutkował dowartościowaniem nie tylko samego Warcisława I, ale całej pomorskiej dynastii, władającej księstwem również w czasach współczesnych Augustynowi. Augustyn podkreślił również, że w trakcie misji chrystianizacyjnej Otton działał z upoważnienia i za zgodą papieża i cesarza, co było kolejnym przykładem zastosowanego w narracji zabiegu kierunkującego Pomorze ku cesarstwu.

Opisując przebieg misji chrystianizacyjnej Augustyn ze Stargardu skupił się na tych elementach, które mogły posłużyć za potwierdzenie nadrzędnej tezy przekazu. Podkreślił zatem, że Otton z Bambergu nie żądał od Pomorzan żadnych dóbr materialnych i nie ustanowił żadnych opłat po wprowadzeniu chrześcijaństwa, w tym świętopietrza, co zdaniem Augustyna stanowiło wystarczający dowód na to, że Pomorze nie musiało ponosić tej opłaty. Wskazał również, że wolą Ottona z Bambergu było utworzenie na Pomorzu diecezji podporządkowanej bezpośrednio papieżowi, na wzór swojej własnej diecezji, a sprzeciwianie się woli Ottona potraktować należy jako nieuznawanie autorytetu papieża, będącego zwierzchnikiem Kościoła. W bezpośredni sposób zatem przedstawicieli arcybiskupstwa gnieźnieńskiego nazwał bluźniercami. Misja chrystianizacyjna stanowiła zatem jeden z podstawowych elementów narracji Augustyna o początkach biskupstwa i księstwa pomorskiego.

Przekaz Augustyna ze Stargardu należy analizować nie tylko pod kątem dążeń do potwierdzenia niezależności kościelnej Pomorza, ale także kształtowania pamięci o początkach pomorskiego księstwa. Autor bezpośrednio przedstawił swoje intencje na początku utworu, w dedykacji skierowanej do szczecińskiego księcia Barnima III, którego nazwał pentarchą sprawującym władzę nad Szczecinem, Pomorzem, Sławią, Kaszubami i Lucicami. Augustyn podkreślił również, że Barnim III pochodzi z królewskiego rodu sięgającego wspomnianego już powyżej Attyli, a utwór, który zadedykował Barnimowi ma przedstawić dzieje pomorskiej dynastii. Postać Barnima III nieprzypadkowo znalazła się w Protokole; był to wówczas najsilniejszy z pomorskich książąt, którego działania przyczyniły się do wzmocnienia pozycji Pomorza, usunięcia brandenburskiej zwierzchności lennej i ostatecznie uznania za samodzielne księstwo Rzeszy. Protokół Augustyna ze Stargardu jest zatem przykładem rodzimej, pomorskiej historiografii, celem powstania której było kształtowanie pamięci o przeszłości Pomorza. O jego znaczeniu świadczyć może fakt, iż przedstawione w nim twierdzenia wykorzystywane były również w późniejszych przykładach pomorskiego dziejopisarstwa.

Więcej:

Augustyn ze Stargardu zwany niegdyś Angelusem, Protokół. Kamieńska Kronika-Rodowód Książąt Pomorskich. Tzw. Stargardzka Genealogia, wyd. Edward Rymar, tłum. Elwira Buszewicz, Stargard: Muzeum Archeologiczno-Historyczne 2008.

Ryszard Walczak, „Protocollum” Augustianina-eremity zwanego Angelusem ze Stargardu. O polsko-pomorskich związkach historiograficznych w średniowieczu, Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1991.

Monika Rusakiewicz, Polacy i Pomorzanie w świetle przekazu Augustyna ze Stargardu, „Przegląd Zachodniopomorski”, 32 (61), 2017, z.2, s. 169–179.

Monika Rusakiewicz, Założenie biskupstwa pomorskiego według Augustyna ze Stargardu, „Przegląd Zachodniopomorski”, 32 (61), 2017, z. 1, s. 21–33.

Monika Rusakiewicz