Bogusław XIV ostatni Gryfita

Ostatni Gryfita Bogusław XIV urodził się 31 marca 1580 roku na zamku w Barth i był trzecim z kolei synem Bogusława XIII i jego pierwszej żony Klary księżnej brunszwickiej.   W młodości wraz z braćmi pobierał nauki domowe. Jednocześnie był też przygotowywany przez ojca do pełnienia samodzielnych rządów. Uczestniczył w obradach sejmików stanów pomorskich, zapoznawał się z ustrojem prawnym i historią Pomorza. W 1593 roku po raz pierwszy wyjechał za granicę do Meklemburgii podążając wraz z bratem Filipem na ślub i wesele swojej siostry Klary Marii.

Dopełnieniem wykształcenia młodego księcia była tak zwana podróż kawalerska, w trakcie której miał poznać odległe kraje i nabrać światowej ogłady. Bogusław XIV w swą podróż po Europie udał się w 1605 roku. Na początek, płynąc statkiem, zwiedzał wybrzeża niemieckie i leżące tu miasta morskie Hanzy. Następnie dotarł do Niderlandów, gdzie zaznajomił się z nowoczesną gospodarką tego państwa i odwiedził najważniejsze miasta Holandii interesując się sztuką i architekturą, zwłaszcza militarną. Z Niderlandów udał się do Anglii, do Londynu, który zrobił na nim duże wrażenie. Przebywając w Anglii wypuścił się również do Szkocji, aby podziwiać surowe górskie pejzaże. Kolejnym krajem na trasie kawalerskiej podróży Bogusława XIV była Francja, w której, oczywiście, odwiedził Paryż. Z Paryża pojechał na południe, aby przez Alpy zawitać do północnych Włoch. Stamtąd przez południowe Niemcy, już po śmierci ojca, wrócił do Szczecina.

Śmierć Bogusława XIII w marcu 1606 roku zmieniła sytuację w księstwie. Tron w Szczecinie objął książę Filip II. W nowych warunkach Bogusław XIV, wraz z młodszym bratem Jerzym II, otrzymali w posiadanie największą w Księstwie Szczecińskim domenę darłowską. Jej dochody stanowiły podstawę utrzymania obydwu książąt. Ich rezydencją stał się odtąd zamek w Darłowie. Gdy przebywający cały czas w Darłowie książę przekroczył trzydziestkę na radzie rodzinnej uznano, że powinien się ożenić. Konsekwencją tej decyzji było podpisanie po dłuższych pertraktacjach w październiku 1614 roku w Sonderborgu umowy małżeńskiej, którą sygnowali Filip II książę szczeciński i Jan I Młodszy książę szlezwicko-holsztyński. Efektem umowy był ślub zawarty 19 lutego 1615 przez Bogusława XIV z Elżbietą księżniczką szlezwicko-holsztyńską. Skromne uroczystości weselne odbyły się na darłowskim zamku. Po ślubie zamek w Darłowie stał się wyłączną rezydencją państwa młodych. Książę Jerzy II w 1615 roku wyprowadził się do rezydencji w Bukowie, będącej przebudowanym klasztorem pocysterskim.

Ze spokojnego i dość monotonnego życia w Darłowie wyrwała Bogusława XIV w 1620 roku niespodziewana śmierć księcia Franciszka I. W nowych warunkach musiał on objąć władztwo szczecińskie. Bogusławowi XIV przypadło panować w skrajnie trudnych czasach. W Rzeszy kolejne państwa obejmowała powoli wojna trzydziestoletnia. Po stłumieniu powstania czeskiego wojska cesarskie przeniosły swoje działania do Palatynatu i sąsiednich księstw nadreńskich. Niezbędne było wzmocnienie militarne Pomorza, nad czym Franciszek I usilnie pracował w ciągu swych dwuletnich rządów w Szczecinie. W planach księcia było utworzenie kilkutysięcznej armii pomorskiej i zbudowanie nowoczesnych umocnień wokół Szczecina. Plany te nie zostały zrealizowane, a Bogusław XIV po zmarłym bracie odziedziczył w spadku dług wynoszący 150. 000 florenów, który zobowiązał się spłacić. Brak własnych znaczących środków finansowych oraz niechęć stanów pomorskich do wyasygnowania pieniędzy na zaciągi wojska spowodowały, że Pomorze było całkowicie bezbronne. Zmuszało to Bogusława XIV do prowadzenie neutralnej polityki wobec obu stron konfliktu w Niemczech, tzn. katolików i protestantów.

Sytuacja dynastii stała się katastrofalna w 1622 roku, po śmierci młodego księcia Ulryka, który jako jedyny z Gryfitów mógł ewentualnie doczekać się męskiego potomka. Stare małżeństwa księcia szczecińskiego Bogusława XIV i wołogoskiego Filipa Juliusza były od lat bezdzietne. Po śmierci Ulryka, tytularnego biskupa kamieńskiego, zaczęły się zabiegi strony duńskiej i polskiej o obsadzenie opustoszałego biskupstwa własnymi kandydatami. W tej sytuacji w 1623 roku Bogusław XIV został zmuszony do objęcia funkcji biskupiej, z czym wiązało się zarządzanie Księstwem Biskupim.

W 1625 roku po niespodziewanej śmierci księcia wołogoskiego Filipa Juliusza Bogusław XIV został jedynym żyjącym męskim członkiem dynastii Gryfitów. W 1626 roku objął oficjalnie władzę w Księstwie Wołogoskim, przyjmując hołd lenny stanów wołogoskich. Zjednoczone Pomorze znajdowało się jednak w skrajnie trudnej sytuacji. W Rzeszy po stronie protestantów interweniował w 1625 roku król duński Chrystian IV, ale po serii klęsk jego armii jesienią 1626 roku walki przeniosły się na północ Rzeszy. Wojska katolickie pod dowództwem Wallensteina zajęły Brandenburgię i Meklemburgię, grożąc coraz mocniej wkroczeniem na Pomorze. W tym samym 1626 roku przy wschodnich granicach księstwa rozpalił się konflikt polsko-szwedzki. Walki toczyły się w Prusach Królewskich, ale podjazdy obu stron zapuszczały się po prowiant i furaż na stronę pomorską. Początkowo cierpiały na tym wsie leżące nad granicą, ale z czasem podjazdy, zwłaszcza szwedzkie, zapuszczały się coraz głębiej, nawet pod Słupsk. W tej sytuacji Bogusław XIV został zmuszony do zaciągnięcia niewielkich sił pomorskich (ok 150 żołnierzy piechoty i 100 jazdy), aby chroniły granicę Pomorza z Rzeczpospolitą. Wspomniane wojska zaciężne wspierało pospolite ruszenie Księstwa Szczecińskiego. W kwietniu 1627 roku neutralność Pomorza została pogwałcona, gdy przez księstwo, bez zgody Bogusława XIV, przeszły oddziały zaciągnięte przez Szwedów na wojnę w Prusach. Otrzeźwiło to nieco stany pomorskie, które podjęły decyzję o zaciągu 1,5 tys. armii pomorskiej. Działania te były jednak bardzo mocno spóźnione.

Od 1620 roku Bogusław XIV czynił zabiegi dyplomatyczne w Wiedniu, aby Ferdynand II uznał neutralność Pomorza, co też cesarz ostatecznie zadeklarował. Jednak jesienią 1627 roku, wobec narastającego zagrożenia szwedzkiego, Ferdynand II podjął decyzję o zajęciu Pomorza przez armię cesarską. Gdy o tej decyzji informatorzy pomorscy na dworze cesarskim w Wiedniu donieśli Bogusławowi XIV ten próbował, podróżując po Pomorzu, za wszelką cenę uniknąć wręczenia patentu cesarskiego. Jednak wysłannikowi Wallensteina, hr. Arnim, udało się zaskoczyć Bogusława XIV listopadzie 1627 roku we Franzburgu. Doszło tu do krótkich negocjacji (kapitulacja franzburska), w wyniku których książę, jako cesarski lennik, zgodził się na wkroczenie na Pomorze armii cesarskiej. Zaczęła się ciężka okupacja rujnująca pomorską ludność (liczne rekwizycje, kontrybucje, gwałty). Bogusław XIV jak mógł, tak starał się ulżyć swoim poddanym, lecz jego zabiegi w Wiedniu na niewiele się zdawały. Pozbawiony realnej siły miał coraz mniejszy wpływ na to, co działo się w państwie.

Nie wszystkie miasta wpuściły na kwatery żołnierzy cesarskich. Opór stawił Stralsund posiadający nowoczesne umocnienia ziemne. Od stycznia 1628 roku zaczęło się oblężenie Strzałowa mimo usilnych zabiegów dyplomatycznych Bogusława XIV. Miasto na początku uzyskało wsparcie Danii, a następnie Szwecji, która zawarła z radą miejską formalny sojusz obronny. Do portu stralsundzkiego płynęło szwedzkie zaopatrzenie i broń, a wraz z kompaniami mieszczańskimi walczyli na wałach szwedzcy żołnierze. Skuteczna obrona miasta spowodowała, że w lipcu 1628 roku oblężenie zwinięto. Zaczęły się negocjacje z udziałem Bogusława XIV w sprawie neutralizacji miasta. Zakończyły się one niepowodzeniem. W Stralsundzie pozostał szwedzki garnizon. W międzyczasie zmieniła się sytuacja militarna w Rzeszy. Pokonana Dania wycofała się z walk (pokój w Lubece w maju 1629 roku), a po zakończeniu wojny polsko – szwedzkiej (rozejm w Altmarku we wrześniu 1629 roku) Gustaw Adolf sposobił się do interwencji w Rzeszy po stronie protestantów.

Widząc wyraźne zagrożenie ze strony szwedzkiej Bogusław XIV podjął kroki dyplomatyczne, aby Szwedzi nie zajmowali Pomorza, opuścili Stralsund i uszanowali neutralność Pomorza. Poselstwo pomorskie wróciło jednak ze Sztokholmu z niczym. W czerwcu 1630 roku armia szwedzka wylądowała na Rugii, osłaniana przez wzmocnioną załogę ze Stralsundu. Wykorzystując zaskoczenie rozśrodkowanych na Pomorzu wojsk cesarskich Gustaw Adolf już w lipcu pojawił się z częścią armii pod Szczecinem. Kwaterą króla szwedzkiego stał się stary, nieco już zrujnowany zamek Barnima IX w Oderbergu. Grożąc ostrzałem Szczecina Gustaw Adolf zmusił Bogusława XIV do negocjacji, które podjęto w Odrebergu. Zakończyły się one sojuszem szwedzko – pomorskim. W tym momencie książę pomorski został uznany przez cesarza za zdrajcę. 

Trzeba podkreślić, że Bogusław XIV nie z własnego wyboru, lecz pod przymusem został sojusznikiem króla Szwecji. Ten ostatni w swojej grze dyplomatycznej nie uwzględniał w ogóle interesów Pomorza. Na przykład deklarował elektorowi brandenburskiemu, że w zamian za jego przejście do obozu szwedzkiego otrzyma po śmierci Bogusława XIV całe Pomorze. Innym razem wskazywał, że Szwecja za wyzwolenie Pomorza spod okupacji cesarskiej powinna otrzymać jakąś jego część.

Dopiero po śmierci Gustawa Adolfa w bitwie pod Lützen (w listopadzie 1632 roku) Bogusław XIV odzyskał nieco samodzielności i rozpoczął własną grę usiłując osadzić na tronie pomorskim ostatniego Gryfitę po kądzieli, Ernesta Bogusława v Croy. Ten ostatni, wraz z matką księżną Anną, siostrą Bogusława XIV, od 1622 roku przebywał na Pomorzu. Pierwszym krokiem w tym celu było nadanie Ernestowi Bogusławowi w czerwcu 1633 roku biskupstwa kamieńskiego wraz z ziemiami Księstwa Biskupiego. Decyzja ta nie została przychylnie przyjęta w Szwecji. Zaprotestował również mocno elektor brandenburski, licząc na przejęcie całego Pomorza po rychłej śmierci Bogusława XIV, czego podstawą były traktaty na przeżycie zawierane między Hohenzollernami a Gryfitami. Bogusław XIV nie ustawał jednak w zabiegach, aby osadzić na tronie pomorskim von Croya. Próbował przekonać króla polskiego Władysława IV do przekazania Ernestowi Bogusławowi lenna lęborsko – bytowskiego i uznania von Croya za lennika Rzeczpospolitej. Akcja ta zakończyła się jednak całkowitym niepowodzeniem.

Co gorsza, w kwietniu 1633 roku książę doznał udaru mózgu. Częściowo sparaliżowany, mówiący z trudem musiał być noszony w lektyce. Stracił też ostatecznie wpływ na to, co działo się w księstwie. Na Pomorzu niepodzielnie panowali Szwedzi, pod okiem których w 1634 roku w Szczecinie powołano Radę Regencyjną. Przejęła ona większość prerogatyw księcia. Gdy w 1635 roku uderzenie wojsk cesarskich zagroziło Szczecinowi, chorego władcę wywieziono do Koszalina. Do Szczecina wrócił w następnym roku, poświęcając ostatnie miesiące swego życia rozważaniom religijnym. Ostatni Gryfita Bogusław XIV zmarł na zamku szczecińskim 10 marca 1637 roku i został złożony w zamkowej krypcie. Uroczysty, godny księcia, pogrzeb odbył się dopiero w 1654 roku.

Więcej:

Zygmunt Boras, Bogusław XIV – ostatni Gryfita, „Przegląd Zachodniopomorski” 1967, z. 2.

Zygmunt Boras, Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 1996.

Edward Rymar, Rodowód książąt pomorskich, Szczecin: Książnica Pomorska 2005.

Radosław Gaziński