Eric of Pomerania, King of Denmark, Norway, and Sweden, and Duke of Słupsk (c. 1382 – May 23, 1459)

There are few figures in the medieval history of Western Pomerania of such stature as the King of Denmark, Norway, and Sweden, and Duke of Słupsk, Eric of Pomerania. His life embodies nearly everything that fate can prepare for a human being, beginning with his almost miraculous discovery in childhood by the Danish Queen Margaret (c. 1353 – October 28, 1412) in one of the region’s peripheral duchies and his elevation to the crown of three Scandinavian states, through attempts to return to the imperial policy of the Danish rulers from before the Battle of Bornhöved in 1237, to his spectacular downfall from the throne and death in an atmosphere of family disputes upon his return to his native domain.

Trzeba było szczęśliwego trafu dla młodego Gryfity, a tragedii dla duńskiej rodziny królewskiej, aby Eryk Pomorski znalazł się w Skandynawii i rozpoczął swój, trwający niemal pół wieku, najintensywniejszy etap życia. W latach 70. i 80. XIV stulecia królestwo duńskie musiało zmierzyć się z poważnym kryzysem dynastycznym. Po śmierci króla Waldemara IV Atterdaga (ok. 1321 – 24 X 1375) tamtejszy tron objął w 1376 roku jego wnuk Olaf (ur. XII 1370), syn królowej Małgorzaty i króla norweskiego Håkona VI Magnussona (ok. 1340-1380). Wkrótce, bo w 1380 roku, zmarł również władca Norwegii, a skroń niepełnoletniego monarchy duńskiego zaczęła zdobić również korona tego kraju. W tym czasie Małgorzata zaczęła odgrywać pierwszoplanową rolę w Skandynawii. Faktycznie rządziła monarchią duńską i kierowała polityką zagraniczną Norwegii. Niestety, panowanie Olafa było krótkotrwałe, bowiem już 3 VIII 1387 roku, niespełna siedemnastoletni władca, niespodziewanie zmarł na zamku w Falsterbo w Skanii. Królowa Małgorzata przyjęła hołd od poddanych w Danii i Norwegii. W marcu 1388 roku podjęła rozmowy z możnymi szwedzkimi niezadowolonymi ze sprawującego tam od 1364 roku władzę królewską, księcia meklemburskiego Albrechta III (ok. 1338 – 31 III 1412). Podczas wyprawy do Szwecji pokonała go w 1389 roku w bitwie pod Falköping i wzięła do niewoli wraz z jego synem, Erykiem (ok. 1359 – 26 VII 1397). Droga do zjednoczenia Danii, Norwegii i Szwecji w jeden organizm państwowy stała się kwestią nieodległej przyszłości.

The future king of the states of the Kalmar Union was born around 1382 at the castle in Darłowo as Bogusław, son of Duke Wartislaw VII (c. 1362–63 – 1394/95) and the Mecklenburg Duchess Maria (c. 1363/67 – 1402/3). Thanks to the connections of his mother—a granddaughter of Valdemar IV and daughter of the Danish Princess Ingeborg—he was his closest male relative and a pretender to the throne following the death of King Olaf in 1387. At the turn of 1388 and 1389, he found himself alongside his sister, Catherine (c. 1384 – March 12, 1426), at the Danish court, where Queen Margaret adopted him and changed his name to the Scandinavian Eric. In addition to integrating the new ruler into the royal dynastic tradition, this had a second objective, which was to achieve victory in the rivalry with the aforementioned Swedish King Albert III, whose son was also named Eric. The extraordinarily strong personality of Margaret influenced the young Bogusław-Eric until the Queen’s death in 1412.

The young Griffin’s claims to the Norwegian throne were recognized following the death of King Olaf. In 1396, subjects in Denmark and Sweden paid homage to him. On June 17, 1397, he was crowned king of the states of the Kalmar Union. Despite the fact that he reached his majority in 1400, Queen Margaret continued to play a key role in governing the state. The most striking example of this is the 54-point instruction manual that the queen handed to Eric before his visit to Norway in 1405. As early as 1400, negotiations began at the court of the French Valois for a wife for Eric, who was initially intended to be a daughter of King Charles VI the Mad (1362–1422). Ultimately, however, a marriage was arranged between the Griffin and Philippa, the daughter of the English King Henry Henry IV (1367–1413) of the House of Lancaster and Mary de Bohun, which took place on October 26, 1406, in Lund. Eric’s union with Philippa remained childless, which severely complicated the king’s succession plans.

28 X 1412 roku królowa Małgorzata zmarła na statku zakotwiczonym pod Flensburgiem w wyniku panującej zarazy. Eryk w zasadniczych sprawach kontynuował jej główną linię polityczną. Dążył do centralizacji państw unii kalmarskiej i wzmocnienia władzy królewskiej. Doprowadził do powstania jednej kancelarii i archiwum dla całego państwa. Stopniowo jego centrum stawała się też Kopenhaga (od 1416/1417 roku). Przejawem dążeń centralizacyjnych były również zewnętrzne atrybuty władzy królewskiej jak tytulatura, pieczęć i flaga. Władca najwięcej czasu spędzał w Danii, zaś Norwegia była przez niego odwiedzana rzadko. Kluczowe stanowiska w Szwecji obsadzali Duńczycy i Niemcy, co wzbudzało niechęć ze strony tamtejszego społeczeństwa i stało się zarzewiem późniejszych problemów Eryka. Niewielkie pocieszenie mogły stanowić dla Szwedów szczególne relacje łączące Eryka i jego małżonkę Filipę z klasztorem zakonu św. Bygidy w Vadstena. Konwent ten zajmował wyjątkowe miejsce w planach królewskich nie tylko na niwie religijnej, ale i politycznej jako symbol zjednoczenia Skandynawii. Już w czasach małżeństwa królowej Małgorzaty z Håkonem VI i pobytu w Norwegii, jej ochmistrzynią była córka św. Brygidy Szwedzkiej, Merete Ulvsdatter (1319-1371). W czasie rządów Eryka przejawiało się to w hojnych donacjach i częstych pobytach pary królewskiej w klasztornych murach. Konwenty reguły św. Brygidy powstały również w dwóch pozostałych królestwach zjednoczonych w Kalmarze. Królowa Filipa obdarowała szwedzki klasztor w swoim testamencie i wyznaczyła kościół konwentualny jako miejsce swojego ostatniego spoczynku. Po śmierci królowej 5 I 1430 roku, wybudowano tam kaplicę św. Anny, w której złożono jej doczesne szczątki. Przypuszcza się, że król planował tam również swój pochówek. 

Wśród spraw, które szczególnie zaprzątały głowę Eryka w czasie jego panowania w Skandynawii były sprawa Szlezwiku, relacje z Hanzą niemiecką i następstwo tronu. Każda z nich przyniosła królowi wiele rozczarowań. Pierwsze dwie kwestie były ze sobą ściśle powiązane. Eryk próbował pozyskać Hanzeatów, a szczególnie Lubekę, do walki o Szlezwik. Księstwo leżące na południowych krańcach monarchii duńskiej znalazło się w 1326 roku w rękach hrabiów Holsztynu z rodu Schauenburg. W 1386 roku udało im się zagwarantować tam sobie dziedziczne nadanie w formie wieczystego lenna. Od 1404 roku rządy w księstwie szlezwickim sprawowała księżna Elżbieta (ok. 1367 – po 1423), wdowa po zmarłym hrabim Gerhardzie VI (ok. 1367-1404). Królowej Małgorzacie udało się ustanowić Eryka opiekunem jej małoletnich synów, a wkrótce wykorzystując problemy finansowe rodu, zająć część księstwa i uzyskać od jego przedstawicieli przysięgę wierności. Wojna toczona przez króla Eryka o panowanie nad księstwem w latach 1410-1435 nie przyniosła mu sukcesu. W kwestii stosunku do Hanzy niemieckiej władca skandynawski starał się faworyzować własne mieszczaństwo i utrudniać działalność miastom niemieckim. Stanowiły one poważną siłę, z którą Eryk musiał się liczyć. Wspierał też ich kosztem kupców holenderskich i angielskich. W okresie swoich samodzielnych rządów w latach 1413-1437 wydał 44 przywileje dla swoich miast. Wyrok wydany w sprawie księstwa szlezwickiego w 1424 roku przez króla rzymskiego Zygmunta Luksemburskiego (ok. 1368 – 1437) potwierdzał, że było ono częścią Korony Duńskiej, co jednak nie zmieniło stanu faktycznego. Władca skandynawski sięgnął po środki militarne, by przechylić szalę zwycięstwa na swoją stronę. W 1426 roku Hanzeaci zawarli sojusz z książętami szlezwickimi skierowany przeciw królowi Erykowi. Początkowo uzyskał on przewagę nad miastami hanzeatyckim odnosząc 11 VII 1427 roku zwycięstwa pod Flensburgiem. 8 V 1428 roku na wodach w okolicy Stralsundu górą była flota miast niemieckich, która rozbiła Duńczyków. Król Eryk poniósł prawdziwą klęskę, tracąc w bitwie 500-600 ludzi, z których większość trafiła do niewoli. Kiedy 22 VII 1432 roku przegrał kolejne starcie pod Flensburgiem, był zmuszony zawrzeć pięcioletni rozejm. Wojna zakończyła się dla niego niekorzystnym pokojem, do którego zawarcia doszło 15 VII 1435 roku w Vordingborgu. Władca unii kalmarskiej zobowiązał się w nim potwierdzić kupcom niemieckim wszystkie przywileje, a ponadto zwolnił Hanzeatów od cła sundzkiego ustanowionego w 1429 roku. 

Dużo uwagi i zabiegów Eryk poświęcił kwestii zapewnienia swojego następstwa tronu w Skandynawii. Od około 1417 roku przewidywał jako swojego sukcesora Bogusława IX, syna księcia słupskiego Bogusława VIII (ok. 1363/64-1418). Często przebywał on na dworze w Kopenhadze i był tam wprowadzany w sprawy państwowe. W 1419 roku Eryk zawarł sojusz z królem polskim Władysławem II Jagiełłą (ok. 1362-1434). Pojawiła się wówczas koncepcja zawarcia przez młodego Gryfitę małżeństwa z córką króla polskiego i Anny Cylejskiej (1386-1416), Jadwigą (1408-1431) i wspólne panowanie młodej pary w państwach unii kalmarskiej i polsko-litewskim oraz w księstwie słupskim. Sprawę dyskutowano w latach 1419-1425, a ostatecznie straciła ona na aktualności w 1431 roku, kiedy polska księżniczka zmarła. Starania Eryka o następstwo tronu dla Bogusława IX zakończyły się katastrofą. Królewskie plany spotkały się z sprzeciwem szwedzkiej elity politycznej wobec dążenia króla do pogwałcenia obowiązującego tam prawa wolnego wyboru władcy. Był to jednocześnie początek końca jego rządów w Danii, Norwegii i Szwecji. 

Eric’s reign on the Scandinavian thrones did not prevent him from overseeing the affairs of his Pomeranian inheritance. His position and the rights in the Duchy of Słupsk inherited from his father were not questioned by his cousins. The partition document of the duchy from 1402 also took into account the ruler of the Kalmar Union, under whose authority, together with his uncle Bogusław VIII, Darłowo, Białogard, Stargard, Gryfice, and Trzebiatów on the Rega were to fall. Duke Bogusław VIII visited him at the royal court in Denmark, and after his death in 1418, the duchess-widow Sophia consulted many matters with her royal relative. Eric then arrived in the Duchy of Słupsk to receive the homage of his subjects. The arbitration process that took place between 1412 and 1414 before the King of the Romans, Sigismund of Luxembourg, as arbitrator was brought against the Teutonic Order in Prussia not only by Bogusław VIII but also by King Eric as Duke of Słupsk. The treaty concluded by him in 1423 with the Grand Master of the Teutonic Order in Prussia, Paul von Russdorf (1365–1441), and the Livonian Master, Siegfried Lander von Spanheim (1360–1424), was sealed by the Słupsk, Szczecin, and Wołogoszcz Griffins. The Scandinavian king’s interest in Pomeranian affairs is further evidenced by the fact that he sought to bring about an agreement in the dispute between the bishops of Kamień and the Duke of Słupsk regarding the episcopal castles occupied by the Griffins. These efforts ended in success, as in 1436 Bogusław IX (c. 1405–1446) concluded an agreement on this matter with Bishop Siegfried von Bock (1424–1446). In the same year, Eric granted the burghers of Trzebiatów on the Rega and Stargard the right to establish a fishing settlement, a so-called vitte, in Dragør on the island of Amager near Copenhagen, and the Stargard Augustinian Eremites the right to build a chapel there, where visitors from Western Pomerania were to seek pastoral care. Eric also utilized the services of Pomeranians and willingly surrounded himself with them at the Copenhagen court. The most striking example of this was, as mentioned above, his efforts to secure the succession to the throne for Bogusław IX. In the dispute over Schleswig in 1424, he was represented by the provost of the Kamień chapter, Jan Westfal, and representatives of the Pomeranian family of the Counts von Eberstein, as well as knights from the Duchy of Słupsk such as Gerd von Dewitz, Swantes Tessin, and Matzke Borcke, resided at the royal court in Denmark.

Eric’s downfall was accelerated by the failed attempts to force through Bogusław IX as the successor to the Scandinavian throne and the outbreak of Engelbrecht Engelbrektsson’s rebellion in Sweden. As a result, he was dethroned there on August 16, 1434–1435, while in 1439 he lost the crown in Denmark, and in 1442 also in Norway. The throne in Scandinavia was assumed between 1440 and 1442 by Christopher of Bavaria (1440–1448), the son of his sister, the Słupsk Duchess Catherine, and the Count Palatine and Duke of Bavaria from the House of Wittelsbach, John of Pfalz-Neumarkt (c. 1383 – March 14, 1443). Deprived of his crowns, the Griffin went to Gotland, from where, based in Visby, he conducted piratical activities. Several talks regarding Eric’s restoration to power in Scandinavia yielded no results. After leaving the island in 1449, he returned to Western Pomerania and settled at the Darłowo castle. He played a significant role in internal Pomeranian politics. He was then the sole male heir to the Duchy of Słupsk. Duke Bogusław IX, in whom he had placed so much hope, had died on December 7, 1446. He was survived by the duchess-widow Maria, originating from the Mazovian Piasts, and a daughter, Sophia (c. 1434 – August 24, 1497). Eric arranged her marriage to the Duke of Wołogoszcz, Eric II (c. 1418/25 – July 5, 1474). Soon after, misunderstandings arose between Eric I and Eric II, which were averted by representatives of the estates of the duchy, which was reflected in an agreement concluded between the rulers on January 16, 1457. In 1451, Eric I attempted without success to mediate in a dispute between the burghers of Gryfice and Trzebiatów on the Rega regarding navigation rights on the Rega. On July 14, 1454, he took part in an assembly over the Świna with the Wołogoszcz Dukes Wartislaw IX (c. 1395/1400 – April 17, 1457) and Wartislaw X (c. 1435 – December 17, 1478), during which the privileges of the town of Stargard were confirmed. In 1455, the burghers of Białogard obtained a similar document from him. Around 1457 is dated Eric I’s ordinance regarding the suppression of robbery within the territory of the duchy. The fact that it was issued in cooperation with the estates of the land may indicate good cooperation between the ruler and the representatives of society.

Na czas pomorskiego panowania Eryka przypadł początek wojny trzynastoletniej między państwem zakonu krzyżackiego w Prusach a Królestwem Polskim. Były władca skandynawski starał się prowadzić aktywną politykę w odniesieniu do swojego wschodniego sąsiada, o czym świadczy chociażby delegowanie do państwa zakonnego w 1454 roku przeora klasztoru kartuzów Korona Maryi pod Darłowem Szymona Wegguna w celu zawarcia tam porozumienia z wielkim mistrzem Ludwikiem von Erlichshausenem (1450-1467). Pod koniec życia Eryk był mocno związany z poddarłowskim konwnentem. Wielokrotnie obdarowywał tamtejszych mnichów. Wśród intencji poczynionych przy tych okazjach znalazło się m. in. wspominanie modlitewne jego żony królowej Filipy, ale i wiernych dworzan z czasów panowania w krajach unii kalmarskiej, jak wywodzącego się z zakonu kartuzów biskupa w islandzkim Skálholt, Goswina Comhaira (ok. 1375 – 20 VII 1447) i swojego spowiednika, który oddał królowi wiele przysług na polu dyplomacji. W ostatniej fazie życia król Eryk związał się z Cecylią, której statusu jak dotąd nie udało się w nauce dostatecznie wyjaśnić. Mnisi kartuscy tytułowali ją królową i małżonkę królewską. Według niektórych badaczy była ona dwórką królowej Filipy i zaledwie monarszą konkubiną. 

Król Eryk zmarł w dniu 23 V 1459 r. Został pogrzebany w kościele parafialnym w Darłowie. Jego postać przetrwała w pamięci potomnych i w legendzie. W pochodzącym z 1447 roku dziele De viris illustribus, Eneasz Sylwiusz Piccolomini, a późniejszy papież Pius II (1458-1464), opisywał króla Eryka jako pięknego młodzieńca o złotych włosach, czerwonej twarzy i śnieżnobiałym karku, który potrafił oczarować kobiety. W latach 30.-40. XVI wieku wieku Tomasz Kantzow wymieniał w swojej kronice drogocenne przedmioty, które Eryk miał oprócz kosztowności królewskich i zastawy przewieźć na dwóch statkach z Gotlandii do Darłowa, a wśród nich m.in. «figurę Jezusa wysoką jak chłopiec piętnastoletni, z czystego arabskiego uczynioną złota; dwunastu apostołów o wielkości dzieci, z czystego srebra; całego jednorożca; monstrancję z czystego arabskiego złota […]; złotą gęś z zamku w Vordingborg […]». Jeszcze współcześnie władca z rodu Gryfitów pojawia się w literaturze pięknej, czego przykładem mogą być powieści Leopolda Tyrmanda, Siedem dalekich rejsów (1975) czy Jana Lacha, Władca (2023).

More:

Thomas Kantzow, Pomerania. Księga pomorska z XVI wieku. Tom I (Księga 1 i 2). Tłumaczenie Krzysztof Gołda. Przypisy i komentarze Tadeusz Białecki i Edward Rymar, Szczecin: Uniwersytet Szczeciński i Archiwum Państwowe w Szczecinie 2005

Zenon Hubert Nowak, Współpraca polityczna państw unii polsko-litewskiej i unii kalmarskiej w latach 1411-1425, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1996

Jens E. Olesen, Erich von Pommern und Christopher von Bayern. Studien zur Kalmarer Union, Greifswald: Ernst-Moritz-Arndt-Universität Greifswald 2016

Radosław Pawlik, Zapiska obituarna księcia Eryka I Pomorskiego (1449-1459), „Przegląd Zachodniopomorski” 31 (60) (2016), z. 4

Edward Rymar, Rodowód książąt pomorskich, Szczecin: Książnica Pomorska 2005

Rafał Simiński, Gryfici wobec własnych fundacji klasztornych do czasów sekularyzacji (na przykładzie norbertanów w Białobokach, augustianów-eremitów pod Szczecinkiem i kartuzów pod Darłowem), „Przegląd Zachodniopomorski” 40 (69) (2025)

Rafał Simiński